Gilak pustynny (Bucanetes githagineus) – gatunek małego ptaka z rodziny łuszczakowatych (Fringillidae). Występuje od północnej Afryki przez basen Morza Śródziemnego i Bliski Wschód po Pakistan. Raz stwierdzony w Polsce. Nie jest zagrożony wyginięciem.
Systematyka
Po raz pierwszy gatunek opisał Martin Lichtenstein w 1823 na podstawie holotypu z Deram w górnym Egipcie. Nadał mu nazwęFringilla githaginea. Obecnie (2025) Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny umieszcza gilaka pustynnego w rodzaju Bucanetes; wyróżnia 4 podgatunki. Niektórzy autorzy umieszczali gilaka pustynnego w rodzaju Rhodopechys albo Carpodacus. W ujęciu systematycznym przyjętym przez autorów Kompletnej listy ptaków świata gilak pustynny jest jedynym przedstawicielem rodzaju Bucanetes. Obecnie jednak większość autorów włącza do tego rodzaju również gilaka mongolskiego (Eremopsaltria mongolica).
Długość ciała 12,5–15 cm, rozpiętość skrzydeł wynosi 25–28 cm, masa ciała 16–25 g.
W szacie godowej u samca występuje czerwony dziób, szara głowa i ciemna przepaska na skrzydła. Spód ciała i sterówki mają czerwonoróżowy nalot. W szacie spoczynkowej samce jaśniejsze, podobnie jak samice.
Podgatunki i zasięg występowania
Wyróżnia się cztery podgatunki B. githagineus, które zamieszkują:
Środowiskiem życia gilaków pustynnych są suche i kamieniste tereny oraz półpustynie. W Europie łuszczaki te zamieszkują obszary bezdrzewne, pokryte jedynie rzadko rozmieszczonymi krzewami, w tym podatne na erozjęnieużytki. Na Wyspach Kanaryjskich gnieżdżą się również na piaszczystych równinach porośniętych halofitami i kserofitami. Najłatwiej zaobserwować gilaki pustynne przy wodopojach, bowiem żerujące na ziemi osobniki trudno dostrzec. Głos tych ptaków przypomina dziecięcą trąbkę.
Żywią się głównie niewielkimi nasionami, świeżymi listkami i pączkami traw, do tego zjadają nieco owadów i ich larwy, głównie prostoskrzydłe.
Okres lęgowy trwa od lutego do czerwca. Gilaki pustynne są monogamiczne. Gniazdo buduje wyłącznie samica; jest ono luźną strukturą z gałązek, łodyg roślin, puchu i innych włókien roślinnych, traw, sierści i niekiedy piór. Ulokowane jest w płytkim dołku w ziemi, pod osłoną skały, krzewu lub kępy trawy lub do 6 m nad ziemią w rurze, ścianie budynku, ruinach lub starym grobowcu. Zniesienie liczy od 4 do 6 jaj.
Status zagrożenia i ochrona
IUCN uznaje gilaka pustynnego za gatunek najmniejszej troski (LC, Least Concern) nieprzerwanie od 1988 (stan w 2025). W 2021 roku organizacja BirdLife International szacowała liczebność populacji europejskiej wraz z całą Turcją i krajami Kaukazu Południowego na 21300 – 44000 dorosłych osobników. Globalny trend liczebności populacji nie jest znany.
12Systematyka i nazwy polskie za: P. Mielczarek & M. Kuziemko:Plemię: Pyrrhulini Vigors, 1825 (wersja: 2024-10-23).[w:] Kompletna lista ptaków świata [on-line].Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego.[dostęp 2026-05-04].
12345Clement, P.:Trumpeter Finch (Bucanetes githagineus).[w:] del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.). Handbook of the Birds of the World Alive [on-line].2016.[zarchiwizowane z tego adresu(2016-12-30)].
↑Clement, P.:Mongolian Finch (Eremopsaltria mongolica).[w:] del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.). Handbook of the Birds of the World Alive [on-line].2016.[zarchiwizowane z tego adresu(2 listopada 2016)].
↑AviList Core Team, AviList: The Global Avian Checklist, v2025, 2025, DOI:10.2173/avilist.v2025(ang.).
