Eduard Profittlich

Dzieciństwo, młodość, wykształcenie

Edward Profittlich urodził się w 1890 w Birresdorfie, na zachodzie Niemiec. Był ósmym z dziesięciorga dzieci pary rolników: Doroty z domu Seiwert (1850–1913) i Markusa Profittlicha (1846–1920).

Po ukończeniu szkoły ludowej w Leimersdorf(inne języki) został przygotowany w 1904 przez miejscowego proboszcza do podjęcia dalszej nauki w progimnazjum w Ahrweiler. Stamtąd przeniósł się na Wielkanoc 1909 do szkoły w Linzu, którą ukończył w 1912 otrzymując świadectwo dojrzałości.

Podobnie jak jego brat Peter (1878–1915), który zmarł jako misjonarz w Brazylii, zamierzał zostać księdzem. Jego rodzice chcieli, żeby został kapłanem diecezjalnym, aby im pomagał w nagłych sytuacjach, lecz ostatecznie 11 kwietnia 1913 wstąpił do zakonu jezuitów. W czasie I wojny światowej pracował po przeszkoleniu w szpitalu jako pielęgniarz i asystent chirurgiczny.

27 sierpnia 1922 otrzymał święcenia kapłańskie. Następnie kontynuował naukę na rzymskim Papieskim Instytucie Wschodnim. Przyjął propozycję udziału w misji katolickiej w Rosji, więc został wysłany na studia przygotowawcze do Krakowa, gdzie w czerwcu 1923 obronił doktorat z filozofii, a rok później z teologii.

Początki pracy duszpasterskiej

W sierpniu 1925 został misjonarzem krajowym w Niemczech. Głosił rekolekcje w różnych częściach kraju, m.in. w Opolu, a w marcu 1928 został przeniesiony do Hamburga, gdzie był duszpasterzem emigrantów z Polski. Tam też 2 lutego 1930 złożył śluby wieczyste. Wszędzie gdzie pracował, spotykał się z uznaniem wielu ludzi, głównie ze względu na swoje zaangażowanie i ciężką pracę.

4 grudnia 1930 został mianowany proboszczem parafii Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Tallinnie przez administratora apostolskiego Estonii, arcybiskupa Antonio Zecchiniego. Wpływ na to miała jego dobra znajomość języka polskiego i spraw polskich. Ludność pochodzenia polskiego stanowiła większość katolików mieszkających w Estonii.

Administrator apostolski Estonii

11 maja 1931 został mianowany administratorem apostolskim w Estonii. Największym problemem Kościoła katolickiego w tym kraju była niewielka liczna wiernych, ich wielojęzyczność oraz rozproszenie. Nowy administrator szybko opracował plan rozwoju Kościoła katolickiego oraz zaangażował się w działalność duszpasterską. Szczególną popularnością cieszyły się jego kazania na które przychodzili również wierni innych wyznań.

Rozpoczął wydawanie pierwszego w kraju tygodnika kościelnego Monatsblatt Kirikou Elu, który był czytany szczególnie przez estońską inteligencję. Stale wzrastała liczba wiernych, zakładane więc były nowe parafie w Narwie, Parnawie, Rakvere, Petseri, Valga i Kiviõli. W 1934 obsługiwane były one przez dziesięciu księży katolickich oraz polskie i czeskie siostry zakonne. Szczególny nacisk kładł Edward Profittlich na religijne wychowanie młodzieży, które było możliwe dzięki lekcjom religii prowadzonym przez Kościół w czterech szkołach w siedmiu językach.

W uznaniu dla jego pracy 28 września 1933 papież Pius XI podczas prywatnej audiencji w Watykanie mianował Edwarda Profittlicha protonotariuszem apostolskim. W 1935 udało mu się zakończyć negocjacje z rządem i zawrzeć konkordat, na mocy którego potwierdzono prawny status administracji apostolskiej w Estonii. 27 grudnia 1936 został mianowany arcybiskupem tytularnym Hadrianopolis w Haemimonto. Konsekracja biskupia odbyła się 27 grudnia 1936 w kościele parafialnym św. Piotra i Pawła w Tallinnie.

Prowadził dalsze owocne prace, gdy we wrześniu 1939 wybuchła II wojna światowa a rok później doszło do aneksji Estonii przez Związek Radziecki. Sytuacja Kościoła uległa zasadniczemu pogorszeniu, księża i wierni byli prześladowani przez komunistów, a arcybiskup informował o tym papieża. W tym czasie ambasada pozostającej w sojuszu z ZSRR niemieckiej III Rzeszy w Tallinnie nalegała, by ponownie przyjął obywatelstwo niemieckie i zrzekł się estońskiego, na co arcybiskup się nie zgodził.

Aresztowanie

Fala prześladowań nasiliła się w 1941 – 60 tysięcy osób wywieziono na Syberię, uwięziono, torturowano, a następnie zamordowano. W kilka dni po agresji III Rzeszy na ZSRR, 27 czerwca 1941 do arcybiskupa przybyło ośmiu funkcjonariuszy NKWD, który o godzinie 2:00 rozpoczęli kilkugodzinne przeszukiwanie domu arcybiskupa. Zarekwirowano korespondencję urzędową, kartotekę parafialną oraz kilka prywatnych przedmiotów i oskarżono go o szpiegostwo na rzecz Niemiec, a następnie aresztowano i wyprowadzono z budynku.

Ostatnie miesiące życia

Po wielogodzinnych, najczęściej nocnych przesłuchaniach 14 października 1941 przygotowano w Kirowie akt oskarżenia, w którym zarzucono mu prowadzenie antysowieckiej agitacji poprzez wykorzystywanie uczuć religijnych mas w celu siania nienawiści do ZSRR i partii komunistycznej. Ponadto zarzucano mu szpiegostwo na rzecz III Rzeszy, przedstawiając jako dowód jego wizyty w ambasadzie niemieckiej w Tallinnie. Po kolejnych przesłuchaniach 17 października przedstawiono jako kolejny dowód antysowieckie rozmowy ze współwięźniem. Edward Profittlich cały czas podkreślał, że jest niewinny.

25 października 1941 rozpoczął się proces^{[potrzebny przypis]}, który zakończył się uznaniewiarcybiskupa za winnego. Apelował on jeszcze do Sądu Najwyższego ZSRR, jednak jego apelacja została odrzucona. Został skazany na 5 lat pozbawienia wolności i pracę w obozie pracy w Kirowie^{[potrzebny przypis]}, gdzie zmarł 22 lutego 1942.

Tajemnica śmierci arcybiskupa

Przez 50 lat od dnia aresztowania los arcybiskupa nie był Kościołowi znany. Powtarzano pogłoski, że był więziony w Ufie, a później w Kazaniu. Poszukiwania prowadzone przez członków jego rodziny też nie wniosły nic nowego do wyjaśnienia tej sprawy. Przełomowy okazał się dopiero rok 1990, gdy 30 marca Estonia odzyskała niepodległość, a 12 czerwca Sąd Najwyższy poinformował Kościół katolicki, że 21 listopada 1941 arcybiskup został skazany na karę śmierci^{[potrzebny przypis]}, a 22 lutego 1942 zmarł w Kirowie. Jednocześnie sąd dokonał całkowitej rehabilitacji duchownego. Udostępnił też zasoby archiwów, w których znajdowały się dokumenty sprawy arcybiskupa.