Calling Mr Smith

Calling Mr Smith
Rok produkcji

1943

Data premiery

1943

Kraj produkcji

Polska
Wielka Brytania

Język

polski

Czas trwania

10–11 min

Reżyseria

Franciszka Themerson
Stefan Themerson

Scenariusz

Franciszka Themerson
Stefan Themerson

Zdjęcia

Franciszka Themerson
Stefan Themerson

Montaż

Franciszka Themerson
Stefan Themerson

Calling Mr Smith (polskie tlumaczenia tytułu to m.in. Wzywając pana Smitha i Wzywamy Pana Smitha) – polsko-brytyjski krótkometrażowy film eksperymentalny(inne języki) (awangardowy) o wymowie antynazistowskiej z 1943 roku, zrealizowany przez Franciszkę i Stefana Themersonów.

Produkcja

Film został napisany, wyreżyserowany, sfotografowany i zmontowany przez Franciszkę i Stefana Themersonów we współpracy z Biurem Filmowym Ministerstwa Informacji i Dokumentacji rządu RP na uchodźstwie w Londynie. Wykorzystano w nim część materiałów z wydanej w 1942 roku The Black Book of Poland(inne języki), polskiego opracowania dokumentującego niemieckie zbrodnie wojenne.

Treść i forma

Trwający 10 lub 11 minut film zestawia nieruchome i ruchome obrazy pochodzące z fotografii wojennych(inne języki) oraz kronik filmowych, w tym z niemieckich materiałów propagandowych. Wykorzystano m.in. fragment dotyczący wydarzeń bydgoskich z września 1939 roku. Obrazy ukazujące okrucieństwa wojny przeplatają rozbłyski kolorowego światła.

Themersonowie zastosowali m.in. obiektywy anamorficzne, technikę Dufaycolor(inne języki), animację rysunkową, fotomontaż, fotogram i podwójną ekspozycję(inne języki). Narrację, prowadzoną kobiecym głosem, określano jako amorficzną i abstrakcyjną.

Ścieżka dźwiękowa zawiera utwory muzyki klasycznej Johanna Sebastiana Bacha, Fryderyka Chopina i Karola Szymanowskiego, a także zniekształconą wersję niemieckiej pieśni nazistowskiej Horst-Wessel-Lied.

Odbiór i analiza

Film został poddany cenzurze w Wielkiej Brytanii(inne języki) z powodu kontrowersyjnej sceny przedstawiającej powieszoną kobietę. Brytyjscy cenzorzy zażądali jej usunięcia, na co Themerson nie wyraził zgody. W rezultacie filmu nie można było wyświetlać w kinach publicznych.

Mimo to został dobrze przyjęty przez współczesnych brytyjskich krytyków; określano go jako „sensację w londyńskich kręgach filmowych” oraz jako „jedyny film eksperymentalny zrealizowany w Anglii podczas wojny”. Chociaż retorykę filmu uznawano za typową dla miejsca i czasu jego powstania, pozytywnie oceniano zestawienie obrazów z muzyką klasyczną oraz ogólny ton dzieła.

Celem filmu było ukazanie brytyjskiej publiczności terroru niemieckiej okupacji oraz krytyka jej bierności. Tytułowy „pan Smith” stanowił figurę przeciętnego Brytyjczyka. Poprzez zestawienie muzyki Bacha ze współczesną, zniekształconą niemiecką pieśnią nazistowską, dzieł kultury i dziecinnej typografii przypominającej komiks z obrazami zbrodni wojennych, film stawiał pytanie, jak naród o wysoko rozwiniętej kulturze, taki jak Niemcy, mógł dopuścić się barbarzyńskich okrucieństw. Ukazywał również niszczenie polskiej kultury przez Niemców. Część zastosowanych obrazów odwoływała się do polskiej martyrologii, w szczególności koncepcji Polski jako Chrystusa narodów.

Wykorzystanie niemieckich kronik filmowych opisywano jako wczesny przykład techniki found footage oraz satyrę na propagandę.

Stylistykę filmu określano jako futurystyczną i zbliżoną do dadaizmu. Wskazywano również na inspirację filmem Normana McLarena Hell Unlimited(inne języki) (1936) oraz wcześniejszym filmem Themersonów Europa(inne języki).

Ponieważ film zawierał także obrazy niemieckich zbrodni na polskich Żydach, jest zaliczany do wczesnych filmów dotyczących Zagłady.

Przypisy

  1. ↑ Janusz Kołodziej, Opowiedz mi swoją historię, „Kino” (5 (491)), 2008 [dostęp 2026-10-04].
  2. ↑ Małgorzata Sady, Notatki do krótkiej opowieści o życiu i twórczości Themersonów; Themersonowie – film i opowieść, „Konteksty”, 312 (1), Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, 2016, s. 97–102, ISSN 1230-6142 [dostęp 2026-10-04] (pol.).
  3. 1 2 3 4 5 6 Calling Mr. Smith – Franciszka and Stefan Themerson [online], Culture.pl, 2018 [dostęp 2025-09-24] (ang.).
  4. 1 2 3 4 Jolanta Chwastyk-Kowalczyk, Film na łamach londyńskiego „Dziennika Polskiego i Dziennika Żołnierza” w latach 1944–1989, „AUPC Studia ad Bibliothecarum Scientiam Pertinentia”, 6, 30 marca 2008, ISSN 2300-3057.
  5. ↑ Franciszka and Stefan Themerson [online], Monoskop [dostęp 2025-09-24] (ang.).
  6. ↑ Yael Ben-Moshe, Alexander Zöller, Contested Memory [online], film-history.org, 1 kwietnia 2025 [dostęp 2025-09-24] (ang.).
  7. 1 2 3 4 Calling Mr. Smith [online], LUX [dostęp 2025-09-24] (ang.).
  8. 1 2 3 4 Calling Mr. Smith [online], LUX Online [dostęp 2025-09-24] (ang.).
  9. 1 2 3 4 5 Kamila Kuc, „The inexpressible unearthly beauty of the cinematograph”: The impact of Polish Futurism on the First Polish avant-Garde Films, Kamila Kuc (red.), The Struggle for Form: Perspectives on Polish Avant-Garde Film 1916–1989'', Columbia University Press, 2014, DOI: 10.7312/kuc-16982-004, ISBN 978-0-231-85065-0 [dostęp 2025-09-24] (ang.).
  10. 1 2 3 4 5 6 7 Honorata Sroka, Polityczności filmów Themersonów, „Teksty Drugie. Teoria Literatury, Krytyka, Interpretacja” (6), 2022, DOI: 10.18318/td.2022.6.10, ISSN 0867-0633.
  11. 1 2 Honorata Sroka, Na przecięciu, w zestawieniu, z dystansu. Antypolityczność Stefana Themersona, Aleksander Wójtowicz i inni, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2021, ISBN 978-83-233-4968-6.
  12. ↑ Natalia Sajewicz, Franciszka & Stefan Themerson (The Themersons) [online], Culture.pl, 2025 [dostęp 2025-09-24] (ang.).
  13. ↑ Marek Haltof, Cinema, World War II, and the Postwar Construction of National Identity (1939–1948), Polish Cinema: A History'', Berghahn Books, 2018, DOI: 10.1515/9781785339738-006, ISBN 978-1-78533-973-8 [dostęp 2025-09-24] (ang.).
  14. ↑ Fabian Schmidt, Alexander Oliver Zöller, Atrocity Film, „Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe” (12), 2021, DOI: 10.17892/app.2021.00012.223, ISSN 2365-7758 (ang.).

Linki zewnętrzne