Estreicherowie

Estreicherowie – rodzina naukowców i humanistów osiadła od 1781 w Krakowie. Według Stanisława Kota „najstarsza rodzina w Polsce, którą by można określić mianem inteligencji miejskiej”. Stefan Grzybowski z kolei nazwał Estreicherów „dynastią profesorsko-uniwersytecką, utrzymującą tradycję kilku pokoleń nauki oraz intelektu” oraz „ostoją politycznej myśli konserwatywnej, wyważonej, inteligentnej, rozumnej i światłej”.

Jeden z zeszytów Bibliografii Polskiej – wspólnego dzieła kilku pokoleń Estreicherów

Rodzinnym przedsięwzięciem Estreicherów była czterdziestotomowa Bibliografia Polska, zapoczątkowana przez Karola Estreichera (st.), kontynuowana przez jego syna Stanisława Estreichera i ukończona po niemal osiemdziesięciu latach przez wnuka – Karola Estreichera (mł.). Estreicherowie byli od niemal ćwierci tysiąclecia związani z Krakowem, a szczególnie blisko z Uniwersytetem Jagiellońskim – dwóch z nich (Alojzy Rafał i Stanisław) było rektorami, pięciu profesorami, kilkunastu zaś (wliczając w to Estreicherów „po kądzieli”) doktorami tej uczelni. Stanisław Estreicher zmarł w obozie w Sachsenhausen jako ofiara Sonderaktion Krakau. Karol Estreicher mł. po II wojnie światowej był zaangażowany w rewindykację polskich dzieł sztuki zagrabionych przez Niemców, a następnie był twórcą i przez ponad dwie dekady dyrektorem Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego. Przedstawicielka ostatniego pokolenia krakowskiej gałęzi Estreicherów, Krystyna Grzybowska, pozostawiła po sobie nieukończoną Kronikę rodzinną, przedstawiającą losy rodziny od jej osiedlenia się w Krakowie do końca II wojny światowej i będącą „swoistą syntezą dziejów polskiej inteligencji”.

Dominik Oestrreicher, protoplasta rodu Estreicherów (autoportret)
Rozalia Oestrreicherowa, mal. Dominik Oesterreicher
Kościół św. Jakuba Większego w Igławie (Morawy), skąd wywodziła się rodzina Oesterreicherów (Estreicherów) – miejsce chrztu Dominika i Rozalii
Książka Stanisława i Tadeusza Estreicherów poświęcona szopce krakowskiej
Epitafium Dominika Oesterreichera w murze Cmentarza Rakowickiego w Krakowie
Epitafium Rozalii Oesterreicherowej w murze Cmentarza Rakowickiego w Krakowie
Krystyna i Karol (mł.) Estreicherowie przy grobowcu rodzinnym, r. 1910
Rodzinny grobowiec Estreicherów na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie zaprojektowany przez ich powinowatego Teodora Hoffmana. Po prawej stronie w głębi groby Alojzego Estreichera i Antoniny z Rozbierskich Estreicherowej, stan obecny
Archiwum Estreicherów - exlibris

Początki rodziny w Krakowie i miejsca w mieście z nią związane

Pierwszym przedstawicielem rodu Estreicherów zamieszkałym w Krakowie był malarz, ebenista i profesor rysunku Szkoły Głównej Krakowskiej (UJ), a także entomolog-amator, Dominik Oesterreicher (1750–1809), pochodzący z mieszkającej od co najmniej pierwszej połowy XVII wieku w Igławie na Morawach niemieckojęzycznej katolickiej rodziny mieszczan (sukienników, kupców, browarników, lekarzy i malarzy), żonaty w 1782 r. w Igławie z (Marią) Rozalią (1761–1807), córką tamtejszego młynarza Johanna Prakescha. Malarzami religijnymi byli jego stryjowie: Franciszek (1707–1787) i Dominik st. (1721–1805). Do Krakowa przybył Dominik na zaproszenie Hugona Kołłątaja (którego poznał zapewne w Wiedniu w latach 1771–1772, a następnie towarzyszył mu w czasie podróży po Włoszech) najpierw na krótko w 1778 r., dwa lata później zaś zamieszkał tu na stałe. Już w następnym pokoleniu rodzina zmieniła nazwisko na Estreicher, a w kolejnym całkowicie się spolonizowała.

W 1784 r. Dominik (wraz z żoną) nabył na licytacji od Uniwersytetu za sumę 5810 złotych polskich zniszczoną kamienicę pojezuicką przy placu Szczepańskim (Gwardii) 2 (zburzoną w 1908 r. – na jej miejscu wzniesiono kamienicę Wolnych), sąsiadującą z gmachem Starego Teatru, której fasadę przebudował na wzór hotelu Grande Albergo w Rovereto (Tyrol), a wnętrza ozdobił ściennymi malowidłami w technice chiaroscuro. W kamienicy tej na I piętrze rodzina Estreicherów mieszkała do śmierci jego syna Alojzego w 1852 r. (II piętro zajmował zaprzyjaźniony prof. matematyki Karol Hube), gdy sprzedano ją bankowi Kirchmayera. Był też Dominik właścicielem podarowanego mu w 1791 r. przez króla Stanisława Augusta za pośrednictwem Kołłątaja ogrodu (wg niektórych źródeł z dworkiem) o pow. 7 arów na przedmieściu Nowa Wieś pomiędzy ul. św. Piotra a Młynówką Królewską (obecnie niezabudowany teren przed domem przy ul. Łobzowskiej 57) naprzeciw ogrodu Kremera (dziś kościół i klasztor karmelitanek bosych). Alojzy Estreicher, gdy był dyrektorem Ogrodu Botanicznego, czyli do 1843 r., zajmował w lecie służbowe sześciopokojowe mieszkanie na parterze zachodniego skrzydła pałacyku na przedmieściu Wesoła mieszczącego także Obserwatorium Astronomiczne UJ (dziś Collegium Śniadeckiego). Po jego śmierci wdowa, Antonina z Rozbierskich Estreicherowa (1798–1892), nabyła kamienicę przy ul. Podwale (dziś ul. Dunajewskiego 4), nazwaną później Pałacem Dunajewskich od nazwiska jej zięcia Juliana Dunajewskiego żonatego z jej córką Marią (1830–1902). Innymi budynkami w Krakowie związanymi z Estreicherami były: kamienica przy ul. Poselskiej 8 (obecnie 10) będąca w latach 1894–1908 własnością Stefanii z Grabowskich Estreicherowej (1837–1917), córki Ambrożego Grabowskiego, żony Karola Estreichera (st.), i nazywana dlatego Estreicherówką oraz gmach Collegium Maius, gdzie Karol (st.) wraz z rodziną zajmował jako dyrektor Biblioteki Jagiellońskiej na drugim piętrze ośmiopokojowe mieszkanie służbowe w latach 1868–1905, a także kamienica przy ul. Sobieskiego 10–12, gdzie Stanisław Estreicher wraz z żoną Heleną (z domu Longchamps de Berier, 1870–1940) po przeprowadzce z ul. Kilińskiego 5 (obecnie aleja Słowackiego 9) prowadzili w latach 1909–1939 jeden z czołowych krakowskich salonów towarzyskich. Z kolei w przeniesionej z Ojcowa na Wolę Justowską tzw. Nowej Estreicherówce przy ul. Sarnie Uroczysko 15 zaprojektowanej przez Józefa Gałęzowskiego, zamieszkał w 1948 (aż do śmierci) Karol Estreicher (mł.) wraz z żoną Teresą (z domu Lasocką, 1904–1974) w czasie II wojny światowej organizatorką pomocy więźniom obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau.

Mniej znaną wspólną rodzinną pasją Estreicherów było szopkarstwo. Karol (st.) jako pierwszy, ok. 1848 r., spisał tekst przedstawienia szopki krakowskiej, a Stanisław i Tadeusz występujący pod wspólnym pseudonimem „dr Jan Krupski” wydali w 1904 r. poświęconą jej książkę, ułożyli tekst przedstawienia grywanego do dziś oraz oferowali Muzeum Etnograficznemu jedne z najstarszych szopek: „matkę wszystkich szopek” Michała Ezenekiera oraz szopkę kukiełkową z Wieliczki. Szopka zbudowana w 1915 r. przez Tadeusza Estreichera grywała we Fryburgu w Szwajcarii dla robotników polskich, a w latach 1922–1939 i w 1948 r. była wystawiana w Polsce, gdzie przedstawienia przygotowywali synowie Tadeusza: Leon i Zygmunt, którzy byli również autorami tekstów, a także jego córki: Irena Estreicherówna (1924–1984) i Maria z Estreicherów Jodłowska (1922–2016). Z kolei Karol (mł.) dał piękny opis przedstawienia szopkowego w swej wspomnieniowej książce.

Przedstawiciele rodziny

Potomkami Dominika i Rozalii byli m.in.:

a także:

Potomkowie Rozalii i Dominika po dziś dzień zachowują kontakt ze sobą. Estreicherowie "doskonale zorientowani w genealogii, którzy mieli głęboką świadomość czasu, rodzinnego i historycznego" byli ponadto blisko spokrewnieni lub spowinowaceni z innymi znanymi krakowskimi rodzinami inteligenckimi, m.in. Dunajewskich, Grabowskich, Grzybowskich, Kopffów, Kremerów, Kulczyńskich, Madeyskich i Rosnerów, a także z zamieszkałymi w Królestwie Polskim i Galicji rodzinami Christianich, Domaszewskich i Longchamps de Bérier (przy czym rodziny Christianich i Kopffów miały również swoje korzenie w Igławie). W 1882 r. Karol Estreicher (st.) otrzymał w 1882 szlachectwo w c.k. monarchii z przydomkiem Rozbierski (Antonina Rozbierska, córka Bertranda Antoniego Rosbierskiego (Anton von Rosbiersky, 1764–1815), profesora Uniwersytetu Lwowskiego, była żoną Alojzego Estreichera) oraz herbem Zadora i dlatego część członków rodziny używała później, choć rzadko, podwójnego nazwiska Estreicher-Rozbierski lub Estreicher von Rozbierski. Pseudonimu Stentsch-Rosbierski (Georg Leonhard Stentsch (1684-1761) był pradziadkiem Antoniny Rozbierskiej) użył z kolei Karol (st.) w swoim opisie Biblioteki Jagiellońskiej z 1882 r.

Gałąź austriacka

Austriacka gałąź rodziny, wywodząca się od innych potomków ojca Dominika, mieszczanina z Igławy Josepha Karla Oesterreichera (1710–1764), piwowara i lekarza, w tym od brata Dominika, Johanna Franza Anselma Oesterreichera (ur. 1754), chirurga w Igławie, mieszkała w XIX i XX wieku w różnych rejonach monarchii austro-węgierskiej, a później w Austrii, i utrzymywała przez wszystkie te lata kontakt z gałęzią polską. Jej znanymi przedstawicielami byli:

Upamiętnienie i spuścizna

W Nowej Estreicherówce przy ul. Sarnie Uroczysko 15 na Woli Justowskiej w Krakowie powstało w 2009 Muzeum Rodu Estreicherów, będące jednym z trzech oddziałów muzealnych Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych (TPSP). Stowarzyszenie to jest także właścicielem dużego zbioru archiwaliów (w tym listów i zdjęć) związanych z Estreicherami. Na Wydziale Polonistyki UJ działa Centrum Badawcze Bibliografii Polskiej Estreicherów, kontynuujące wydawanie Bibliografii Polskiej (tzw. Nowy Estreicher), również w wersji elektronicznej. Rodzinę upamiętnia ponadto ulica Estreicherów na Woli Justowskiej oraz Zaułek Estreichera (dawniej dziedziniec Huta) między Collegium Maius a Collegium Nowodworskiego UJ. Odkryty przez Alojzego gatunek chrząszcza nazwano na jego pamiątkę szczypawką Estreichera (Carabus Estreicheri). Karol (st.) jest natomiast patronem ulicy w Bytomiu, a jego imię nosi też Biblioteka Publiczna Miasta i Gminy Radków oraz Białogardzka Biblioteka Publiczna, Karola (mł.) zaś Międzynarodowy Ośrodek Szkolenia i Badań nad Dziedzictwem Kultury w Zagrożeniu utworzony w 2020.

Rodzinny grobowiec Estreicherów znajduje się na Cmentarzu Rakowickim w kwaterze Ba. Tam pochowani są m.in. Karol (st.) z żoną Stefanią z Grabowskich, Stanisław z żoną Heleną z Longchampsów, Tadeusz z żoną Elżbietą z Kiersnowskich, Krystyna (Grzybowska), Maria i Karol (mł.) z żoną Teresą z Lasockich, upamiętnieni zaś Ewa (Grodzicka) i Zygmunt. Obok położone są groby Alojzego Estreichera i jego żony Antoniny z Rozbierskich, natomiast w murze cmentarnym zachowały się tablice epitafijne Dominika (pas La) i Rozalii (pas Kb), jedne z najstarszych na cmentarzu, a także Hipolity Marii Anieli Estreicherówny (1823–1825), córki Alojzego (pas Kb). Adolf Estreicher pochowany jest na cmentarzu bialskim w Janowie Lubelskim, jego zaś wnuczka Jadwiga z Estreicherów Kozicka na cmentarzu w Szczebrzeszynie. Jego syn Stanisław ma grób na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie.

Tablice poświęcone Estreicherom znajdziemy ponadto w kościele Św. Anny (epitafium Alojzego, ściana zachodnia w przejściu między kaplicą św. Jana Chrzciciela a transeptem, autor E. Stehlik) i na murze kamienicy na rogu ul. Kremerowskiej i Sobieskiego (pamięci Stanisława). Autoportret Dominika i namalowany przez niego portret Rozalii, wizerunek młodego Alojzego, oraz portret Karola (st.) autorstwa K. Pochwalskiego, a także portret Heleny (żony Stanisława) J. Mehoffera są eksponowane w Muzeum Rodu Estreicherów. W Collegium Maius UJ znajdują się portret Alojzego pędzla F. Szynalewskiego, portret Karola (st.) malowany przez A. Römera (depozyt TPSP), obraz L. Wyczółkowskiego Karol Estreicher w loży teatralnej na premierze "Wesela" (1905), który powstał na zamówienie Tadeusza – jego dar dla Muzeum UJ, portrety Tadeusza pędzla S. Wyspiańskiego i A. Gramatyki-Ostrowskiej (1903, depozyt TPSP), portret Stanisława L. Chwistka, wreszcie pośmiertny wizerunek tegoż namalowany przez Z. Pabisiaka, a także pięć portretów Karola (mł.): Z. Pabisiaka (1971), S. Krzyształowicza (1977), dwa J. Dudy-Gracza (1980) oraz A. Siweckiego (1980). Cztery kolejne portrety rodzinne: Karola (st.) autorstwa (1907) malarza i rzeźbiarza J. Chmielińskiego (1862-1941), oraz Tadeusza i jego syna Stefana (1911-1922) narysowane węglem przez Mehoffera, a także portret żony Tadeusza, Elżbiety z Kiersnowskich (1886-1960), pędzla Wyczółkowskiego, przekazał Muzeum UJ w 2025 Marek Estreicher, syn Leona. Inny portret Karola (st.) autorstwa L. Kowalskiego (1934) wisi w Bibliotece Jagiellońskiej. Zaułek Estreichera zdobią dwa wizerunki Karola (mł.) – popiersie K. Badyny oraz podwójny portret namalowany przez Z. Pabisiaka (1963) w stylu obrazów fundacyjnych przedstawiający św. Karola Boromeusza z klęczącym u jego stóp Karolem (mł.). W zbiorach rodzinnych znajduje się też portret Stanisława narysowany węglem przez J. Mehoffera. Portret Heleny Estreicherowej namalowany także przez L. Chwistka jest w kolekcji prywatnej. Z kolei drewniany oryginał popiersia Karola (st.) dłuta W. Szymanowskiego (1907) znajduje się w Zakładzie Bibliografii Polskiej 1901−1939 Biblioteki Narodowej w Warszawie, jego gipsowe odlewy zaś w Centrum Badawczym Bibliografii Polskiej Estreicherów UJ i w Muzeum UJ (w Librarii). Jego postać uczczono też medalami srebrnym i brązowym projektu W. Lauera wybitymi w Wiedniu w 1889 z inicjatywy literatów lwowskich, w szczególności W. Bełzy, a także medalionem wykonanym w brązie zaprojektowanym w 1890 przez A. Romera. Z kolei w Collegium Maius znajduje się medal Merentibus wykonany w 1791 przez J. F. Holzhaeussera i przyznany Dominikowi przez Stanisława Augusta (depozyt TPSP).

Czterech przedstawicieli rodziny upamiętnionych jest w postaci drewnianych "głów estreicherowskich" znajdujących się w baldachimie nad fotelem rektorskim w centralnej części Auli Jagiellońskiej, symbolizujących cztery najstarsze wydziały UJ: Medycyny (Alojzy Estreicher), Filozofii (Karol Estreicher st.), Prawa (Stanisław Estreicher) oraz Teologii (spowinowacony z Estreicherami Albin Dunajewski). Wg Stanisława Waltosia w tym ostatnim przypadku rysy twarzy wskazują jednak na samego Karola Estreichera (mł.).