
Tranzystor FinFET, FinFET (ang. fin field-effect transistor) – wielobramkowy tranzystor polowy typu MOS, w którym bramka styka się z kanałem z dwóch, trzech lub czterech stron. Nazwa wywodzi się od płetw (ang. fins), czyli pionowych, cienkich struktur krzemu, w których powstaje kanał, przy czym regiony źródła i drenu stanowią ich krańce. W porównaniu z tranzystorami płaskimi struktura wielobramkowa poprawia kontrolę bramki nad kanałem i ogranicza efekty krótkokanałowe, łagodząc problemy z rezystancją i pojemnością oraz umożliwiając niższe napięcie pracy i większy prąd sterowania. Strukturę, w której bramka otacza kanał ze wszystkich stron, określa się mianem gate-all-around (GAA); w ścisłym ujęciu jest to odrębna architektura, traktowana jako następca FinFET-a na najdrobniejszych węzłach.
FinFET jest rodzajem tranzystora nieplanarnego, opisywanego jako tranzystor trójwymiarowy. Stanowi podstawę współczesnej nanoelektronicznej produkcji układów scalonych. Pierwsze komercyjne układy z bramkami tego typu pojawiły się w pierwszej połowie lat 2010., a na węzłach 14, 10 i 7 nm konstrukcja FinFET jest dominująca.
W jednym tranzystorze FinFET często znajduje się kilka płetw ułożonych obok siebie, wspólnie pokrytych tą samą bramką i zachowujących się elektrycznie jak jeden element. Liczbę płetw można regulować, dopasowując siłę napędową i osiągi, ponieważ każda kolejna płetwa zwiększa całkowity prąd sterowania.
Tradycyjne tranzystory płaskie tworzą kanał przewodzący w warstwie krzemu tuż pod bramką, w płaszczyźnie podłoża. Gdy długość bramki zeszła do kilkudziesięciu nanometrów, kontrola bramki nad kanałem osłabła, co objawia się wzrostem prądu upływu i efektów krótkokanałowych. FinFET przenosi kanał do wymiaru pionowego: prąd płynie przez ściany pionowej płetwy, co zapewnia tak zwane działanie w pełni zapadnięte, czyli całkowitą kontrolę bramki nad kanałem w stanie przewodzenia. Zmniejszanie szerokości płetwy zwiększa kontrolę bramki nad kanałem i dodatkowo ogranicza efekty krótkokanałowe, łagodząc problemy z rezystancją i pojemnością typowe dla konstrukcji płaskich.
Koncepcja dwubramkowego tranzystora cienkowarstwowego została zaproponowana w 1967 przez H. R. Farraha i R. F. Steinberga. Podwójną bramkę w tranzystorze MOS opisał później, w 1980, Toshihiro Sekigawa z japońskiego Instytutu Elektrotechniki w patencie opisującym płaski tranzystor XMOS. W 1984 Sekigawa we współpracy z Yutaką Hayashim skonstruował tranzystor XMOS z dodatkową dolną bramką.
Pierwszym rodzajem tranzystora FinFET był depleted lean-channel transistor (DELTA), zbudowany w 1989 w Centralnym Laboratorium Badawczym koncernu Hitachi przez Digha Hisamoto, Toru Kagę, Yoshifumiego Kawamoto i Eijiego Takedę. Bramka może stykać się z półprzewodnikową płetwą kanału od góry i z boków, co daje tranzystor trójbramkowy, albo tylko z boków, dając tranzystor dwubramkowy.
W 1996 pracujący na Uniwersytecie Minnesoty indonezyjski inżynier Effendi Leobandung wraz ze Stephenem Y. Chou przedstawili korzyść z podziału szerokiego tranzystora CMOS na wiele wąskich kanałów, co poprawia skalowalność urządzenia i zwiększa jego prąd dzięki większej efektywnej szerokości. Zaprezentowane urządzenie miało 35 nm szerokości i 70 nm długości kanału, a przewodzenie po bocznych ścianach wąskich płetw okazywało się wystarczające, by nadrobić utraconą część szerokości.
W 1997 agencja DARPA przyznała grupie badawczej Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley kontrakt na opracowanie praktycznej trójwymiarowej technologii FinFET. Zespół, którym kierowali Hisamoto oraz Chenming Hu, odniósł w latach 1998–2004 kolejne przełomy. W 1998 zaprezentowano tranzystor FinFET kanałem zawijanym, w 1999 tranzystor o kanale typu p o długości poniżej 50 nm, w 2001 strukturę 15-nanometrową, a w 2002 skalowanie do 10 nm długości bramki. Określenie „FinFET” zespół ukuł w grudniu 2000, określając nim nieplanarny tranzystor dwubramkowy na podłożu SOI.
W 2006 zespół badawczy z KAIST i National Nano Fab Center w Korei Południowej skonstruował tranzystor o długości bramki poniżej 5 nm, oparty na strukturze GAA. W 2011 badacze z Rice University wykazali, że tranzystor FinFET może mieć dwie niezależne elektrycznie bramki, co daje projektantom układów większą swobodę tworzenia energooszczędnych bramek logicznych. W 2020 Chenming Hu otrzymał Medal Honorowy IEEE za udział w rozwoju tranzystora FinFET, który Instytut Inżynierów Elektryków i Elektroników uznał za przeniesienie tranzystorów w trzeci wymiar i przedłużenie prawa Moore’a.
Pierwszy w branży tranzystor 25-nanometrowy pracujący przy napięciu zaledwie 0,7 V zademonstrowało w grudniu 2002 TSMC. Projekt nazwany Omega FinFET, od podobieństwa litery omega do kształtu bramki opływającej strukturę źródowo-drenową, osiągał opóźnienie bramki 0,39 ps dla tranzystora typu n i 0,88 ps dla typu p. W 2004 firma Samsung zaprezentowała koncepcję tranzystora bulk FinFET, wytwarzanego na jednolitym krysztale (ang. bulk substrate) zamiast warstwy izolacyjnej SOI, co otworzyło drogę do masowej produkcji tych urządzeń.
W 2011 firma Intel ogłosiła tranzystory trójbramkowe w procesie 22 nm, w których bramka otacza kanał z trzech stron, zapewniając większą energooszczędność i mniejsze opóźnienie bramki niż tranzystory płaskie, a więc większą wydajność. Pierwszy 22-nanometrowy mikroprocesor (Ivy Bridge) zademonstrowano jeszcze w 2011, a procesory w tej technologii trafiły do sprzedaży w 2012. W 2013 TSMC jako pierwszy na świecie uruchomił testową produkcję procesu 16 nm FinFET, a w 2014 produkcję masową. W 2018 rozpoczął masową produkcję pierwszego na świecie procesu 7 nm FinFET. W tym samym 2013 roku masową produkcję pamięci NAND flash w 16-nanometrowym procesie uruchomiło SK hynix.
Możliwości skalowania samych FinFET-ów zbliżają się do granic fizycznych. Wysokie i cienkie płetwy stają się przy tym kruche i trudne w produkcji, a ich ścieńczanie obniża ruchliwość nośników prądu wskutek rozpraszania na granicach oraz efektów kwantowych. Poniżej węzła 5 nm projektanci muszą wybierać między FinFET-ami, strukturami bramki wokółkanałowej (GAAFET) i tranzystorami wielokanałowymi, przy czym GAAFET na węźle 3 nm ma niższe napięcie progu i nawet o 15–20% mniejszy pobór mocy niż odpowiednik FinFET. Dlatego kolejni producenci przechodzą na nowe architektury: Samsung ogłosił plany wdrożenia technologii GAAFET od 2021, a TSMC na węźle 2 nm wprowadził zamiast płetw tranzystory warstwowe (nanosheet). Technologia FD-SOI, czyli całkowicie zapadniętego krzemu na izolatorze, bywa postrzegana jako potencjalnie tańsza alternatywa dla FinFET.