
Monogamia (stgr. μονογαμία, od μόνος: monos – jeden i γάμος: gamos – małżeństwo) – najbardziej rozpowszechniony typ związku małżeńskiego, w którym jedna osoba związana jest trwale z jednym partnerem. Monogamiczność związku oznacza ich wyłączną relację małżeńską na wszystkich płaszczyznach: społecznej, prawnej, duchowej, emocjonalnej, jak i biologicznej, seksualnej.
Monogamia może występować w dwóch postaciach:
Monogamię ludzką można rozumieć dwojako:
Współcześnie istnieje nurt uczonych zajmujących się socjobiologią, który bada monogamię człowieka jednocześnie z monogamią ptaków i innych ssaków, podają jedną klasyfikację dla osoby i osobnika, człowieka i zwierzęcia. Formułują oni trzy znaczenia monogamii:
W drugim ze znaczeń używa się słowa monogamia także w odniesieniu do związków jednopłciowych. Jednakże monogamia gejów może oznaczać także pozostawanie w relacji emocjonalnej i wspólnym życiu bez wierności seksualnej.
Wyróżnia się także:
Monogamią zajmują się różne dyscypliny nauk humanistycznych, na przykład socjologia, historia społeczna, antropologia kulturowa, prawo i religioznawstwo. Aspekty filozoficzne monogamii są też przedmiotem rozważań w antropologii filozoficznej, filozofii religii, jak również w teologii.
Lucjan Kocik przytacza argumenty podane w pracy Czesława Znamierowskiego, zgodnie z którymi idealna forma zindywidualizowanych stosunków wyraża się tylko w postaci małżeństwa monogamicznego. Czesław Znamierowski uważa, że żywym i głębokim uczuciem nie można obdzielać bardzo wielu osób, bowiem rozdzielone na zbyt liczne, słabnie i traci głębię. W życiu zbiorowym zaś włada powszechne prawo ograniczonego kontaktu: niepodobna pozostawać naraz w styczności z wieloma osobami. Sama budowa fizyczna ogranicza możliwość kontaktu płciowego do dwóch osób, także kontakty innych rodzajów mają swoją granicę jednorazowego zasięgu, a nawet najbardziej luźny kontakt towarzyski ma swoje granice, wyznaczone małą pojemnością uwagi.
Z drugiej strony Irenäus Eibl-Eibesfeldt, choć sam doszukiwał się naturalnych skłonności do monogamii u człowieka, przytoczył kontrargument, że ludzie wobec swoich dzieci mają stosunek zindywidualizowany i głęboko zaangażowany, a mimo to uczucia do nich nie stają się żadną miarą płytsze, jeśli dzieci jest więcej niż jedno. Nikt też nie propaguje jednodzietności w rodzinie po to, aby stosunki między rodzicami a dzieckiem stały się bardziej czułe.
Monogamia była uznawana za naturalną dla ludzi przez pionierów humanoetologii takich jak na przykład Irenäus Eibl-Eibesfeldt i Desmond Morris. Z czasem jednak ich poglądy z tamtego okresu zostały zakwestionowane (choć tezę o naturalnej monogamii można znaleźć też na przykład w późniejszych, popularnych publikacjach amerykańskiej antropolog Helen Fisher). Krytycy wskazują, że etolodzy z tamtego okresu dokonując interpretacji ludzkich zachowań w szerszym kontekście biologicznym nie uniknęli błędu perspektywy związanego z ich osadzeniem we własnej kulturze. Ten błąd perspektywy (interpretacja zachowań z perspektywy jedynie własnej kultury), zdaniem krytyków, powielany jest we współczesnych teoriach psychologów ewolucyjnych.
W XX w. analizą ludzkiej monogamii z pozycji antropologii chrześcijańskiej zajmował się Karol Wojtyła, najpierw jako profesor KUL, potem jako papież. Według Wojtyły, który przyjął za Immanuelem Kantem pojęcie „normy personalistycznej”, czyli zasady, że człowiek jest podmiotem moralności monogamia człowieka rządzi się prawami właściwymi wyłącznie dla siebie, nie występującymi w świecie zwierząt. Jest tak ze względu na racjonalny charakter natury ludzkiej. Obecne w niej dynamizmy zwierzęce kierowane są przez rozum i wolę, a nie instynkt. Ze względu na to, że człowiek jest osobą, pojęcie monogamii jako małżeństwa jednego mężczyzny z jedną kobietą, zawiera w sobie rzeczywistość relacji inter-personalnych. W relacjach tych, według Karola Wojtyły, znajduje zastosowanie etyczny postulat normy personalistycznej. Monogamia, jako jedyna, zapewnia odpowiedni kontekst dla wypełnienia tej normy. Stwarza bowiem instytucjonalne ramy dla prawdziwie ludzkiej – tzn. obejmującej nie tylko wymiar seksualny, ale i emocjonalny i duchowy – miłości między osobami, która dzięki temu dokonuje się w sposób odpowiadający ich godności ludzkiej.

Jak podaje Krzysztof Szymborski, tylko w 150 kulturach, spośród 1200 przebadanych, monogamia jest jedynym obowiązującym modelem, a inne formy małżeństwa są niedozwolone.
Z 853 kultur przebadanych przez antropologa Petera Murdocka tylko w 137 (16%) występował nakaz monogamii. O ile jednak trzy czwarte kultur plemiennych jest poligamicznych to najliczebniejsze społeczności są monogamiczne. Także w społeczeństwach sankcjonujących poligamię zwykle jedynie przywódcy i bogaci mężczyźni posiadają więcej niż jedną żonę (a praktycznie wszystkie kobiety mają tylko jednego męża), w społeczeństwach tych małżeństwa monogamiczne mają miejsce 2,5 razy częściej niż małżeństwa poligamiczne. Z drugiej strony w społeczeństwach monogamicznych poligamia bywa maskowana monogamią sukcesywną (monogamią seryjną), którą można w zasadzie traktować jak formę poligamii.
Antropolodzy kulturowi badając kultury na świecie, obserwują dużą różnorodność i współwystępowanie różnych form małżeńskich. Monogamia jako forma małżeńska wydaje się w tym kontekście równie pożądana jak inne formy życia małżeńskiego, mimo że posiada swoje zalety należy też wskazać, że wiąże się ona z wieloma problemami.
Obyczaj posagu znajdujemy w 37% rozwarstwionych społeczeństw monogamicznych, a tylko w 2% nierozwarstwionych. W społeczeństwach poliginicznych jest to ok. 1%. Wśród 7% zbadanych społeczeństw preferujących monogamię aż 77% kultur to kultury z tradycją posagu. Natomiast kulturę islamu charakteryzuje zwyczaj daru ślubnego dla żony, zwanego mahr. W tradycji żydowskiej podarunek taki zwie się mohar (bywa zastępowany pracą na rzecz przyszłego teścia). Według R. de Vaux, nie można moharu rozumieć jako zapłaty, lecz jako zabezpieczenie panny młodej w razie rozpadu małżeństwa. Podobny zwyczaj występuje również w tradycji afrykańskiej, w większości monogamicznej, dopuszczającej jednak konkubinat w razie niepłodności żony lub gdy nie mogła ona pracować w polu. Afrykańska poligynia ograniczona była zazwyczaj do dwóch żon, a kobiety w takich związkach okazywały sobie wzajemną zazdrość. Dlatego w niektórych plemieniach zuluskich były to dwie siostry: młodsza podporządkowana starszej – przy ślubie z młodszą siostrą swej żony mężczyzna nie musiał już dawać teściom drugiego moharu.
Najnowsze dane antropologiczne sugerują, że współczesne pojęcie dożywotniej monogamii istnieje tylko od ostatnich 1000 lat. Dowody genetyczne wykazały, że większa proporcja mężczyzn zaczęła przyczyniać się do puli genetycznej między 5000 a 10000 lat temu (tj. nastąpił wzrost liczby kobiet rozmnażających się z różnymi mężczyznami, a nie wielu kobiet rozmnażających się z tym samym mężczyzną), co sugeruje, że monogamia reprodukcyjna stała się wtedy bardziej powszechna. Odpowiadałoby to rewolucji neolitycznej. W tym czasie, wcześniej koczownicze społeczeństwa zaczęły rościć sobie prawa do ziemi i osiedlać się na niej w celu uprawy, co doprowadziło do powstania własności gruntowej, a więc i dziedziczenia. Mężczyźni zatem dążyliby do zapewnienia, że ich ziemia przejdzie na bezpośrednich potomków i mieli interes w ograniczaniu aktywności seksualnych swoich partnerów reprodukcyjnych. Możliwe, że w tym czasie ewoluowało pojęcie małżeństwa i stałej monogamii.
Historycznie monogamia była praktykowana w starożytności między innymi w kulturach Bliskiego Wschodu (mimo iż istniały liczne wyjątki, była w społeczeństwach tego regionu szeroko rozpowszechnioną formą małżeńską): występowała więc w Babilonii, Egipcie, a potem w judaizmie, Grecji i Rzymie.
Kodeks Hammurabiego obowiązujący w Babilonii ok. 1700 r. przed Chr., dozwalał pojąć drugą żonę jedynie w przypadku niepłodności, i tylko jedną konkubinę (chyba że była niepłodna), która nie miała praw równych żonie. Zwyczaje te później się rozluźniły jak świadczy o tym Zbiór praw asyryjskich, pod koniec II w. przed Chr.
Zachowane świadectwa na temat struktury rodzinnej w Egipcie zdają się wskazywać na to, że „gospodarstwo małżeńskie” było podstawą egipskiego społeczeństwa. Zdarzały się przypadki w Starym i Średnim Państwie, że bogatszy mężczyzna miał więcej żon, jednak monogamia była podstawowym standardem. W przypadku kryzysu małżeńskiego, żona mogła dać rozwód mężowi, by nie tolerować, przyjęcia do domu drugiej żony. Z drugiej strony finansowe zobowiązania wobec pierwszej żony i jej dzieci sprawiały, że mąż nie mógł pozwolić sobie na drugą żonę o tym samym statusie. Ważnym powodem rozwodu była bezpłodność żony, choć Napomnienia Ankszeszonka (Ankhsheshonq) – jedno z dzieł egipskiej literatury mądrościowej, podobne do Napomnień Amenemopeta i analogiczne do ksiąg dydaktycznych (mądrościowych) Starego Testamentu – stwierdza, że porzucanie kobiety z tego powodu jest niewłaściwe. Idealny Egipcjanin, ukazany w tekstach Napomnień oraz w oficjalnej sztuce, to człowiek oddany swej rodzinie, żonie i dzieciom, i szanujący swych rodziców. Zazwyczaj, na płaskorzeźbach grobowych urzędnika przedstawiano razem ze wspierającą go małżonką. Podpis: Jego żona (imię), jego ukochana jest standardową formułą, służącą do jej rozpoznania.
Wiedza o sytuacji rodzinnej Hetytów pochodzi z prawodawstwa hetyckiego. Nie zachowały się niestety kontrakty ślubne czy akta adopcyjne. Zachowane dokumenty potwierdzają, że wśród zwykłej ludności podstawową formą małżeństwa była monogamia. Nie należy wykluczać wyjątków. Na podstawie porównań z innymi społeczeństwami, można przypuszczać, że także u Hetytów istniał lewirat. Praktyka zawierania małżeństw przez członków rodziny królewskiej pozwala domyślać się, że prawdopodobnie w świecie hetyckim istniała także poligamia.

Ideałem żydowskim było małżeństwo monogamiczne (choć żydzi praktykowali też równolegle wielożeństwo). W historii starożytnego Izraela, na długo przed narodzeniem założyciela chrześcijaństwa, Jezusa Chrystusa, istniał zdecydowanie monogamiczny etos, który stanowił podłoże dla żydowskiej opowieści o stworzeniu (Rdz 1:26-31, 2:4-25). Widoczny jest on także w ostatnim rozdziale Księgi Przysłów. Monogamiczne małżeństwa były właściwie normą wśród zwyczajnych Izraelitów, jedynie królowie posiadali haremy, jak np. król Salomon. Znane są dokumenty kontraktów ślubnych, odnalezione w Elefantynie, gdzie małżonkowie zastrzegali sobie, że ich małżeństwo będzie monogamiczne, podobne klauzule sporządzano w Assyrii i Babilonii. W literaturze mądrościowej, jak Księga Mądrości, Mądrość Syracha, Księga Koheleta i in. opisywany jest monogamiczny model małżeństwa. Monogamiczna sytuacja w Judaizmie jest jasno odzwierciedlona także w Misznie i w baraitot (Naszim-Jewamot 2:10 etc.). Niektórzy mędrcy potępiali wiązanie się z dwoma żonami nawet, jeśli powodem była sprawa prokreacji (Ketuwot 62b).
Monogamia w Grecji epoki klasycznej była zagwarantowana przez prawo. Monogamię uważali Grecy za przejaw wyższego stopnia rozwoju ich kultury. Odnosili się więc z odcieniem pogardy do ludów poligamicznych, na przykład tych, u których kobiety stanowiły wspólną własność[potrzebny przypis]. W Starożytnej Grecji monogamia oznaczała dla kobiety obowiązek wierności seksualnej, natomiast mężczyzna miał żonę w domu, a inne kobiety (także młodzieńców) poza domem. Mężczyznom nie zabraniano posiadania tylu kobiet, ile mogli opłacić, lecz dom powinien być „czysty”, tj. monogamiczny[potrzebny przypis]. Małżeństwo było bowiem nastawione na posag, który pozostawał nadal własnością kobiety. Żony dostarczały mężczyznom dzieci, hetery dostarczały im towarzystwa a niewolnice dostarczały rozkoszy. Za zdradę uważano w Grecji utrzymywanie stosunków z zamężną kobietą, gdyż naruszało to prawo własności innego mężczyzny[potrzebny przypis].
U Rzymian praktykowano małżeństwa monogamiczne.
W okresie panowania Oktawiana Augusta (63 przed. Chr.- 14 po Chr.), w obliczu upadku monogamicznej instytucji rodzinnej w wyniku rozwiązłości obyczajów, która z kolei sprawiła zmniejszanie się populacji arystokracji i obywateli rzymskich w stosunku do ludności napływowej, w latach 18-17 r. przed. Chr. zostały ustanowione drakońskie prawa chroniące monogamię. Nosiły one nazwę Lex Julia de maritandis ordinibus (Prawo Juliusza o stanie małżeńskim) oraz Lex Julia de adulteriis et de pudicitia (Prawo Juliusza o cudzołóstwie i wstydliwości). Skazywały one np. osoby, które popełniły zdradę małżeńską na zesłanie na dwie osobne wyspy na Morzu Śródziemnym, a także dawały ojcu niewiernej żony prawo do zabicia cudzołożnej córki i jej kochanka – jeśli dokonali zdrady małżeńskie w domu rodzinnym. Ustawy te zostały złagodzone w 9 r. po Chr. przez Lex Papia Poppaea.

Monogamia w chrześcijaństwie jest jedyną formą małżeństwa. Bierze się to z interpretacji nauczania jego założyciela, Jezusa z Nazaretu. Zgodnie z jego nauczaniem monogamia była pierwotną wolą Stwórcy ukazaną w biblijnym opowiadaniu o stworzeniu pierwszej pary ludzkiej z Księgi Rodzaju 1:26-31, 2:4-25, która została następnie w zaciemniona przez zatwardziałość serca Izraelitów. Według interpretacji Jana Pawła II, w dialogu z faryzeuszami w Ewangelii Mateusza 19:3-8, Chrystus wyraził swoje rozumienie małżeństwa monogamicznego, jako realizacji stworzonej przez Boga 'na początku”, tzn. w Raju, pierwotnej czystości ludzkiej natury – mężczyzny i kobiety, gotowych być uszczęśliwiającym, całkowitym, osobowym darem, dla siebie wzajemne:
Chrystus nie podejmuje dyskusji na tym poziomie, na który usiłują ją wprowadzić Jego rozmówcy, poniekąd nie akceptuje tego wymiaru, jaki oni usiłują sprawie nadać. Odwołuje się dwukrotnie do „początku”. Czyniąc tak, wskazuje wyraźnie na odnośne słowa z Księgi Rodzaju, które rozmówcy również znają na pamięć. (...) Ów znamienny dwukrotnie powtórzony zwrot „od początku” wskazuje wyraźnie rozmówcom, iż muszą rozważyć, jak w tajemnicy stworzenia ukonstytuowany został człowiek – właśnie jako „mężczyzna i kobieta” – jeśli mają prawidłowo zrozumieć normatywny sens słów Księgi Rodzaju.
W Europie od czasów chrystianizacji małżeństwo jest monogamicznym związkiem kobiety i mężczyzny. W prawosławiu i katolicyzmie jest to sakrament małżeństwa. W czasie reformacji doszło do pewnych wątpliwości wobec chrześcijańskiego nauczania o monogamii. Ojciec Reformacji, Marcin Luter pisał:
Wyznaję że nie mogę zabronić komuś poślubienia kilku żon, ponieważ to nie przeczy Pismu Świętemu. Jeśli ktoś pragnie poślubić więcej niż jedną żonę, powinno się go zapytać, czy sumienie uspokaja go, że czyni tak w zgodzie ze słowem Bożym. W takim wypadku władza cywilna nie ma nic do powiedzenia w tej materii”.
W 1541 r., by usprawiedliwić bigamię Filipa z Hesji, powstał też luterański dialog traktujący wielożeństwo pozytywnie, napisany pod fikcyjnym imieniem Huldericus Necobulus.

Monogamiczność małżeństwa, potwierdzona na nowo przez Jezusa, była w Kościele od początku interpretowana jako naturalna dla człowieka. Już autor Listu do Diogneta z II w. pisał, że chrześcijanie żenią się jak wszyscy, ale nie dzielą łoża małżeńskiego z nikim:
5. (...) Mieszkają każdy we własnej ojczyźnie, lecz niby obcy przybysze. Podejmują wszystkie obowiązki jak obywatele i znoszą wszystkie ciężary jak cudzoziemcy. Każda ziemia obca jest im ojczyzną i każda ojczyzna ziemią obcą.
6. Żenią się jak wszyscy i mają dzieci, lecz nie porzucają nowo narodzonych.
7. Wszyscy dzielą jeden stół, lecz nie jedno łoże.
8. Są w ciele, lecz żyją nie według ciała. (Rozdz. V)
św. Justyn (ok. 100-ok. 165) nauczał, że grzech niewierności zaczyna się w sercu, zgodnie ze słowami Mistrza. Grzesznikami są więc nie tylko ci, którzy według prawa ludzkiego zawierają drugie małżeństwo, ale również ci, którzy pożądliwie patrzą na kobietę. Orygenes (186-254) zaliczał do grupy chrześcijan nieoświeconych wewnętrznie nie tylko osoby wstępujące w nowy związek po rozwodzie, ale także te osoby, które zostawszy wdowami lub wdowcami nie potrafiły żyć w ewangelicznej powściągliwości i wstępowały ponownie w związek małżeński. Według Aleksandryjczyka drugi związek nie jest bowiem zgodny z naturą Adama, pierwszego człowieka. Nie mógłby on powiedzieć o drugiej żonie: Ta dopiero jest kością z moich kości i ciałem z mego ciała! (Rdz 2,23). Również Abraham i Jakub, mimo iż mieli więcej żon, do grobu złożeni zostali jedynie z pierwszymi żonami.
Monogamiczność związku małżeńskiego była dla chrześcijan też konsekwencją tego, że małżeństwo ochrzczonych jest sakramentem, czyli znakiem łaski i miłości Bożej obecnej w związku Chrystusa i Kościoła. Jak miłość między Zbawicielem i odkupionymi ludźmi zgromadzonymi we wspólnocie Kościoła jest wyłączna, tak wyłączna jest sakramentalna miłość męża, znaku Chrystusa, i żony, znaku Kościoła. Augustyn z Hippony (354-430) pisał, że Co jest wielką tajemnicą (sacramentum) w Chrystusie i Kościele, to w każdym poszczególnym mężu i żonie jest skromną tajemnicą (sacramentum minimum) nierozerwalnego związku. Podobnie nauczał św. Jan Chryzostom (350-407).
Monogamia jest najbardziej rozpowszechnioną formą małżeństwa na świecie. Według badań P. Murdocka 16% kultur spośród 653 zbadanych przez niego uznaje wyłącznie monogamię, nie dopuszczając innej formy małżeństwa. Najbardziej rozpowszechnioną jest kultura euro-amerykańska.
W kulturze euroamerykańskiej monogamia jest obecna we wszystkich społeczeństwach z kręgu judeochrześcijańskiego. Według T. Szendlaka jest to kwestia wpływu społecznego na mentalność danej jednostki, który dokonuje się na wszystkich etapach pierwotnej socjalizacji.
Anthony Giddens doszukuje się źródeł miłości w religijnej pasji do Chrystusa, Boga jedynego. Monogamia, którą w idei miłości erotycznej się uświęca, i monoteizm mają wiele punktów stycznych. Kulturowy konstrukt „miłości wyjątkowej” wykształcił się u Beduinów w czasach rozkwitu wiary w jednego boga – Allaha. Być może miłość taka byłaby niezrozumiała dla średniowiecznych Europejczyków, gdyby byli wtedy politeistami. Chrześcijaństwo to również religia monoteistyczna, być może stąd bierze się tak szybkie podchwycenie muzułmańskiego wynalazku.
Idea, że można lokować swą wiarę w jednym bóstwie, a uczucie erotyczne w jednej kobiecie czy mężczyźnie, doprowadziła do tego, że Europejczycy skupili się na całkiem innych dziedzinach niż walka o dostęp do rozrodu, gdyż właściwie wszystkim mężczyznom, a nie tylko bogatym czy sprawującym władzę, przypadały w udziale monogamiczne partnerki. W tej sytuacji męska agresja kumulowana była w innych dziedzinach – gospodarce, wynalazczości czy nauce. W takiej perspektywie postęp techniczny jawi się jako konsekwencja monogamicznego trybu życia i idei „wyłączności miłości”, która pozwoliła nie „rozpraszać się” na „sprawach doczesnych”, takich jak poszukiwanie seksu przez młodych i ochrona haremów przez starszych i zasobnych mężczyzn w „statystycznych” zbiorowościach poligamicznych. Wszystkie wysiłki idą w tego typu społeczeństwach w kierunku rozrodu, zamiast jak w kulturze europejskiej iść w kierunku przemian i innowacyjności.

Gatunek Homo sapiens nie jest jedynym, u którego stwierdzono występowanie monogamii, rozumianej jako dobieranie się w trwałe pary – na czas okresu godowego lub na całe życie – w celu reprodukcji i wychowania potomstwa. Studia nad strategiami reprodukcyjnymi zwierząt rozmnażających się płciowo (w tym człowieka) prowadzone są w obszarze takich dziedzin biologii jak ekologia ewolucyjna (badająca przyczyny środowiskowe i genetyczne powstania tego zjawiska), socjobiologia (badająca wpływ, jaki struktura społeczna ma na to zachowanie) oraz etologia (traktująca o przyczynach i wpływie zachowań danego osobnika na inne osobniki). W świetle obecnych badań monogamia postrzegana jest raczej jako strategia, którą organizmy wykorzystują do maksymalizacji zysków z rozmnażania, a nie sztywna reguła zachowania. Istnieją jednakże wyjątki, w których samce łączą się z samicami na całe życie, a prawdopodobieństwo rozpadu takich związków jest niewielkie (np. łabędź niemy, Cygnus olor). Szacuje się, że monogamia dotyczy ~4% gatunków ssaków, w tym około 18% naczelnych, a także części ptaków. W większości społeczności ludzi praktykowana jest monogamia, jednak znajdujemy też przykłady związków poligamicznych (np. gdy jedna kobieta posiada wielu mężów, nierzadko braci) lub przykłady, w których jedynie kobiety zaangażowane były w wychowanie potomstwa, a rola ojca ograniczyła się tylko do przekazania nasienia.
Z biologicznego punktu widzenia monogamia ma na celu zwiększenie sukcesu reprodukcyjnego pary wychowującej wspólnie potomstwo, choć taki układ może być powodem do powstania konfliktów pomiędzy płciami. Samce, jako osobniki produkujące gamety w znacznie większych ilościach i mniejszym kosztem niż samice, zyskują najwięcej poprzez zapłodnienie jak największej liczby samic. Samice natomiast, jako osobniki wytwarzające duże gamety bogate w składniki odżywcze potrzebne do odżywienia zarodka (u ptaków) lub zachodzące w ciążę (ssaki) ponoszą znacząco większe koszty reprodukcyjne w porównaniu do samców, dlatego będą chciały zmonopolizować pomoc samca i ograniczyć jego inwestycję do jednego miotu lub lęgu. Istnieją gatunki, u których samice są w stanie samodzielnie wychować młode, jednak w większości przypadków wkład samca w wychowanie znacząco wpływa na przeżywalność potomstwa. Dzieje się tak, ponieważ samce potrzebne są do zapewnienia odpowiedniej ilosci pożywienia (część gatunków ptaków), obrony przed drapieżnikami lub ze względu na konieczność otoczenia potomstwa długotrwałą opieką przez obojga rodziców, połączoną z nauką i przekazaniem wzorców zachowań (człowiek).
Nie zawsze jednak jest się tak, że samiec wychowuje młode, które są z nim spokrewnione. Mówimy wtedy o występowaniu u danego gatunku zjawiska promiskuityzmu lub o genetycznej poligamii. Szacuje się, że u ptaków z rzędu wróblowych ponad 80% gatunków, u których opisano społeczną monogamię, wykazuje genetyczną poligamię. Zjawisko to charakteryzuje się bardzo dużą zmiennością, zarówno międzygatunkową, jak i osobniczą, przy czym jeśli dany gatunek został sklasyfikowany jako poligamiczny nie oznacza to, że 100% osobników przyjmuje tę strategię rozrodu. Monogamia i poligamia genetyczna mogą występować w obrębie tej samej populacji, co wskazuje na fakt, że zarówno procesy ewolucyjne, jak i społeczne oraz środowiskowe, wpływają na kształtowanie tego zjawiska.
Przyczyny poligamii genetycznej nie są do końca znane, choć wyróżniono szereg zysków jakie każda z płci może uzyskać przyjmując tę strategię rozmnażania. Samice mogą angażować się w dodatkowe kopulacje (ang. extra-pair copulations, EPC) w celu uzyskania lepszych lub kompatybilnych genów dla swojego potomstwa, dostępu do zasobów oferowanych przez wielu partnerów seksualnych, czy też ochronę przed dzieciobójstwem ze strony agresywych samców. Niektóre hipotezy podają też, że dodatkowe benefity dla samic mogą płynąć z faktu, że samce, niepewne na którym terytorium znajduje się ich potomstwo, wstrzymują się na czas sezonu rozrodczego od marnotrawienia energii na walkę o terytoria z innymi samcami, a skupiają się na wychowaniu potomstwa. Zyski płynące z EPC dla samców to więc nie tylko zapłodnienie wielu partnerek i rozprzestrzenianie własnego materiału genetycznego (co przy minimalnym koszcie wytworzenia gamet oraz braku wkładu w wychowanie potomstwa, którym zajmuje się inna para, znacząco wpływa na sukces reprodukcyjny), ale też mniejsza utrata energii na walkę z sąsiadami o monopolizację zasobów.
U niektórych naczelnych doszło do rozdzielenia kopulacji od zapłodnienia, tj. osobniki uprawiają seks nie tylko w celach spłodzenia potomstwa. Cykl owulacyjny u kobiet jest utajony, co potwierdzają badania: stali partnerzy nie potrafią wykazać, kiedy ich partnerka ma dni płodne. Według niektórych antropologów jest to przystosowanie kobiet do promiskuityzmu, dzięki któremu mogą one osiągać zyski podobne do tych, które opisano u innych zwierząt (gromadzenie zasobów czy ochrona przed dzieciobójstwem). Jednakże, ze względu na to, że rozwój człowieka od narodzin do momentu osiągnięcia samodzielnosci jest długi, monogamia (zarówno społeczna jak i genetyczna) jest najczęściej praktykowaną strategią rozrodczą wśród ludzi (choć w wychowanie dzieci zaangażowanych może być więcej członków rodziny, ang. extended family). Jest ona również uwarunkowana szeregiem procesów ekonomicznych i społecznych. Małżeństwo w kulturach zachodnich jest zdefiniowane jako podstawowa komórka społeczna, co definiuje sprawy związane m.in. z dziedziczeniem majątków (zob. Monogamia w świetle prawa) oraz przekazywaniem praw pomiędzy małżonkami oraz rodzicami i potomstwem. Poligamia natomiast występuje w wielu kulturach, w których panują odmienne warunki społeczno-ekonomiczne i inny podział ról płciowych (z uwzględnieniem opieki nad dziećmi). Podsumowując, badania nad strategiami rozrodczymi u zwierząt (w szczególności u ptaków) rzuciły nowe światło na ewolucję monogamii i promiskuityzmu u ludzi i pozwoliły na wyróżnienie czynników zewnętrznych, które kształtują to, ile osobników z danej populacji i w jakim stopniu praktykuje monogamię.
Małżeństwo jest zjawiskiem, którym zajmuje się: etyka, religia, socjologia, psychologia, a także wiele innych dziedzin.
Prawo zajmuje się jednak małżeństwem w sposób szczególny, nadaje mu bowiem sformalizowany kształt i zapewnia ochronę. Kodeks rodzinny i opiekuńczy nigdzie nie definiuje małżeństwa.
Powyższą definicję można jednak określić na podstawie całokształtu uregulowań.
Na tej podstawie, definicja małżeństwa, przejawia nam się jako:
Związek małżeński polega na wzajemnym powiązaniu emocjonalnym oraz majątkowym. Partnerzy pozostający w związku mają równorzędną pozycje.
Najważniejszym aspektem definicji, jest istota zespolenia małżonków, polegająca na intymności stosunków, na stałym i codziennym współdziałaniu i świadczeniu sobie wzajemnej pomocy oraz zamieszkiwaniu w jednym lokalu.
Prawo rodzinne normuje zasady dotyczące małżeństwa są to: zasada monogamii, zasada świeckości, zasada trwałości małżeństwa, zasada równości (egalitaryzmu) małżonków Zasada monogamii – w myśl tej zasady mężczyzna może mieć tylko jedną żonę, a kobieta wybiera tylko jednego męża. Jest to zasada powszechnie przyjęta w naszym kręgu kulturowym, ale toruje sobie drogę również w innych rejonach świata, pod wpływem europeizacji, wypierając tym samym poligamię, w postaci poligynii (związków jednego mężczyzny z wieloma kobietami) i poliandrii (związków jednej kobiety z kilkoma mężczyznami)[potrzebny przypis]. Zasadę monogamii wypowiada art. 13 & 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego: „Nie może zawrzeć małżeństwa, kto już pozostaje w związku małżeńskim” W myśl artykułu nie możne zawrzeć małżeństwa, kto już pozostaje w związku małżeńskim.
Pojęciem przeciwstawnym do pojęcia monogamii jest bigamia. Definicja wynika z art. 13 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Pojęcie bigamii stanowi jedną z przeszkód małżeńskich takich jak: przeszkoda wieku, przeszkoda ubezwłasnowolnienia całkowitego, przeszkoda choroby psychicznej albo niedorozwoju umysłowego, przeszkoda pokrewieństwa, przeszkoda powinowactwa, przeszkoda przysposobienia. Bigamia nie dotyczy osób, które zawierają małżeństwo po raz pierwszy oraz których poprzednie małżeństwo ustało (co do wdowców) lub zostało rozwiązane (rozwód).
Bigamia stanowi przestępstwo według art. 206 Kodeksu karnego „Kto zawiera małżeństwo, pomimo że pozostaje w związku małżeńskim podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2”. Przepis należy interpretować w ten sposób, że nie może zawrzeć małżeństwa ten kto już (w chwili zawierania małżeństwa) pozostaje w związku małżeńskim. Również dotyczy to osób, które złożyły wyznaniowe oświadczenie o zawarciu małżeństwa cywilnego, nawet jeśli akt małżeństwa nie został sporządzony, lecz zarazem nie upłynął ustawowy termin sporządzenia aktu małżeństwa.