Faust Socyn

Faust Socyn
właściwie: Fausto Sozzini, Faustus Socinus, Faustus Socyn
Ilustracja
Portret Fausta Socyna
miedzioryt Lamberta Visschera, 1668
Herb
Rodzina

Sozzini

Data i miejsce urodzenia

5 grudnia 1539
Siena (Włochy)

Data i miejsce śmierci

3 marca 1604
Lusławice (Polska)

Ojciec

Alessandro Sozzini

Matka

Agnese Petrucci

Żona

Elżbieta Morsztyn

Dzieci

Agnieszka Socyn

Multimedia w Wikimedia Commons
Cytaty w Wikicytatach
Grobowiec Fausta Socyna w Lusławicach, widok z 1848 roku

Faust Socyn, wł. Fausto Sozzini, (ur. 5 grudnia 1539 w Sienie, zm. 3 marca 1604 w Lusławicach) – włoski reformator religijny, teolog, polemista, pisarz i poeta. Twórca socynianizmu i doktryny religijnej braci polskich, dziadek Andrzeja Wiszowatego. Wpływ poglądów Socyna na ówczesną Europę zachodnią i środkową był znaczący i przyczynił się do stworzenia racjonalizmu i koncepcji państwa demokratycznego.

Życiorys

Wczesne lata życia

Urodził się w bogatej i wpływowej rodzinie prawników toskańskich, Sozzinich, jako syn Alessandra Sozziniego (ze Scopeto), i Agnese Petrucci, pochodzącej z rodziny Petruccich(inne języki), blisko spokrewnionej z papieżami: Piusem II, Piusem III i Pawłem V. Rodzina sympatyzowała z ruchem reformacyjnym. Pod wpływem stryja, Celsa Sozziniego, który opiekował się nim po śmierci rodziców, stryja Leliusza Sozziniego i Miguela Serveta zainteresował się antytrynitaryzmem, a w końcu odrzucił istnienie Trójcy Świętej i dogmaty katolickie. W 1562 opublikował pierwszą rozprawę teologiczną: Komentarz do pierwszego rozdziału Ewangelii św. Jana (już w 6 lat później przetłumaczoną na język polski). Kolejne 10 lat spędził na dworze księcia Toskanii Kosmy I, unikając kwestii religijnych i pisząc utwory o tematykach politycznej i miłosnej.

Działacz reformacji

Narastająca presja ze strony Inkwizycji sprawiła, że w 1574 przeniósł się do ośrodka wolnomyślicielstwa – Bazylei, gdzie w 1578 opublikował swoje najbardziej oryginalne dzieło: O Jezusie Chrystusie Zbawicielu, które negowało znaczenie śmierci Chrystusa na krzyżu jako odkupienia grzechów, a podkreślało rolę Jezusa jako nauczyciela ludzkości, której wskazał drogę do osiągnięcia zbawienia (główne znaczenie nie przypisywał wierze, ale etyce postępowania ludzi). Socyn zaprzeczał także istnieniu grzechu pierworodnego jako sprzecznego z logiką, twierdząc, że grzech obciążać może jedynie jego sprawcę Adama, a nie całą ludzkość. Wierzył w możliwość doskonalenia człowieka, który przez rozwój nauki i techniki w końcu wyzwoli się od cierpień i klęsk. Podróżował również do Zurychu i Siedmiogrodu.

Pobyt w Polsce

Jesienią 1578 po raz pierwszy przyjechał na krótko do Polski, do Krakowa. W następnym roku przyjechał ponownie, osiadając na stałe. Mieszkał w Krakowie, Pawlikowicach i Lusławicach. Nawiązał kontakty z grupą unitarian – Włochów z otoczenia królowej Bony. Chciał wstąpić do krakowskiego zboru braci polskich, ale odmówiono mu tego, ponieważ sprzeciwił się ponownemu ochrzczeniu (twierdził, iż każdy chrzest chrześcijański jest tak samo ważny). Niemniej nie przestał współpracować z braćmi polskimi, pomagając im ustalić spójną doktrynę religijną i rozstrzygając ich wewnętrzne spory. Od 1598 stał się nieoficjalnym przywódcą braci polskich; reprezentował nurt umiarkowany, który nie sprzeciwiał się pańszczyźnie, państwu i sądownictwu. W 1580 napisał traktat polemiczny O autorytecie Pisma Św., który podkreślał rolę Biblii jako Słowa Bożego, ale przyznawał, że w logiczny sposób nie można tego udowodnić.

Prowadził aktywne dysputy teologiczne (osobiste lub korespondencyjne) z autorami z całej Europy: kalwinistami Jacobem Covetem i Francesco Puccim (później konwertytą na katolicyzm), nonadorantystą Ferencem Dávidem, przeciwnikami antytrynitaryzmu Andrzejem Wolanem, Jakubem Paleologiem, Jakubem Wujkiem, Erasmusem Johannisem i Andrzejem Dudyczem.

W 1586 ożenił się z córką Krzysztofa Morsztyna (protektora protestantów), Elżbietą, która urodziła mu jedyne dziecko – Agnieszkę. W 1598, po śmierci Jana Niemojewskiego, został przywódcą braci polskich, których zaczęto nazywać socynianami.

W Europie nasilała się presja kontrreformacji. W 1571 zniszczono w Krakowie zbór protestancki i cmentarze innowierców. W 1586 zakończył się w Sienie zaoczny proces Socyna o herezję, wyrokiem skazującym go na śmierć. Od 1594 Socyn padał ofiarą napaści i przemocy. 30 kwietnia 1598 grupa krakowskich studentów, podburzonych przez miejscowy kler katolicki, wywlekła chorego Socyna z jego mieszkania znajdującego się w kamienicy Niderlandowskiej na rogu ulic Brackiej i Gołębiej, spaliła jego księgozbiór i usiłowała go zabić; w ostatniej chwili uratował go ksiądz-profesor Marcin Wadowita.

Mauzoleum Fausta Socyna w Lusławicach

Socyn, obawiając się o życie, wyjechał w 1598 do Lusławic koło Tarnowa, gdzie znajdował się duży ośrodek braci polskich. Nadal prowadził aktywne życie, prowadząc m.in. w latach 1601–1602 seminarium teologiczne w Rakowie (w 1602 powstała tu Akademia Rakowska). Zmarł w Lusławicach w wieku 65 lat.

Po śmierci

W 1603 roku jako autor trafił do pierwszego polskiego Indeksu Ksiąg Zakazanych powstałego z inicjatywy biskupa Bernarda Maciejowskiego. Jego pisma zawarte w Bibliotheca Fratrum Polonorum trafiły też w 1757 na rzymski Indeks ksiąg zakazanych.

Gdy w latach 70. XIX wieku wybuchła w okolicach Lusławic cholera, która zdziesiątkowała mieszkańców pobliskich wsi, za poradą miejscowego proboszcza, dla odwrócenia klęski, spławiono w Dunajcu zwłoki „heretyków” – w tym ciało Fausta Socyna, które nigdy nie zostało odnalezione (według opinii prof. Włodzimierza Demetrykiewicza kości Socyna nadal spoczywają nietknięte w grobie). Staraniem unitarian ze Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii w 1933 wybudowano mauzoleum Socyna według projektu Adolfa Szyszko-Bohusza, wkomponowując kamień przeniesiony z grobu reformatora. Pierwotne miejsce pochówku Fausta Socyna znajdowało się na niewielkim wzniesieniu przy drodze gminnej do Lusławic. Symboliczny dziś grób Socyna znajduje się na terenie zespołu dworsko-parkowego, należącego w latach 1975–2020 do Krzysztofa Pendereckiego, a od 2021 r. – do Europejskiego Centrum Muzyki Krzysztofa Pendereckiego. Od 2020 r. w ramach stałej Ekspozycji multimedialnej „KRZYSZTOF PENDERECKI – DZIEDZICTWO POLSKIEJ MUZYKI XX i XXI WIEKU” znajdującej się w budynku instytucji regularnie odbywa się zwiedzanie z przewodnikiem Arboretum Krzysztofa Pendereckiego.

Grób Fausta Socyna na fotografii zreprodukowanej w książce Zbigniewa Ogonowskiego Arianie polscy, Warszawa 1952, s. 100.

Twórczość

Ważniejsze dzieła (chronologicznie)

Wydanie zbiorowe

Listy i materiały

Faust Socyn zostawił po sobie bogatą korespondencję, wydaną pośmiertnie w kilku tomach.

Utwór o autorstwie niepewnym

Przypisy

  1. ↑ Adam Aduszkiewicz (red.), Słownik filozofii, Warszawa: Świat Książki, 2004, s. 473, ISBN 83-7391-150-2.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 Zmorzanka 2011 ↓.
  3. ↑ Zenon Gołaszewski, Bracia polscy zwani arianami, Gdańsk 2018, s. 61-62.
  4. ↑ Bartłomiej Szyndler, Dzieje cenzury w Polsce do 1918 roku, Kraków: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1993, s. 38.
  5. ↑ Piotr Guzowski, Pierwszy polski indeks ksiąg zakazanych, „Studia Podlaskie”, 12, 2002, s. 173–202.
  6. ↑ J.M. De Bujanda, Index Librorum Prohibitorum 1600-1966, Sherbrooke: Centre d'Études de la Renaissance. Université de Sherbrooke, 2002, s. 132.
  7. ↑ Reformacja w Polsce, Warszawa 1922, s. 282.
  8. ↑ Ziemia. Tygodnik Krajoznawczy Ilustrowany, Warszawa 1912, s. 337.
  9. ↑ Home - Europejskie Centrum Muzyki Krzysztofa Pendereckiego (pl-PL) [online], penderecki-center.pl [dostęp 2023-07-14].

Bibliografia

Linki zewnętrzne