Wspinaczka free solo (również free soloing) – forma wspinaczki skalnej, w której wspinacz (zwany free soloistą) pokonuje techniczny teren bez lin i jakiegokolwiek sprzętu asekuracyjnego – może używać wyłącznie butów wspinaczkowych i magnezji (lub czekanów i raków w przypadku wspinaczki lodowej). Free soloing jest najbardziej niebezpieczną formą wspinaczki i – w przeciwieństwie do boulderingu – free soloiści wspinają się na wysokościach, na których każdy upadek może być śmiertelny. Chociaż wielu wspinaczy pokonywało free solo drogi o trudności technicznej, na której czują się bardzo komfortowo, tylko niewielka grupa wspina się free solo regularnie i na trudnościach zbliżonych do granic swoich możliwości.
Międzynarodowa rozpoznawalność niektórych wspinaczy, takich jak Alex Honnold, Alex Huber, Alain Robert i John Bachar, znacznie wzrosła dzięki ich działalności free solo, ale inni kwestionują etykę tego zjawiska i to, czy podejmowane przez nich ryzyko powinno być zachęcane i komercyjnie nagradzane. O ile „free solo” było pierwotnie terminem ze wspinaczkowego slangu, po popularności nagrodzonego Oscarem filmu Free Solo z 2018 roku, Merriam-Webster dodał ten termin do swojego słownika angielskiego we wrześniu 2019 roku.
Oprócz pokonywania jednowyciągowych i wielowyciągowych dróg wspinaczki skalnej – w tym jeszcze dłuższej wspinaczki wielkościanowej, która pojawia się w filmie Free Solo – free soloing jest uprawiany w wielu innych typach wspinaczki, w tym na przykład w dyscyplinach wspinaczki lodowej i wspinaczki mikstowej (co pokazano w filmie dokumentalnym The Alpinist z 2021 roku), a także w ustanawianiu rekordów szybkościowych na drogach wspinaczki alpejskiej (co pokazano w filmie dokumentalnym Race to the Summit z 2023 roku).
Wspinaczka free solo jest szczególną formą wspinaczki klasycznej, ale różni się od głównych form wspinaczki klasycznej – wspinaczki sportowej i wspinaczki tradowej – które używają asekuracji dla bezpieczeństwa. Teoretycznie bouldering jest również wspinaczką free solo (tj. również nie używa ułatwień ani asekuracji), ale zwykle nie jest tak nazywany, z wyjątkiem przypadku boulderingu highball, gdzie upadki mogą być poważne. Najbardziej angażującymi formami free soloingu są drogi wielowyciągowe – i jeszcze dłuższe wielkościanowe – gdzie jakikolwiek odwrót jest bardzo trudny.
W wspinaczce alpejskiej termin wspinaczka solo – w odróżnieniu od wspinaczki free solo – jest używany, gdy wspinacz zabiera linę i trochę sprzętu do wspinaczki technicznej, aby pokonać trudne odcinki. Dodatkowo termin wspinaczka solo z liną jest używany dla każdego wspinacza solowego, który używa liny i pewnej formy przyrządu samoblokującego do ciągłej asekuracji na drodze; to również nie jest uważane za wspinaczkę free solo.
Wielu wczesnych wspinaczy skalnych z początku XX wieku, którzy zaczęli wspinać się klasycznie (tj. unikając jakiejkolwiek formy ułatwień), często uprawiało wspinaczkę free solo (lub wspinaczkę z autoasekuracją), ponieważ skuteczność ich asekuracji (zwykle liny wokół pasa) była minimalna. W historii wspinaczki skalnej pierwsze przejście Napes Needle przez W. P. Hasketta Smitha w czerwcu 1886 roku – czyn powszechnie uważany za początek sportu wspinaczki skalnej – było efektywnie free solo. Wcześni liderzy wspinaczki klasycznej, tacy jak Paul Preuss, również silnie interesowali się wspinaczką free solo jako etycznie czystszą. Przejście z 1958 roku przez Dona Whillansa drogi Goliath, jednej z pierwszych dróg o trudności E4 6a, było efektywnie free solo (z liną wokół pasa). W latach 70. XX wieku, gdy asekuracja wspinaczkowa była wystarczająco rozwinięta, aby być skuteczna, dyscyplina wspinaczki free solo zaczęła się wyodrębniać.
Odbiór społeczny
Wielu wspinaczy chwali free soloing, podczas gdy inni mają obawy dotyczące niebezpieczeństwa i przesłania, jakie te przejścia wysyłają innym wspinaczom. Wiele firm wzięło te poglądy pod uwagę, współpracując z free soloistami. Clif Bar, firma produkująca batony energetyczne o długich związkach ze wspinaczką, zrezygnowała ze sponsorowania pięciu wspinaczy w 2014 roku, powołując się na ryzyko, jakie podejmują, co wywołało debatę o tym, ile ryzyka powinno być nagradzane.
Jednak The North Face i Red Bull promowali free soloistów i pomogli społeczności free soloingowej się rozwijać. Ponadto Alex Honnold, free soloista, który wcześniej został porzucony przez Clif Bar, wystąpił w filmie dokumentalnym Free Solo z 2018 roku, który spotkał się z uznaniem krytyków i zdobył Nagrodę Akademii za najlepszy pełnometrażowy film dokumentalny. Reżyser Free Solo, Jimmy Chin, mówi w filmie o etyce podejmowania dokumentu i wpływie, jaki jego zespół filmowy i projekt mogły mieć na wynik.
Nawet w społeczności wspinaczkowej free soloing jest kontrowersyjny. W 2022 roku, gdy Climbing opublikował artykuł o free soloingu, opatrzyli wszystkie artykuły zastrzeżeniem: „Ten artykuł nie jest poparciem tej praktyki” i podkreślili, że w ich badaniach wśród wspinaczy była ona praktykowana przez bardzo niewielką mniejszość, a wielu mówiło Climbing: „Kiedyś tak, ale już nie”.
W 2022 roku autor wspinaczkowy i okazjonalny free solista Jeff Smoot napisał All and Nothing: Inside Free Soloing, które badało poprzez wywiady, dlaczego niektórzy wspinacze uprawiają wspinaczkę free solo, w tym analizowało jego własne motywacje. Opisał uczucie samokontroli nad własnymi lękami jako formę uzależnienia, które przyniosło korzyści jego życiu poza wspinaczką. Znalazł również szerszy zakres motywacji, niż się spodziewał, mówiąc The Seattle Times: „Czy free soloiści są szaleni? Może są. Czy są szaleni bardziej niż ktokolwiek inny? Nie sądzę, tylko w inny sposób”.
Chociaż wielu wspinaczy skalnych pokonywało drogi free solo (jednowyciągowe lub wielkościanowe/wielowyciągowe) na trudnościach znacznie poniżej swoich możliwości, bardzo niewielka mniejszość uprawiała free soloing regularnie i na trudnościach bliższych swoim ogólnym ograniczeniom. Najwybitniejsi z tej mniejszej grupy to ci, którzy przełamali nowe kamienie milowe w trudności free soloingu i zdobyli znaczący rozgłos dzięki swojej działalności:
Alex Honnold – najbardziej znany free soloista XXI wieku, którego przejście free solo z 2017 roku drogi Freerider 5.13a na El Capitan stało się ikonicznym filmem Free Solo. Pokonał również free solo Taipei 101, stając się najwyżej wspinającym się miejskim free solistą w historii.
Hansjörg Auer – wielkościanowy i wysokogórski wielkościanowy free soloista, którego przejście free solo z 2007 roku drogi Fish Route na Marmoladzie było wówczas najbardziej śmiałym w historii wspinaczki.
Michael Reardon – free soloista, którego przejście free solo z 2005 roku drogi Romantic Warrior przyniosło mu tytuł „Poszukiwacza przygód roku” National Geographic.
Alexander Huber – jeden z najsilniejszych wspinaczy skalnych lat 90., który ustanowił kamienie milowe w free soloingu jednowyciągowym (z Kommunist) i wielkościanowym (z Brandler-Hasse Direttissima).
Alain Robert – pionier builderingu z wczesnych lat 90. i 2000., który również przełamał ważne nowe kamienie milowe w free soloingu w latach 90.
Wolfgang Güllich – jeden z najsilniejszych wspinaczy skalnych późnych lat 80., który ustanowił kamienie milowe w free soloingu (Weed Killer) i dokonał ikonicznego przejścia Separate Reality.
Catherine Destivelle – czołowa wspinaczka późnych lat 80., która dokonała ikonicznych przejść free solo jednowyciągowych (El Matador) i wielkościanowych (Bonatti Pillar).
Antoine Le Menestrel – free solista, którego przejście free solo z 1985 roku drogi Revelations przeskoczyło kilka kamieni milowych w free soloingu.
Peter Croft – kanadyjski free soloista lat 80., który zapoczątkował wielkościanowy free soloing z The Rostrum i Astroman.
John Bachar – pierwszy free solista „supergwiazda” i znany amerykański soloista późnych lat 70. i wczesnych 80., który zapoczątkował wielkościanowy soloing (Nabisco Wall).
Free soloing jest mniej powszechny wśród kobiet, jednak oprócz Catherine Destivelle następujące kobiety są historycznie znaczącymi praktykami free soloingu: Steph Davis i Brette Harrington, które pokonywały free solo drogi jednowyciągowe i wielkościanowe.
Free solo w Polsce
W polskim środowisku wspinaczkowym free solo tradycyjnie określa się mianem „żywcowania” – przejścia drogi bez jakiejkolwiek asekuracji, przy czym w „czystym stylu” nie wolno mieć na sobie uprzęży ani crash padu pod drogą. Prekursorem tej praktyki w Tatrach był Jerzy Leporowski, który w 1927 roku dwukrotnie pokonał południową ścianę Zamarłej Turni – za drugim razem w 54 minuty – a zginął rok później podczas samotnego przejścia nowej drogi na Kozim Wierchu. Współcześnie najbardziej rozpoznawalnym polskim free soloistą jest Marcin Banot ze Świętochłowic, znany jako „BNT” lub „śląski Spider-Man”. Specjalizuje się on w builderingu – samotnym pokonywaniu drapaczy chmur i innych wysokich obiektów bez lin i asekuracji. Ma na koncie wejścia m.in. na warszawski hotel Marriott (2019), paryski Montparnasse (2020), a także próbę wspinaczki na 30-piętrowy budynek Globant w Buenos Aires (2024). Wśród polskich wspinaczy skałkowych regularnie uprawiających free solo wymienia się m.in. Dawida „Napiętego” Woźniaka, który przeszedł w tym stylu kilkanaście dróg w Dolinie Bolechowickiej, oraz Andrzeja Marcisza, który w 2026 roku w wieku 64 lat dokonał przejścia free solo drogi Filar Kazalnicy z obejściem Wielkiego Okapu na Kazalnicy Mięguszowieckiej.
Ewolucja kamieni milowych w trudności
Drogi jednowyciągowe
2019: Stosunkowo nieznany włoski wspinacz Alfredo Webber, w wieku 52 lat, pokonał free solo Panem et Circenses w Arco we Włoszech – pierwsze w historii free solo drogi o trudności 8c.
2004: Alexander Huber pokonał free solo Kommunist w Tyrolu w Austrii – pierwsze w historii free solo na trudności 8b+.
1993: Alain Robert pokonał free solo Compilation w Omblèze we Francji – pierwsze w historii free solo drogi o trudności 8b.
1986: Wolfgang Güllich pokonał free solo Weed Killer w Raven Tor w Peak District – pierwsze w historii free solo na trudności 7c; w tym samym roku Güllich dokonał również ikonicznego przejścia Separate Reality 7a+.
1985: Antoine Le Menestrel pokonał free solo Revelations w Raven Tor w Peak District – pierwsze w historii free solo na trudności 8a; uważane za wyczyn wyprzedzający swoją epokę o dekadę.
2007: Hansjörg Auer pokonał free solo Fish Route na Marmoladzie w Dolomitach we Włoszech – pierwsze w historii wielkościanowe solo na trudności 5.12c (35 wyciągów).
2005: Michael Reardon pokonał free solo Romantic Warrior w Sierra Nevada w USA – pierwsze w historii wielkościanowe solo na trudności 5.12b (10 wyciągów); zdobył tytuł „Poszukiwacza przygód roku” National Geographic.
2002: Alexander Huber pokonał free solo 1500-stopową Hasse-Brandler na Cima Grande w Dolomitach – pierwsze w historii wielkościanowe solo na trudności 5.12a.
Wielu znaczących praktyków free soloingu zginęło podczas uprawiania free soloingu:
Paul Preuss (3 października 1913; wiek 27) zginął w 300-metrowym upadku podczas próby pierwszego przejścia North Ridge Mandlkogelu (w Gosaukamm) free solo.
Jimmy Jewell zginął (31 października 1987; wiek 34) podczas free solo na łatwej drodze Poor Man's Peuterey (o trudności UK-Severe) w Tremadog w Północnej Walii, idąc na skróty.
Derek Hersey zginął (28 maja 1993; wiek 36) podczas free solo na drodze Steck-Salathé na Sentinel Rock w Yosemite.
Dwight Bishop zginął (19 lipca 2004; wiek 49) podczas wspinaczki samotnej i bez liny na drodze Grand Traverse na szczycie Grand Teton w Wyoming.
John Bachar zginął (5 lipca 2009; wiek 52) w wypadku na Dike Wall w pobliżu Mammoth Lakes w Kalifornii.
Michael J. Ybarra zginął (lipiec 2012; wiek 45) podczas wspinaczki solo na The Matterhorn Peak w Sierra Nevada w Kalifornii.
Wielu prominentnych praktyków free soloingu zginęło w pokrewnych lub innych sportach ekstremalnych, w tym: Dan Osman (zginął w wieku 35 lat podczas skoku na linie w Yosemite), Michael Reardon (zginął w wieku 42 lat podczas wspinaczki skalnej na klifach morskich, gdy został porwany przez falę), Dean Potter (zginął w wieku 43 lat podczas lotu w wingsuicie, gdy rozbił się w Yosemite), Brad Gobright (zginął w wieku 31 lat podczas zjazdu na linie w Potrero Chico) i Hansjörg Auer (zginął w wieku 35 lat w lawinie na Howse Peak).
Pokrewne dyscypliny
Wspinacz podczas free solo na słynnej drodze Lipton (WI7) w Rjukan w Norwegii.Wspinacz podczas deep water soloingu na drodze White Rhino Tea (f7a) w Devon w Anglii.
Alpejska wspinaczka szybkościowa solo: Niektórzy czołowi alpiniści ustanowili rekordy szybkościowe na klasycznych drogach alpejskich – szczególnie na sześciu wielkich północnych ścianach Alp – które są pokonywane free solo, ponieważ używanie lin i innej asekuracji zajęłoby zbyt dużo czasu. Znaczący alpejscy free soliści szybkościowi to Ueli Steck i Dani Arnold, których rywalizacja została pokazana w filmie Race to the Summit z 2021 roku.
Buildering: Niektórzy free soliści wspinają się na budynki, tacy jak Alain Robert („francuski Spider-Man”) i Dan Goodwin („Skyscraperman”), którzy wspięli się na dziesiątki drapaczy chmur na całym świecie bez żadnego sprzętu asekuracyjnego.
Deep Water Soloing (DWS) to podtyp wspinaczki free solo uprawiany na ścianach skalnych przewieszonych nad wodą, gdzie w przypadku upadku wspinacz ląduje w wodzie. Drogi nad wodą mogą wiązać się z upadkami z wysokości 20–40 metrów, a zatem z ryzykiem poważnych obrażeń. Znani wspinacze DWS to np. Chris Sharma.
FreeBASEing to podtyp wspinaczki free solo uprawiany na długich wielowyciągowych drogach wielkościanowych z spadochronem BASE jako jedynym środkiem asekuracji. Spadający wspinacz otwiera spadochron, aby zatrzymać upadek. Został stworzony przez Deana Pottera.
Bouldering highball to bouldering, w którym głaz przekracza 7–10 metrów wysokości, a każdy upadek, nawet przy użyciu mat boulderowych, stwarza ryzyko poważnych obrażeń. Gdzie kończy się bouldering highball, a zaczyna free soloing, jest źródłem debaty.
Wspinaczka lodowa: Niektórzy wspinacze lodowi są znani z free solo na lodzie, a także free solo mikstowego. Oprócz konkretnych zagrożeń związanych z free soloingiem, uprawianie go na lodzie dodaje poważne i nieprzewidywalne ryzyko spontanicznego odłamywania się części drogi lodowej. Znani free soliści lodowi to zmarły Kanadyjczyk Marc-André Leclerc, którego free solo na lodzie na Stanley Headwall pojawia się w filmie The Alpinist z 2021 roku, zmarły austriacki alpinista Martin Feistl, który spadł podczas free solo na Scharnitzspitze, i szwajcarski alpinista Dani Arnold.
W filmie
Powstało wiele znaczących filmów poświęconych wspinaczce free solo (zarówno na skale, jak i na lodzie), w tym:
Race to the Summit – film dokumentalny z 2023 roku o rywalizacji między Uelim Steckiem a Danim Arnoldem w ustanawianiu alpejskich rekordów szybkościowych solo.
The Alpinist – film dokumentalny z 2021 roku o zmarłym kanadyjskim alpiniście Marcu-André Leclercu, zawierający różne przejścia free solo na lodzie i w Alpach.
Free Solo – film dokumentalny z 2018 roku o wspinaczce free solo Alexa Honnolda na drodze Freerider 5.13a na El Capitan.
King Lines – film dokumentalny z 2007 roku o Chrisie Sharmie, zawierający jego wspinaczkę free solo na drodze DWS Es Pontàs 9a+ na Majorce.
Hard Grit – film dokumentalny z 1998 roku o wspinaczce skalnej na drogach piaskowcowych w brytyjskim Peak District, zawierający free soloing.
Opera Vertical (1984) – dokument o wspinaczce wolnej w Wąwozie Verdon, z Patrickiem Edlingerem wspinającym się free solo na drodze Debiloff boso.
La Vie au Bout des Doigts (Życie na wyciągnięcie palców) – dokument z 1982 roku o Patricku Edlingerze wspinającym się free solo w La Piade (Tulon) i Buoux.
