Dwukolczak

Dwukolczak
	; Dwukolczak śródziemnomorski
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	różopodobne
Rząd	różowce
Rodzina	szakłakowate
Rodzaj	dwukolczak
	Nazwa systematyczna
	Paliurus P. Miller; Gard. Dict. Abr. ed. 4. 28 Jan 1754
	Typ nomenklatoryczny
	P. spina-christi P. Miller
Synonimy
	Aubletia Lour.;
	Aubletia Lour.;
	Multimedia w Wikimedia Commons

Dwukolczak, dzierżydrzewo (Paliurus Miller) – rodzaj roślin z rodziny szakłakowatych (Rhamnaceae). Obejmuje 5 gatunków. Jeden z nich – dwukolczak śródziemnomorski P. spina-christi – rośnie w południowej Europie, Bliskim Wschodzie, w regionie Kaukazu, na wschodzie po Iran, Afganistan, Tadżykistan i Uzbekistan (jako introdukowany także w Teksasie i Chinach). Pozostałe cztery gatunki rosną w Azji Wschodniej od Wietnamu po Półwysep Koreański i Japonię, przy czym trzy z nich są endemitami Chin.

Dwukolczak śródziemnomorski tworzy gęste, cierniste, trudne do przebycia zarośla na siedliskach suchych i kamienistych na niżu i w górach do 1500 m n.p.m. Jest głównym składnikiem formacji sziblak. Gatunki wschodnioazjatyckie rosną w górskich lasach i na zboczach gór.

Dwukolczak śródziemnomorski uprawiany jest jako roślina ozdobna i tworząca trudne do przebycia żywopłoty. Na wschodzie Azji uprawiany jest w ogrodach także Paliurus hemsleyanus i Paliurus ramosissimus. Ten ostatni gatunek ma szereg zastosowań użytkowych – jego twarde drewno służy do wyrobu różnych narzędzi. Rozmaite części tej rośliny wykorzystywane są w medycynie, a z owoców tłoczy się olej służący do wyrobu świec.

Morfologia

Pokrój: Zimozielone i zrzucające liście krzewy osiągające różną wysokość, a także niewielkie do średnich drzewa (największe – P. hemsleyanus i P. ramosissimus osiągają do 20 m wysokości). Rośliny cierniste – jako zdrewniałe ciernie wykształcone są przylistki, zwykle proste, u P. spina-christi jeden z cierni jest odgięty. Czasem rośliny z pędami wspierającymi się na podporach, zygzakowatymi.

Liście: Skrętoległe. Blaszka z wyraźnymi trzema żyłkami przewodzącymi wychodzącymi z jej nasady, szeroko jajowata do okrągławej, nieco niesymetryczna, całobrzega do piłkowanej.

Kwiaty: Obupłciowe, zebrane w wierzchotkowate kwiatostany wyrastające w kątach liści. Szypułki kwiatowe krótkie, ale zwykle wydłużają się podczas owocowania. Hypancjum miseczkowate do półkulistego. Działek kielicha jest pięć, są one trójkątne, zaostrzone, nagie lub owłosione. Płatki korony w liczbie pięciu są zredukowane (osiągają do 1–2 mm długości) i często obejmują pręciki. Pręcików jest pięć, wolnych, do 2 mm długości. Zalążnia wpół dolna, dwu- lub trójkomorowa, otoczona mięsistym pierścieniem dysku miodnikowego. W każdej komorze z pojedynczym zalążkiem. Szyjka słupka spłaszczona lub walcowata, na końcu z dwoma lub trzema ramionami.

Owoce: Suche, dyskowate lub półkuliste pestkowce otoczone skrzydełkiem, u nasady stożkowate, na szczycie zaokrąglone lub spłaszczone, często z trwałym kielichem. Nasiona jajowate, brązowe i lśniące.

Systematyka

Jeden z rodzajów z rodziny szakłakowatych (Rhamnaceae). W obrębie podrodziny Ziziphoideae Luersson zaliczany jest do plemienia Paliureae Endlicher wspólnie z dwoma innymi, najbliżej spokrewnionymi rodzajami: głożyną Ziziphus i howenią Hovenia. Skamieniałości przypisywane do rodzaju Paliurus datowane na 66 milionów lat znaleziono pod Trapami Dekanu na subkontynencie indyjskim.

Wykaz gatunków według Plants of the World

Paliurus hemsleyanus Rehder
Paliurus hirsutus Hemsl.
Paliurus orientalis (Franch.) Hemsl.
Paliurus ramosissimus (Lour.) Poir.
Paliurus spina-christi Mill. – dwukolczak śródziemnomorski

Przypisy

↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
1 2 3 Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2020-02-10] (ang.).
1 2 Paliurus. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2020-02-10].
1 2 3 4 5 6 Paliurus Mill.. [w:] Plants of the World online [on-line]. [dostęp 2020-02-10].
↑ TadeuszT. Stanowski TadeuszT., Lasy Turkmenii [pdf], „Sylwan”, CXXXV (10), 1991, s. 69–73 [dostęp 2024-10-22] .
1 2 3 David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 670, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Paliurus Miller. [w:] Flora of China [on-line]. eFlora. Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.. [dostęp 2020-02-10].
↑ Paliurus Miller. [w:] Flora of North America [on-line]. eFlora. Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.. [dostęp 2020-02-10].
1 2 Wielka Encyklopedia Przyrody. Rośliny kwiatowe 1. Warszawa: Muza SA, 1998, s. 371. ISBN 83-7079-778-4.
1 2 3 Alicja i Jerzy Szweykowscy (red.): Słownik botaniczny. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo „Wiedza Powszechna”, 2003, s. 182. ISBN 83-214-1305-6.
1 2 Paliurus hemsleyanus. [w:] Flora of China [on-line]. eFlora. Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.. [dostęp 2020-02-10].
1 2 3 Paliurus ramosissimus. [w:] Flora of China [on-line]. eFlora. Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.. [dostęp 2020-02-10].
1 2 3 4 5 K. Kubitzki (red.): The Families and Genera of Vascular Plants. VI. Flowering Plants. Dicotyledons. Heidelberg: Springer, 2004, s. 327. ISBN 978-3-642-05714-4.

[ruggiero-1] Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).

[apweb-2] 1 2 3 Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2020-02-10] (ang.).

[ing-3] 1 2 Paliurus. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2020-02-10].

[pow-4] 1 2 3 4 5 6 Paliurus Mill.. [w:] Plants of the World online [on-line]. [dostęp 2020-02-10].

[stanowski-5] TadeuszT. Stanowski TadeuszT., Lasy Turkmenii [pdf], „Sylwan”, CXXXV (10), 1991, s. 69–73 [dostęp 2024-10-22] .

[mabb-6] 1 2 3 David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 670, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .

[china-7] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Paliurus Miller. [w:] Flora of China [on-line]. eFlora. Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.. [dostęp 2020-02-10].

[america-8] Paliurus Miller. [w:] Flora of North America [on-line]. eFlora. Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.. [dostęp 2020-02-10].

[encyk-9] 1 2 Wielka Encyklopedia Przyrody. Rośliny kwiatowe 1. Warszawa: Muza SA, 1998, s. 371. ISBN 83-7079-778-4.

[slownik-10] 1 2 3 Alicja i Jerzy Szweykowscy (red.): Słownik botaniczny. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo „Wiedza Powszechna”, 2003, s. 182. ISBN 83-214-1305-6.

[Paliurus_hem-11] 1 2 Paliurus hemsleyanus. [w:] Flora of China [on-line]. eFlora. Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.. [dostęp 2020-02-10].

[Paliurus_ram-12] 1 2 3 Paliurus ramosissimus. [w:] Flora of China [on-line]. eFlora. Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.. [dostęp 2020-02-10].

[kubitzki-13] 1 2 3 4 5 K. Kubitzki (red.): The Families and Genera of Vascular Plants. VI. Flowering Plants. Dicotyledons. Heidelberg: Springer, 2004, s. 327. ISBN 978-3-642-05714-4.