| Data i miejsce urodzenia | |
|---|---|
| Data i miejsce śmierci | |
| Zawód, zajęcie |
Eliasz Stumann (Stummann także Stumman, Штуман Илья Ариямович) (ur. 28 kwietnia 1834 w Szereście w Wielkim Księstwie Poznańskim, zm. 14 czerwca 1903 w Łodzi) – fotograf, właściciel zakładu fotograficznego, który prowadził w Łodzi od 1871 r. do śmierci.
Syn Arona i Micheli z Grafmenów. Praktykę prawdopodobnie rozpoczął w 1851 r., a jak wynika z napisów znajdujących się na winietach jego zdjęć, pierwszy zakład miał w 1856 r. Działalność jako litograf, typograf, fotograf zaczął w Grodnie w 1860 r. Zezwolenie na otwarcie zakładu fotograficznego w Grodnie otrzymał w 1864 r., a na otwarcie zakładu w Łodzi otrzymał od gubernatora piotrkowskiego 23 listopada 1871 r. Początkowo działalność prowadził przy ul. Piotrkowskiej 17 (w kamienicy Chaima Bławata), w kolejnych latach 1882 i 1886 pod nr 16, natomiast 23 września 1891 r. uzyskał ostatnie zezwolenie na prowadzenie firmy pod nr 20, i tam pracował do 1903 r. Od 1882 r. rejestrował w specjalnej książce każde zamówienie i wszystkie wykonane fotografie. O pozwolenie na założenie jej nowego egzemplarza prosił władze policyjne 12 grudnia 1886 r. Jego firma miała wówczas 4 aparaty, co stawiało ją na drugim miejscu w Łodzi po zakładzie Leopolda Zonera. W 1889 r. wybudował, według projektu architekta Hilarego Majewskiego, atelier przy Piotrkowskiej 18.
Z jego nazwiskiem związane jest powstanie najwcześniejszego znanego cyklu fotografii z widokami obiektów Łodzi. Pierwsze zdjęcia wykonał około 1872 r., a ostatnie około 1890 r. W 1885 r. informowała o nich gazeta: „Spory komplet widoków łódzkich, w dużym formacie, wykonanych z możliwym wykończeniem. W nim, oprócz kilku widoków Helenowa, widzimy przeważnie gmachy fabryczne i pałace prywatne”. Zdjęcia zostały pokazane w witrynie księgarni Ludwika Fiszera przy ul. Piotrkowskiej w styczniu 1885 r. Zachęcony zainteresowaniem z jakim spotkał się sprzedawany od września 1884 r. album – składanka „z widokami sławniejszych gmachów i zakładów fabrycznych naszego miasta”, postanowił wydać podobny zawierający dotychczas wykonane przez niego fotografie. W lipcu 1885 r. prasa doniosła o projektach wydania „albumu łódzkiego”, do którego wykonał prawdopodobnie pierwszą panoramę miasta z wysokiego komina farbiarni należącej do Lewkowicza i znajdującej się przy ul. Widzewskiej (obecnie ul. Kilińskiego 56). Wydany w Dreźnie album miały sprzedawać miejscowe księgarnie.
Latem 1885 r. wykonał na zamówienie dyrekcji Towarzystwa Akcyjnego Karola Scheiblera serię zdjęć fabryki, zachowanych w postaci albumu (w zbiorach Centralnego Muzeum Włókiennictwa (CMW)) oraz wykonał zbiorową fotografię członków straży pożarnej w zakładach Scheiblera i podobną w 1886 r. w 10-lecie straży miejskiej – Łódzkiej Straży Ogniowej Ochotniczej. Natomiast 110 zdjęć autorstwa Stumanna wykorzystał Johann Petersilge w wydawnictwie towarzyszącym jubileuszowi 25-lecia gazety „Lodzer Zeitung” w 1888 r.
Prawdopodobnie latem 1890 r. wykonał na porcelanie fotografię amerykańskiego aktora Iry Aldridge’a zmarłego w Łodzi 7 sierpnia 1867 r. umieszczoną na jego grobie na Starym cmentarzu przy ul. Ogrodowej w Łodzi w części ewangelickiej. Być może fotografię skopiował ze zdjęcia wykonanego przez Jana Mieczkowskiego w Warszawie podczas występów tam owego czarnoskórego aktora od 12 do 20 maja 1862 r. Natomiast historyk fotografii Ignacy Płażewski stwierdza „(…) Łódź miała E. Stumanna który między innymi fotografował sławnego aktora murzyńskiego Aldrige’a, zmarłego w czasie gościnnych występów w tym mieście”.
Był jedynym łódzkim fotografem, który uczestniczył w „Wystawie Rolniczo-Przemysłowej” zorganizowanej w Warszawie w 1885 r. Za zdjęcia wnętrz otrzymał tam brązowy medal. Po jej zakończeniu pokazał wystawiane portrety w oknach parterowych kamienicy K. W. Scheiblera przy Piotrkowskiej 11. Z kolei na „Pierwszej Wystawie Przemysłowej w Łodzi” czynnej w 1895 r. w parku Helenów miał własne stoisko w drewnianym pawilonie. Pokazał swój dyplom mistrzowski, 4 bardzo duże portrety w ramach i w dwóch witrynach 27 dużych zdjęć. Według reklamy na stronie odwrotnej kartoników, na których naklejał wykonywane fotografie otrzymał dyplom uznania na fotograficznej wystawie w Petersburgu w 1889 r.
Pomyślny okres w rozwoju firmy spowodował, że powiększał grono swych pracowników – poszukując m.in. uczniów. W lutym 1900 r. uroczyście obchodził 50-lecie działalności, co odnotowała miejscowa prasa, podkreślając, że był wynalazcą „sylwetografii i fotografii wypukłej”. Wtedy też złożył w redakcji gazety 50 rubli jako dar na fundusz projektowanej kasy pomocy dla fotografów. Chcąc sprostać rosnącej konkurencji często reklamował się w gazetach, np. latem 1901 r. w co dziesiątym numerze „Gońca Łódzkiego” zamieszczał jednakowej treści anonse o obniżaniu w soboty i święta ceny tuzina fotografii wizytowych do 3 rubli, a gabinetowych do 8 rubli. Pod koniec życia pragnął przekazać zakład synowi Adolfowi, z którym od około 1890 r. razem pracował. W kwietniu 1903 r. przeniósł firmę do lokalu przy Piotrkowskiej 17, ale prawdopodobnie nie zdążył uruchomić tam zakładu. Zmarł w czerwcu 1903 r. w Łodzi. Pochowany został na cmentarzu żydowskim przy ul. Brackiej.
Aleksander Janowski założyciel Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego w Wycieczkach po kraju ilustrowanych własnymi zdjęciami podawał nazwiska wyróżniających się fotografów zawodowych w zwiedzanych miastach, w Łodzi wyróżnił B. Wilkoszewskiego i E. Stumanna.
Ożenił się z Salomeą Korngold, ur. 1 lipca 1849 r. w Warszawie. Mieli dzieci, urodzone w Łodzi: Adolfa (ur. 17 września 1874), Arnolda (ur. 25 sierpnia 1879, zm. 29 czerwca 1904). Jego synem był także Józef, który w 1884 r. ukończył Wyższą Szkołę Rzemieślnicza w Łodzi, i który w latach ok. 1896–1902 prowadził własny zakład fotograficzny w Warszawie przy ul. Marszałkowskiej 114. Zmarł w lutym 1902 r. w Łodzi.
