Ciek – ogólne określenie wszelkiego rodzaju wód powierzchniowych liniowych, płynących pod wpływem siły ciężkości, płynące stale lub w ciągu dłuższych okresów w wyżłobionych przez siebie łożyskach otwartych. Pojęcie cieku należy łączyć z płynącą wodą i korytem przez nią wyżłobionym.
Określenie ciek wodny nie jest zalecane, gdyż stanowi pleonazm.
Szacuje się, że cieki zajmują około 773 000km² powierzchni (w czasie średniego przepływu). Oznacza to 0,58% powierzchni lądów niepokrytych lodem.
Kształtowanie się cieku i doliny cieku
Wiele cieków ma swój początek w dawnych wiekach, które powstały w wyniku działania sił górotwórczych. Przez wiele epok geologicznych sieć wodna ulegała i ulega w dalszym ciągu przekształceniom, głównie w wyniku procesów erozyjnych i akumulacyjnych. Polegają one na wymywaniu, żłobieniu gleby, dna brzegów i przenoszeniu materiału (rumowiska) i akumulowaniu (gromadzeniu) go w niższych partiach cieku i doliny.
Ze względu na sposób niszczącego działania cieku wyróżnia się erozje:
erozja denna – pogłębianie koryta rzeki wskutek wynoszenia przez prąd materiału skalnego
erozja wsteczna – erozja wywołująca cofanie się źródeł i wodospadów. Powoduje ona rozcięcie działów wodnych i kaptaż rzeki (przeciągnięcie rzeki, zdobywanie przez rzekę lub potok górnej części dorzecza innego cieku położonego z przeciwnej strony działu wodnego)
erozja boczna – podmywanie i podcinanie brzegów przez meandrującą rzekę
erozja powierzchniowa – zmywy w czasie ulewnych deszczów spłukujące ze zboczy materiał na dużych powierzchniach (przeciwieństwo erozji liniowej)
erozja linijna (liniowa) – wypłukiwanie materiału skalnego przez strumienie wody płynącej stale lub okresowo (po ulewnych deszczach) wzdłuż podłużnych zagłębień terenowych o nachylonym dnie (erozja rzeczna, erozja wąwozowa)
W jednym z systemów przyjętych w Polsce wprowadzono podział na:
cieki górskie o spadku powyżej 5‰
cieki wyżynne o spadku 1–5‰
cieki nizinne o spadku poniżej 0,5‰.
Cieki mogą prowadzić wodę okresowo lub stale. W związku z tym wyróżnia się cieki:
epizodyczne – woda spływa z nich powierzchniowo lub podpowierzchniowo, jedynie bezpośrednio po opadach lub roztopach;
okresowe – zasilane mogą być ponadto wodami podziemnymi, pochodzącymi z tych samych opadów bądź roztopów. Wody te szybko się wyczerpują i przestają zasilać ciek;
stałe – prowadzą wodę przez cały rok i tylko w wyjątkowych przypadkach mniejsze z nich mogą całkowicie wysychać. W zależności od swej wielkości noszą nazwy strug, strumieni, potoków i rzek.
