Eugejsona

Eugejsona
	; Eugeissona utilis
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	liliopodobne (≡ jednoliścienne)
Rząd	arekowce
Rodzina	arekowate
Rodzaj	eugejsona
	Nazwa systematyczna
	Eugeissona W. Griffith; Calcutta J. Nat. Hist. 5: 101. Apr 1844
	Typ nomenklatoryczny
	E. triste W. Griffith
	Systematyka w Wikispecies
	Multimedia w Wikimedia Commons

Eugejsona (Eugeissona Griff.) – rodzaj roślin z rodziny arekowatych, czyli palm (Arecaceae). Obejmuje 6 gatunków. Dwa gatunki rosną na Półwyspie Malajskim, a pozostałe na Borneo. Rosną w różnych zbiorowiskach leśnych, zwykle bardzo obficie na stanowiskach. Eugeissona tristis gęsto porasta poręby, utrudniając odnowienie pożądanych w tamtejszym leśnictwie drzew z rodziny dwuskrzydłowatych.

Liście różnych gatunków wykorzystywane są do pokrywania dachów, a przynajmniej z liści eugejsony użytecznej wyplata się także ścianki i sufity. Korzenie podporowe wyrastające sukcesywnie z pędów Eugeissona minor i sprawiające wrażenie, że rośliny kroczą przez las, są cenionym surowcem do wyrobu lasek do chodzenia i dawniej stosowane były także do wyrobu uchwytów parasoli. Bogate w skrobię rdzenie kłodzin (zwłaszcza w przypadku eugejstony użytecznej i okazałej) stanowią surowiec do wyrobu sago. Z mączki tego pierwszego z gatunków sporządza się potrawę „molong” przyprawianą pyłkiem tej palmy, a sago i pyłek drugiego to podstawa dania zwanego „pantu”. Silnie krzewiące się rośliny są doskonałym źródłem tzw. „kapusty palmowej” (pąków liściowych) używanych do nadziewania naleśników „roti”. Jadalne są także owoce, przy czym z bielma nasion eugejsony użytecznej, mającego konsystencję kremu i delikatny aromat orzechowy, sporządza się pokarm dla niemowląt. Z ogonków i osadek liściowych sporządza się strzałki i same dmuchawki do ich wystrzeliwania (tradycyjna broń Dajaków), a także żaluzje.

Nazwa rodzaju utworzona została z dwóch greckich słów: eu znaczącego „dobry” i γείσσων (geisson) znaczącego „gzyms”.

Morfologia

Pokrój: Palmy o pędach rozgałęziających się nieregularnie dychotomicznie, skróconych, czasem podziemnych, z licznymi odrostami, wydłużającymi się tylko w czasie kwitnienia, ale też u części gatunków pędy wzniesione są prosto w górę lub płożące, osiągające do 3 m wysokości. U niektórych przedstawicieli rodzaju wzdłuż pędu wyrastają długie korzenie podporowe, u innych są one skrócone i tworzą ciernie. Rośliny silnie kolczaste, z kłodzinami pokrytymi bardzo twardą korą (wewnątrz rdzeń jednak jest miękki).

Liście: Skrętoległe lub wyrastają w trzech rzędach w liczbie od 6 do 25. Liście osiągają do 6 m długości. Pochwy liściowe są otwarte, ogonki liściowe zwykle długie, rynienkowate w dole, zaokrąglone w górze, pokryte są spłaszczonymi, czarnymi kolcami, czasem też łuskami i rozgałęziającymi się włoskami. Osadka liści też jest kolczasta, choć kolce są tu rzadsze. Listki bardzo liczne, równowąskie do lancetowatych, całobrzegie, zwykle zwisające.

Kwiaty: Kwiatostany wyrastają u nasad zredukowanych liści z wydłużającego się w czasie kwitnienia pędu skupione są w jego części szczytowej, w efekcie tworząc pozorny kwiatostan szczytowy. Po kwitnieniu i wydaniu owoców pęd zamiera. Kwiatostany są okazałe (u E. tristis do 3 m wysokości), silnie rozgałęzione (do rozgałęzień IV rzędu), z rurkowatą podsadką u nasady każdego rozgałęzienia. Na końcach rozgałęzień kwiatostanu z kubeczkowatymi przysadkami wyrastającymi dwurzędowo lub czasem spiralnie w liczbie kilkunastu, rzadziej mniej licznie, i obejmującymi okazałe (niemal największe wśród palm) kwiaty – męski i obupłciowy, z których najpierw rozwija się ten pierwszy, a następnie jest on wypychany i odrzucany w wyniku rozwoju kwiatu obupłciowego. Kwiaty męskie rozwijają się na spłaszczonej szypułce. Trzy zewnętrzne listki tworzą rurkowaty okółek okwiatu i są skórzaste, brązowe i kreskowane. Wewnętrzne listki okwiatu drewnieją i zakończone są twardymi i ostrymi kolcami. Pręcików jest 20–70, ich nitki są krótkie, pylniki wąskie i długie, żółte lub fioletowe. Kwiaty obupłciowe są podobne, ale zawierają walcowatą, nieco trójkanciastą zalążnię.

Owoce: Jajowate pestkowce zwieńczone są na szczycie pozostałością znamienia i otoczone trwałymi listkami okwiatu. Egzokarp jest łuskowaty, a mezokarp włóknisty. Endokarp (pestka) bardzo twardy, z głębokimi żebrami tworzącymi wewnątrz komory, które wypełnia pojedyncze nasiono.

Systematyka

Rodzaj klasyfikowany jest do monotypowego plemienia Eugeissoneae w obrębie podrodziny Calamoideae Griff. (1844) w rodzinie arekowatych Arecaceae.

Wykaz gatunków

Eugeissona ambigua Becc.
Eugeissona brachystachys Ridl.
Eugeissona insignis Becc. – eugejsona okazała
Eugeissona minor Becc.
Eugeissona tristis Griff.
Eugeissona utilis Becc. – eugejsona użyteczna

Przypisy

↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2020-05-18] (ang.).
1 2 Hyphaene. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2020-05-18].
1 2 Eugeissona Griff.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2020-05-18].
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Eugeissona Griff.. [w:] PALMweb: Palms of the World Online [on-line]. [dostęp 2020-05-18].
1 2 3 4 5 6 David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 349, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
1 2 K.Kubitzki (red.): The Families and Genera of Vascular Plants. IV. Flowering Plants. Monocotyledons. Alismatanae and Commelinanae (except Gramineae). Berlin, Heidelberg: Springer, 1998, s. 340. ISBN 978-3-642-08378-5.
1 2 3 4 Jolanta i Karol Węglarscy: Rośliny dalekiej Azji. Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe, 2006, s. 86. ISBN 83-60247-27-7.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 Jolanta i Karol Węglarscy: Użyteczne rośliny tropików. Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe, 2008, s. 140-141. ISBN 978-83-61320-17-3.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Andrew Henderson: Palms of Southern Asia. Princeton, Oxford: The New York Botanical Garden, Princeton University Press, 2009, s. 110-111. ISBN 978-0-691-13449-9.
↑ Genus: Eugeissona Griff.. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2020-05-18].

[ruggiero-1] Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).

[apweb-2] Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2020-05-18] (ang.).

[ing-3] 1 2 Hyphaene. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2020-05-18].

[pow-4] 1 2 Eugeissona Griff.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2020-05-18].

[palmweb-5] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Eugeissona Griff.. [w:] PALMweb: Palms of the World Online [on-line]. [dostęp 2020-05-18].

[mabb-6] 1 2 3 4 5 6 David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 349, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .

[kubitzki-7] 1 2 K.Kubitzki (red.): The Families and Genera of Vascular Plants. IV. Flowering Plants. Monocotyledons. Alismatanae and Commelinanae (except Gramineae). Berlin, Heidelberg: Springer, 1998, s. 340. ISBN 978-3-642-08378-5.

[weglarscy2-8] 1 2 3 4 Jolanta i Karol Węglarscy: Rośliny dalekiej Azji. Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe, 2006, s. 86. ISBN 83-60247-27-7.

[weglarscy-9] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Jolanta i Karol Węglarscy: Użyteczne rośliny tropików. Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe, 2008, s. 140-141. ISBN 978-83-61320-17-3.

[henderson-10] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Andrew Henderson: Palms of Southern Asia. Princeton, Oxford: The New York Botanical Garden, Princeton University Press, 2009, s. 110-111. ISBN 978-0-691-13449-9.

[grin-11] Genus: Eugeissona Griff.. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2020-05-18].