Diecezja (pot. biskupstwo, dawniej również kościół partykularny) – jednostka administracyjna w kościołach chrześcijańskich podległa biskupowi.
Jest zarządzana przez biskupa diecezjalnego, którego w zarządzaniu wspierają kuria, synod, kapituła katedralna, konsultorzy, rada kapłańska i rada duszpasterska.
W Kościołach wschodnich odpowiednikiem diecezji jest eparchia.
Pierwotnie „dioecesis” (z grec. – „dioikesis”) oznaczał zarządzanie domem, jednostką administracyjną lub sprawowanie zarządu w ogóle. Rzymianie używali go początkowo na oznaczenie terytorium będącego pod zarządem miasta („civitas”). Teren taki znany był przede wszystkim pod nazwą „ager” lub „territorium”, jednak we wschodnich prowincjach imperium nazywano go właśnie „dioecesis”. Z powyższych względów użycie tego słowa przyjęło się w słowniku chrześcijan, gdyż biskupi zwykle rezydowali w „civitas”, a obszar przez nich zarządzany pokrywał się z obszarem rzymskiej „dioecesis”. Diecezją od końca III wieku określano w Cesarstwie Rzymskim prowincje zarządzane przez legata, a później grupę prowincji, którą zarządzał wikariusz. Taką organizację administracji wprowadził Dioklecjan dzieląc imperium na 100 prowincji skupionych w 12 diecezjach (Africa, Asiana, Britania, Galia, Hispania, Italia, Moesia, Oriens, Pannonia, Pontica, Thracia, Viennensis), które z kolei zostały zgrupowane (od pierwszej połowy IV w. n.e., za Konstantyna Wielkiego), w trzy prefektury (galijską, illyrijską i wschodnią).
W I w. chrześcijanie nie używali terminu diecezja. Kościół Powszechny podzielony był na autonomiczne kościoły partykularne, które były postrzegane przede wszystkim jako wspólnoty personalne, a nie terytorialne. Kościół partykularny skupiał chrześcijan danego miasta i jego okolic. Na jego czele stało prezbiterium, którego przewodniczący – od przełomu I i II w. – zaczął używać tytułu biskupa. W IV w. – po ogłoszeniu chrześcijaństwa religią panującą w imperium rzymskim – rozpoczęła się masowa chrystianizacja mieszkańców miast i osad rolniczych. Wielka liczba nowych wiernych wymagała reformy administracji kościelnej. Zaczęto akcentować funkcję terytorialną kościoła partykularnego, a w ramach tegoż kościoła zaczęto tworzyć sieć parafii miejskich i wiejskich. Od około IX w. a całe terytorium objęte organizacją parafialną i podległe władzy biskupa danego kościoła zaczęto nazywać diecezją we współczesnym znaczeniu. Mimo pozornego porzucenia dawnego nazewnictwa, aż do dziś prawo kanoniczne używa na oznaczenie diecezji także nazwy kościoła partykularnego.
Diecezje zazwyczaj są zgrupowane w metropolie, rzadko zaś podlegają bezpośrednio Stolicy Apostolskiej (tzw. diecezje wyjęte).
Rodzaje diecezji rzymskokatolickich:
Jednostki równe diecezji to:
Ze szczególnych racji (np. obecność wiernych innego obrządku, żołnierzy) na terytorium należącym do wielu diecezji mogą istnieć specjalne ordynariaty personalne (np. ordynariat polowy).
Na ziemiach polskich najstarsze biskupstwo powstało w Poznaniu w 968, a na jego czele stanął Jordan z Dolnej Lotaryngii. Kolejne powstały w 1000 roku w Gnieźnie, Krakowie, Wrocławiu i Kołobrzegu; również w tym samym roku podporządkowano biskupstwo poznańskie arcybiskupstwu gnieźnieńskiemu (wbrew roszczeniom metropolii magdeburskiej). Do końca XII wieku wraz z umacnianiem się Kościoła utworzono biskupstwa w Kruszwicy (między 1025 a 1034), Płocku (1075), Włocławku (ok. 1123), Lubuszu (1124) oraz Wolinie (1140). Zasadniczy zrąb podziału diecezjalnego w Polsce ukształtował się w czasach ostatnich Piastów. Większość stolic diecezjalnych zachowała swoje godności nawet do czasów zaborów.
Obecnie (stan na 2025 rok) w Polsce są 44 diecezje, w tym 15 archidiecezji i 29 diecezji.
(czcionką pogrubioną oznaczono arcybiskupstwa)
(czcionką pogrubioną oznaczono arcybiskupstwa)
