Cyanella

*Cyanella*
	; Cyanella hyacinthoides
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	liliopodobne (≡ jednoliścienne)
Rząd	szparagowce
Rodzina	Tecophilaeaceae
Rodzaj	Cyanella
	Nazwa systematyczna
	Cyanella D.Royen; Gen. Pl., ed. 5.: 149 (1754)
	Typ nomenklatoryczny
	C. hyacinthoides L.
Synonimy
	Pharetrella Salisb.; Trigella Salisb.;
	Pharetrella Salisb.; Trigella Salisb.;
	Systematyka w Wikispecies
	Multimedia w Wikimedia Commons

Cyanella D.Royen – rodzaj roślin należący do rodziny Tecophilaeaceae, obejmujący 9 gatunków występujących w południowej Afryce. Gatunek Cyanella hyacinthoides Royen ex L. został introdukowany do Australii Zachodniej, gdzie uległ naturalizacji. Nazwa rodzaju jest żeńskim zdrobnieniem greckiego słowa κυανός, oznaczającego barwę niebieską, i odnosi się do koloru kwiatów tych roślin.

Obszar występowania i siedliska

Cyanella występuje endemicznie w Afryce Południowej i Namibii, na obszarze ograniczonym do regionu opadów zimowych: w Państwie przylądkowym, Namaqualand i południowej części Namibii. Region ten otrzymuje od 40% do 100% rocznych opadów w miesiącach zimowych. Jedynie Cyanella lutea występuje również na obszarze opadów letnich.

Gatunki Cyanella można podzielić na dwie grupy różniące się obszarem naturalnego występowania oraz budową kwiatu:

grupa obejmująca C. orchidiformis, C. cygnea i C. ramosissima, o trzech górnych i trzech dolnych pręcikach, która występuje głównie na południu Namibii, w Richtersveld i Namaqualand,
grupa obejmująca C. hyacinthoides, C. aquatica, C. alba i C. lutea, o pięciu górnych pręcikach i jednym dolnym, której obszar występowania ciągnie się od Namaqualand do Półwyspu Przylądkowego na południu i do Makhanda na wschodzie.

C. hyacinthoides i C. lutea, o największym obszarze występowania, zasiedlają różne gleby i występują na wysokości od poziomu morza do 1000 m n.p.m. C. orchidiformis i C. alba zasiedlają gleby gliniaste na brzegach strumieni, w suchych korytach rzek lub między skałami zapewniającymi ochronę przed suszą. C. aquatica i C. ramosissima zasiedlają nisze wśród dużych głazów w sezonowo podmokłej glinie.

Morfologia

Pokrój: Rośliny zielne o wysokości 12–40 cm.

Pęd: Podziemna bulwocebula o długości 2,5–10 cm, pokryta włóknistą lub twardą tuniką.

Liście: Liczne, odziomkowe, zebrane w rozetę, czasem kępiaste, gładkie do skórzastych, zwykle nagie, rzadziej włochate. Blaszki nitkowate, równowąskie, równowąsko-lancetowate lub jajowate, całobrzegie, karbowane, drobno ząbkowane, niekiedy falisto wcinane.

Kwiaty: Grzbieciste, wsparte przysadkami, wyrastające pojedynczo lub zebrane w grono. Okwiat 6-listkowy, z listkami w dwóch okółkach, wolnymi, o wielkości 8–20 × 3–10 mm, barwy białej, niebieskiej, żółtej, fioletowej lub różowej, często wyraźnie żyłkowane lub wzorzyste. 6 pręcików położonych w dwóch grupach: 3 na górze i 3 na dole lub 5 na górze i 1 na dole, w zależności od gatunku. Nitki igiełkowate lub łopatkowate, wolne lub zrośnięte na części długości, u nasady główki wnikają między pylniki w postaci łącznika. Pylniki strzałkowate, łyżkowate lub rurkowate, żółte lub fioletowe, czasami plamiste. Słupek górny kołozalążniowy, zalążnia trójkomorowa, kulista, z licznymi zalążkami położonymi kątowo.

Owoce: Torebki otwierające się trzema klapami, kuliste do jajowatych, o długości 2-4 mm, zawierające liczne czarne, jajowate nasiona o pomarszczonej łupinie.

Biologia

Rozwój: Wieloletnie geofity cebulowe. Uważa się, że rośliny są zapylane przez ciężkie pszczoły, które wibrując powodują uwalnianie pyłku.

Genetyka: Komórki Cyanella mają 16, 20, 22, 24, 28 lub 48 chromosomów, tworzących odpowiednio 8, 10, 11, 12, 14 lub 24 pary homologiczne.

Systematyka

Pozycja systematyczna wg Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG V z 2026): Rodzaj zaliczany do plemienia Odontostomeae w rodzinie Tecophilaeaceae z rzędu szparagowców (Asparagales), zaliczanego do kladu jednoliściennych (monocots).

Gatunki

Cyanella alba L.f.
Cyanella aquatica Oberm. ex G.Scott
Cyanella cygnea G.Scott
Cyanella hyacinthoides Royen ex L.
Cyanella lutea L.f.
Cyanella marlothii J.C.Manning & Goldblatt
Cyanella orchidiformis Jacq.
Cyanella pentheri Zahlbr.
Cyanella ramosissima (Engl. & Krause) Engl. & K.Krause

Zagrożenie i ochrona

Cyanella aquatica jest ujęty w Czerwonej Księdze Gatunków Zagrożonych IUCN jako gatunek narażony na wyginięcie. Roślina ta znana jest z 6 lokalizacji w okolicach Cederberg, a jej zasięg występowania nie przekracza 60 km². Istnieje mniej niż 500 dojrzałych osobników.

Zastosowania

Bulwocebule Cyanella hyacinthoides są zbierane przez lud Khoikhoi i spożywane na surowo, gotowane w mleku lub smażone.

Niektóre gatunki uprawiane są jako rośliny ozdobne.

Przypisy

↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
1 2 Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2026-10-29] (ang.).
1 2 3 4 5 6 Plants of the World Online (POWO). The Royal Botanic Gardens, Kew, 2026. [dostęp 2026-10-29]. (ang.).
↑ Index Nominum Genericorum. Smithsonian National Museum of Natural History. [dostęp 2020-07-16]. (ang.).
↑ The Australian Plant Name Index (APNI). [dostęp 2020-07-16]. (ang.).
↑ David Gledhill: The names of plants. Wyd. 4. Cambridge University Press, 2008. ISBN 978-0-521-86645-3.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 Gillian Scott. A revision of Cyanella (Tecophilaeaceae) excluding C. amboensis. „S.Afr.J.Bot.”. 57 (1), s. 34-54, 1991. (ang.).
1 2 3 Simpson M.G., Rudall P.J.: Tecophilaeaceae. W: Klaus Kubitzki (red.): The Families and Genera of Vascular Plants. T. 3: Flowering Plants. Monocotyledons. Lilianae (except Orchidaceae). Berlin Heidelberg: Springer-Verlag, 1998, s. 352. ISBN 3-540-64060-6. (ang.).
↑ D.D. Raimondo D.D., S.S. Todd S.S., E.E. Marinus E.E., Cyanella aquatica, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species [dostęp 2020-07-16] (ang.).
↑ G.E. Wickens, David. V. Field, Joe R. Goodin: Plants for Arid Lands: Proceedings of the Kew International Conference on Economic Plants for Arid Lands held in the Jodrell Laboratory, Royal Botanic Gardens, Kew, England, 23–27 July 1984. Springer Science & Business Media, 2012. ISBN 978-94-011-6830-4.

[ruggiero-1] Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).

[apweb-2] 1 2 Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2026-10-29] (ang.).

[kew-3] 1 2 3 4 5 6 Plants of the World Online (POWO). The Royal Botanic Gardens, Kew, 2026. [dostęp 2026-10-29]. (ang.).

[ing-4] Index Nominum Genericorum. Smithsonian National Museum of Natural History. [dostęp 2020-07-16]. (ang.).

[apni-5] The Australian Plant Name Index (APNI). [dostęp 2020-07-16]. (ang.).

[nop-6] David Gledhill: The names of plants. Wyd. 4. Cambridge University Press, 2008. ISBN 978-0-521-86645-3.

[cyan-7] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Gillian Scott. A revision of Cyanella (Tecophilaeaceae) excluding C. amboensis. „S.Afr.J.Bot.”. 57 (1), s. 34-54, 1991. (ang.).

[kub-8] 1 2 3 Simpson M.G., Rudall P.J.: Tecophilaeaceae. W: Klaus Kubitzki (red.): The Families and Genera of Vascular Plants. T. 3: Flowering Plants. Monocotyledons. Lilianae (except Orchidaceae). Berlin Heidelberg: Springer-Verlag, 1998, s. 352. ISBN 3-540-64060-6. (ang.).

[iucn-9] D.D. Raimondo D.D., S.S. Todd S.S., E.E. Marinus E.E., Cyanella aquatica, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species [dostęp 2020-07-16] (ang.).

[arid-10] G.E. Wickens, David. V. Field, Joe R. Goodin: Plants for Arid Lands: Proceedings of the Kew International Conference on Economic Plants for Arid Lands held in the Jodrell Laboratory, Royal Botanic Gardens, Kew, England, 23–27 July 1984. Springer Science & Business Media, 2012. ISBN 978-94-011-6830-4.