
Kajmak – w kuchni polskiej, bardzo słodka, gęsta, ciągliwa, twardniejąca z czasem masa powstała podczas gotowania mleka lub śmietanki z cukrem. Innym sposobem wytworzenia kajmaku jest gotowanie przez 3–4 godziny puszki ze słodzonym mlekiem skondensowanym.
W obydwu metodach przyrządzania kajmaku duże znaczenie ma odpowiedni czas gotowania. Kajmak gotowany zbyt długo staje się kruchy i zyskuje posmak spalonego karmelu. W przypadku drugiego sposobu, zbyt długie podgrzewanie sprawia, że masa ma galaretowatą konsystencję, co utrudnia jej wykorzystanie np. do pokrycia ciasta. Podgrzewając puszkę w piekarniku, należy ją zanurzyć w naczyniu z wodą, aby przegrzanie nie doprowadziło do jej eksplozji.
Z kajmaku przygotowuje się tzw. masę kajmakową stosowaną m.in. do przekładania mazurków, ciastek i wafli. Wystudzony kajmak uciera się z masłem, a czasami również ze śmietanką i żółtkiem. W domowych warunkach zamiast kajmaku używa się czasem krówek rozpuszczonych w mleku i śmietance. Krówki są wytwarzane ze specjalnych mas kajmakowych.
Smak kajmaku lub masy kajmakowej można wzbogacić dodatkiem wanilii, kawy, czekolady, ciemnego kakao itp.
Kajmak, rozumiany jako specjał wytwarzany z cukru i słodkiej śmietanki na wzór kajmaku tureckiego, pojawił się na polskich stołach szlacheckich w XVIII wieku, za panowania Stanisława Augusta. Cukier był wtedy towarem luksusowym, a upodobanie polskiej szlachty do słodyczy rozwinęło się pod wpływem kontaktów z kuchniami Wschodu.
W późniejszym okresie kajmak ewoluował do postaci brązowozłotej, gęstej, twardniejącej masy, w której we wczesnym etapie jego wytwarzania następuje karmelizacja cukru. W takiej formie znalazł zastosowanie jako masa do wielkanocnych mazurków oraz (w XIX i XX wieku) jako nadzienie do drobnych kruchych babeczek. W drugiej połowie XIX wieku, gdy ceny cukru znacznie spadły, do słodkiej śmietanki i cukru zaczęto dodawać tłuszcz, wanilię i czekoladę.
Po II wojnie światowej, prawdopodobnie dzięki spadkowi cen cukru, kajmak rozpowszechnił się w Polsce pośród innych grup zawodowych i społecznych.
Kajmak znalazł szczególne miejsce w polskiej kuchni kresowej. Według Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi powstał w zróżnicowanej kuchni kresowej, kształtowanej we wiejskich domach, dworach, mieszczańskich kamienicach i żydowskich karczmach. Po II wojnie światowej, wraz z przesiedleniami ludności z Kresów Wschodnich, trafił na zachód Polski i na Pomorze, a następnie stał się częścią kuchni ogólnopolskiej. Jego pierwowzór, czyli słodka śmietanka z cukrem, jest tradycyjny w kuchni bałkańskiej, zwłaszcza w Turcji, Serbii, Czarnogórze, Macedonii oraz Bośni i Hercegowinie. 1 października 2007 produkt o nazwie „kajmak” został wpisany na listę produktów tradycyjnych województwa kujawsko-pomorskiego. Według oficjalnej specyfikacji, wyrób ten charakteryzuje się w temperaturze pokojowej gęstą, ciągliwą, plastyczną, kleistą, przywierającą do łyżki konsystencją oraz połyskliwym, brązowym kolorem.
Poza wypiekami wielkanocnymi kajmak jest nadzieniem do pączków, polewą do ciast, placków i lodów, np. do sernika. Szczególnie często wykorzystuje się go w mazurku kajmakowym, czyli wielkanocnej tarcie z karmelową masą.
W polskich sklepach kajmak sprzedaje się głównie w puszkach o pojemności 400–450 ml, rzadziej w słoikach i plastikowych pojemnikach. Domowy kajmak z puszki przechowuje się w lodówce do tygodnia, a po zamrożeniu 2–3 miesiące. Poza Polską jego odpowiednikami są dulce de leche, o smaku bardzo zbliżonym, oraz francuska confiture de lait, o luźniejszej konsystencji. W Wielkiej Brytanii używa się w tym celu produktu Nestlé Carnation Caramel.
Obok nazw „kajmak” i „masa kajmakowa” funkcjonuje też „masa krówkowa”, od cukierków krówek. Nie należy go mylić z kaymakiem z kuchni śródziemnomorskiej i Bliskiego Wschodu, który przypomina śmietankę kremową.
Kajmak popularny jest również w kuchni latynoamerykańskiej, gdzie znany jest pod nazwą dulce de leche. Nazwa różni się w zależności od kraju: dulce de leche stosuje się m.in. w Argentynie, Urugwaju, Boliwii i Paragwaju, arequipe w Kolumbii, Wenezueli i Gwatemali, manjar w Peru i Chile, a cajeta głównie w Meksyku. Cajetę wytwarza się z mleka koziego. W porównaniu z gęstszym i kremowym dulce de leche jest rzadsza, ciemniejsza i bardziej lepka. Je się ją łyżką, polewa nią desery lub używa zamiast sosu karmelowego, natomiast dulce de leche służy jako nadzienie i polewa do ciast i babeczek, a w Argentynie do nadziewania alfajores.
O pochodzeniu dulce de leche krąży kilka wersji. Najbardziej znana legenda wiąże je z 1829 rokiem i kucharką Juana Manuela de Rosasa, która zapomniała o mieszance mleka i cukru na ogniu. Historyk Daniel Balmaceda wskazuje jednak, że wzmianki o tym przysmaku pojawiają się już w listach z 1814 roku. Prawa do jego wynalezienia zgłasza wiele krajów, najczęściej Argentyna i Urugwaj.
Kajmak jest jednym z głównych składników angielskiego banoffee pie.