Edward Eber

Edward Zachariasz Eber
Data i miejsce urodzenia

28 listopada 1880
Warszawa

Data i miejsce śmierci

1953
Rzym

Zawód, zajęcie

architekt

Małżeństwo

Alicja Frenkiel

Odznaczenia
Złoty Krzyż Zasługi (II RP)

Edward Zachariasz Eber właśc. Zachariasz Eber (ur. 28 listopada 1880 w Warszawie, zm. 1953 w Rzymie) – polski architekt, czynny głównie w Warszawie.

Życiorys

Urodził się w żydowskiej rodzinie Zygmunta (Zelika) i Leokadii (Łai) z Hakmayerów. Ojciec był właścicielem kamienicy przy ul. Grzybowskiej (nr hip. 1046b) w Warszawie. Edward ukończył Gimnazjum Realne w Warszawie w 1898, a następnie studiował na Wydziale Mechanicznym Warszawskiego Instytutu Politechnicznego Cesarza Mikołaja II. W 1905 za udział w strajku szkolnym został usunięty z uczelni. Stopień inżyniera architekta uzyskał w 1907 na Politechnice w Karlsruhe. Przez pierwsze półtora roku pracy zawodowej pracował w Metzu (należącego wówczas do Niemiec) jako pomocnik architekta, kustosza tamtejszej gotyckiej katedry. W 1908 powrócił do Warszawy, gdzie rozpoczął samodzielną pracę. 31 sierpnia 1909 ożenił się z Alicją z d. Frenkiel.

Podczas I wojny światowej w latach 1914–1917 został zatrudniony w Komitecie Obywatelskim m. st. Warszawy. Po odzyskaniu niepodległości objął stanowisko architekta Ministerstwa Zdrowia Publicznego (1918–1923), gdzie był również organizatorem i wykładowcą kursów dla inspektorów mieszkaniowych. Zasłużył się jako współinicjator Państwowego Funduszu Mieszkaniowego – pierwszej instytucji w Polsce, która podjęła walkę z powojennym głodem mieszkaniowym. Brał udział w pracach komitetu do walki z durem plamistym przy Ministerstwie Zdrowia Publicznego. W 1920 został delegowany przez to ministerstwo do Austrii, Niemiec, Francji i Wielkiej Brytanii w celu zapoznania się z urządzeniami zakładów medyczno-badawczych. W 1922 opuścił MZP, aby ponownie podjąć prywatną praktykę architektoniczną, zachowując stanowisko doradcy technicznego Amerykańskiej Misji Pomocy – organizacji humanitarnej kierowanej przez Herberta Hoovera.

Był członkiem Stowarzyszenia Techników i Koła Architektów Polskich, gdzie brał udział w komisjach: normalizacyjnej i słownictwa zawodowego. Przez kilkanaście lat pozostawał współpracownikiem działu architektury „Przeglądu Technicznego”, do którego napisał około dwudziestu artykułów. Był także rzeczoznawcą urzędów podatkowych, sądów i trzech banków.

Działał wyłącznie na terenie Warszawy, wykorzystując w swoich projektach aktualne wówczas style. Jego realizacje mają początkowo cechy modernizmu, nawiązującego do jego berlińskiej wersji, a następnie funkcjonalizmu w wersji awangardowej i późniejszej, tzw. uspokojonej, kiedy to zasłynął jako twórca eleganckich kamienic.

Okres międzywojenny

W latach 20. XX w. przebywał wraz z żoną Alicją na południu Francji w okolicach Nicei. Projektował domy mieszkalne, ale wszystko wskazuje na to, że nie pracował wtedy pod własnym nazwiskiem. Z tego okresu datuje się znajomość Eberów z Anną i Jarosławem Iwaszkiewiczami.

Pod koniec lat 20. Eberowie powrócili do Polski. Na schyłek lat 30. przypadają najważniejsze projekty Ebera, m.in. niezrealizowany projekt gmachu na rogu ulic Marszałkowskiej i Złotej. Pozostały po nim tylko liczne reklamy w czasopismach, ilustrowane rysunkami z podpisem Ebera. Natomiast zrealizowany został Gmach Towarzystwa Riunione Adriatica di Sicurtà [R.A.S.], tzw. „Adria” oraz ultranowoczesny, jak na owe czasy, dom przy Placu Trzech Krzyży, gdzie mieściło się kino „Napoleon”, teatr, kasyno, dancing, kawiarnia, garaż. Jak pisano w tygodniku „Świat” w 1939 roku, w hallu „osiem wind oczekuje naszych rozkazów”, „wszystko jest celowe, logiczne i z największą troską pomyślane”, w garażu zaś „nie będzie wyziewów benzyny ani kłębów gryzącego dymu”; podziwiano wyciszone wnętrza, bezszelestne windy, mieszkania wyposażone w nawiew nazywany wtedy „własnym klimatem”. Inwestycję finansowała ww. włoska firma ubezpieczeniowa R.A.S. Końcowe prace nad tym kompleksem przerwała wojna.

Okres II wojny światowej

Po wybuchu wojny w styczniu 1940 Eberom udało się wyjechać z Polski do Włoch. Skierowali się do Triestu, gdzie mieściła się siedziba firmy R.A.S. Ostatecznie znaleźli się w Abacji (Opatii). Tu przeżyli dramatyczne chwile podczas okupacji niemieckiej; jak pisał Edward Eber w liście do dr. J.J. Goluba w sierpniu 1945:

Prześladowani przez SS, gestapo i ich szpiegów, jak dzikie zwierzęta musieliśmy dzień i noc strzec się i kryć, nie znając ani chwili spokoju, ażeby uniknąć strasznego polowania na ludzi.

Przetrwali dzięki pomocy Włochów – najczęściej obcych ludzi. W Abacji przeżyli upadek Mussoliniego, lądowanie aliantów w Salerno, zamach Badoglia.

Okres powojenny

W 1945 Abacja (Opatija) została przyznana Jugosławii. W ww. liście tak Edward Eber przedstawiał ówczesną swoją i żony sytuację:

...teren ten jest okupowany przez Jugosławię. Jesteśmy izolowani od Włoch i całej Europy: żadne podróże, korespondencja ani telegramy nie są możliwe. Alianckie, żydowskie czy polskie komitety pomocy nie funkcjonują w sytuacji, gdy tak bardzo jej oczekujemy.

Około 1950 Eberowie wyjechali do Włoch, zamieszkali w Rzymie przy Monte del Gallo 7. Utrzymywali się m.in. dzięki pomocy bratanka – mieszkającego w Paryżu Bolesława Ebera – też architekta. Po koniec życia Edward Eber był sparaliżowany, poruszał się na wózku. Zmarł w końcu 1953 roku, został pochowany w żydowskiej części cmentarza Campo Verano, jego grób już nie istnieje.

Ordery i odznaczenia

Wybrane realizacje w Warszawie

Budynek dawnego Instytutu Nauk Judaistycznych i Głównej Biblioteki Judaistycznej – obecnie Żydowskiego Instytutu Historycznego
Budynek Nuncjatury Apostolskiej

Udział w konkursach na projekt

Publikacje

Przypisy

  1. 1 2 Odpis metryki urodzenia Zachriasza Ebera znajdującej się w jego teczce personalnej Instytutu Politechnicznego im. cara Mikołaja II, Archiwum m. st. Warszawy
  2. ↑ Teczka personalna Zachriasza Ebera w Instytucie Politechnicznym im. cara Mikołaja II, Archiwum m. st. Warszawy
  3. ↑ Księga Adresowa b. Wychowańców Politechniki Warszawskiej 1898-1905. Warszawa, 1913, s. 12–13.
  4. ↑ Wspomnienia b. studentów Politechniki Warszawskiej z pierwszych lat jej istnienia. Warszawa, 1933, s. 30.
  5. 1 2 „Świat”, 1929, nr 38, okł. 1.
  6. ↑ M.P. z 1939 r. Nr 179, poz. 430 (ISAP) „za ofiarność na cele obrony Państwa”.
  7. ↑ „Przegląd Techniczny,”, 1909, nr 46, s. 528.
  8. ↑ J. Zieliński: Atlas dawnej architektury ulic i placów Warszawy, t. 13. Tow. Opieki nad Zabytkami, Warszawa, 2007, s. 136–148.
  9. ↑ J. Kasprzycki: Korzenie miasta, t.1. Veda, Warszawa, 1996, s. 166–167.
  10. ↑ J. Zieliński: Atlas dawnej architektury ulic i placów Warszawy, t. 5. Tow. Opieki nad Zabytkami, Warszawa, 1999, s. 110–112.
  11. ↑ J. Zieliński: Atlas dawnej architektury ulic i placów Warszawy, t. 4. Tow. Opieki nad Zabytkami, Warszawa, 1997, s. 276–277.
  12. ↑ J. Zieliński: Atlas dawnej architektury ulic i placów Warszawy, t. 8. Tow. Opieki nad Zabytkami, Warszawa, 2002, s. 87, 93.
  13. ↑ J. Zieliński: Atlas dawnej architektury ulic i placów Warszawy, t. 2. Tow. Opieki nad Zabytkami, Warszawa, 1996, s. 204.
  14. ↑ Katalog Zabytków Sztuki w Polsce: Miasto Warszawa, cz. 2, Warszawa. 2001, s. 82.
  15. ↑ Dom przy ul. Długiej w Warszawie, „Architekt”, zeszyt 5, 1924, s. 58.
  16. ↑ Sprawozdanie z budowy i opis gmachu 1928-1936, wyd. Komitet Budowy gamachu Głównej Biblioteki Judaistycznej przy Wielkiej Synagodze w Warszawie, s.34.
  17. ↑ Centralna Biblioteka Judaistyczna w Warszawie [online], sztetl.org.pl [dostęp 2023-09-24].
  18. ↑ Gmach Towarzystwa Ubezpieczeń Riunione Adriatica di Sicurità w Warszawie, „Przegląd Budowlany”, Zeszyt 6, 1930, s. 497-483.
  19. ↑ Nowy Gmach Tow. „Riunione Adriatica di Sicurità”, „Kurjer Polski”, nr 81, 23 marca 1930, s. 9.
  20. ↑ Gmach reprezentacyjny włoskiego towarzystwa ubezpieczeniowego Riunione Adriatica di Sicurtà w Warszawie, „Architektura i Budownictwo”, nr 4, 1931, s. 125-137.
  21. ↑ Stanisław Woźnicki, Wnętrza kawiarni Adria, „Architektura i Budownictwo”, nr 4, 1931, s. 128-137.
  22. ↑ Adrian Sobieszczański: Adria. [w:] Warszawski Przewodnik [on-line]. przewodnikwwarszawie.pl, 29 marca 2020. [dostęp 2023-09-21].
  23. ↑ Jerzy S. Majewski, Dancing dla wytwornego świata [online], warszawa.wyborcza.pl, 2 stycznia 2009 [dostęp 2023-09-22].
  24. ↑ Zakłady malarsko-dekoracyjne Stefan Lewandowski, „Przegląd Budowlany”, Zeszyt 7, 1930, s. 540.
  25. ↑ Wykaz zatwierdzonych budowli Warszawa, „Przegląd Budowlany”, nr 8, 1935, s. 256. poz. 549
  26. ↑ Wykaz zatwierdzonych budowli Warszawa, „Przegląd Budowlany”, nr 8, 1936, s. 335. poz. 635
  27. ↑ Wykaz zatwierdzonych budowli Warszawa, „Przegląd Budowlany”, nr 12, 1936, s. 538. poz. 1150
  28. ↑ Wykaz zatwierdzonych budowli Warszawa, „Przegląd Budowlany”, nr 8, 1936, s. 335. poz. 634
  29. ↑ Wykaz zatwierdzonych budowli Warszawa, „Przegląd Budowlany”, Zeszyt 6, 1936, s. 261. poz. 380
  30. ↑ Kino Palladium, „Arkady”, nr 11/12, 1937, s. 665-666.
  31. ↑ Gmach Assicurazioni Generali Trieste, „Arkady”, nr 4, 1938, s. 215.
  32. ↑ „Biuletyn Przetargowy”, 1938, nr 56, s. 8, poz. 1117.
  33. ↑ „Przegląd Budowlany”, 1936, nr 10, s. 435.
  34. ↑ Nowy piękny gmach stolicy przy pl. Trzech Krzyży, Świat jutra. „Świat”, 1939, nr 14, s. 13.
  35. ↑ Nowy gmach stolicy. „Świat”, 1939, nr 17, s. 16-17.
  36. ↑ „Biuletyn Przetargowy”, 1939, nr 14, s. 13, poz. 182, 183.

Bibliografia

Linki zewnętrzne