Jan Chryzostom

Święty
Jan Chryzostom
Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος
biskup
Doktor Kościoła
Ilustracja
Mozaika w Hagia Sophia, Konstantynopol, X w.
Data i miejsce urodzenia

przed 350
Antiochia

Data i miejsce śmierci

14 września 407
w drodze do Konstantynopola

Czczony przez

Kościół katolicki,
Cerkiew prawosławną

Wspomnienie

13 września (kat.),
9 lutego (praw. według kal. greg., rocznica przeniesienia relikwii)
27 września (praw. według kal. greg., rocznica śmierci)
26 listopada (praw. według kal. greg.)
12 lutego (praw. według kal. greg., wraz ze św. Bazylim Wielkim i św. Grzegorzem Teologiem)

Atrybuty

ewangelia, krzyż, osioł, pisarskie pióro

Patron

kaznodziejów, wypędzonych, Konstantynopola

Multimedia w Wikimedia Commons
Teksty w Wikiźródłach
Cytaty w Wikicytatach

Jan Chryzostom (gr. Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος), Jan Złotousty (cs. Иоа́нн Златоу́ст, архиепископ Константинопольский; ur. przed 350 w Antiochii, zm. 14 września 407) – biskup Konstantynopola, pisarz chrześcijański, uznawany za największego kaznodzieję kościoła wschodniorzymskiego, doktor Kościoła, święty Kościoła katolickiego i prawosławnego.

Wraz ze śś. Bazylim Wielkim i Grzegorzem z Nazjanzu jest uznawany za jednego z największych ojców Kościoła tradycji bizantyńskiej. Zreformował tekst anafory liturgii Eucharystii, nazwanej odtąd jego imieniem i odprawianej w Cerkwi prawosławnej i Kościołach greckokatolickich w ciągu prawie całego roku liturgicznego.

Życiorys

Urodził się około 347 (według źródeł zachodnich – około 349) w Antiochii Syryjskiej, w zamożnej rodzinie. Jego ojciec był wysokiej rangi oficerem i zmarł wkrótce po narodzinach syna. Wychowywała go matka Antuza, pochodząca z Grecji. Był uczniem pogańskiego filozofa Libaniosa i Ammiana Marcellina, najwybitniejszego historyka późnego antyku. W swoich mowach naśladował styl Demostenesa.

Chrzest przyjął w 368 lub 373 roku, po czym został lektorem u boku biskupa Antiochii Melecjusza. Prowadził ascetyczne życie. W 371 r. opuścił Antiochię i udał się na pustynię. Po sześciu latach bycia pustelnikiem powrócił do rodzinnego miasta i przyjął święcenia kapłańskie. Od 381 r. nauczał w kościołach Antiochii. W ciągu dwunastu lat działalności w tym mieście stał się sławnym kaznodzieją dzięki elokwencji swoich publicznych przemówień w Złotym Kościele, katedrze antiocheńskiej, a zwłaszcza dzięki wnikliwym wykładom na temat Biblii i nauczaniu moralnemu, a dzięki swym zdolnościom krasomówczym zyskał przydomek „Złotousty”. Najcenniejszymi jego dziełami z tego okresu są homilie na temat różnych ksiąg biblijnych. Kładł nacisk na jałmużnę i troszczył się o duchowe oraz doczesne potrzeby ubogich. Wypowiadał się przeciwko nadużyciom bogactwa i własności osobistej:

Czy chcesz czcić ciało Chrystusa? Nie lekceważ Go, gdy jest nagi. Nie oddawaj Mu czci w świątyni odziany w jedwab, by potem nie zaniedbywać Go na zewnątrz, gdzie jest zimny i źle ubrany. Ten, który powiedział: To jest ciało moje, jest tym samym, który powiedział: Widzieliście Mnie głodnego, a nie daliście Mi jeść i Cokolwiek uczyniliście jednemu z moich najmniejszych braci, mnieście uczynili. Jakiż pożytek, jeśli stół eucharystyczny będzie zastawiony złotymi kielichami, gdy twój brat będzie umierał z głodu? Zacznij od zaspokojenia jego głodu, a tym, co zostanie, możesz ozdobić również ołtarz

Jego proste rozumienie Pisma Świętego sprawiło, że tematy homilii Jana Złotoustego były praktyczne, wyjaśniając zastosowanie Biblii w życiu codziennym. Takie proste kazania pomogły mu zdobyć szerokie poparcie społeczne.

W 397 r. został patriarchą Konstantynopola. W stolicy odprawiał nabożeństwa, w których wciąż chwalił zasady ubóstwa, wstrzemięźliwości i jałmużny, a jednocześnie piętnował nadużycia na dworze cesarskim. W 403 r. cesarzowa Eudoksja, żona cesarza Arkadiusza, wraz z biskupami na synodzie „pod dębem” doprowadziła do pozbawienia Jana urzędu i zesłania na banicję. Początkowo wyroku synodu nie wykonano, gdyż w noc jego aresztowania doszło do trzęsienia ziemi, które Eudoksja uznała za znak gniewu Bożego, co skłoniło ją do poproszenia Arkadiusza o przywrócenie Jana do godności biskupiej. Ponieważ jednak Jan Chryzostom kontynuował wystąpienia przeciwko cesarzowej, ostatecznie wygnano go na Kaukaz. Nie dotarł tam jednak, gdyż zmarł w drodze z wycieńczenia. Tuż przed śmiercią rzekł: Chwała Bogu za wszystko.

Manuskrypt w j. syryjskim z IX wieku zawierający homilie Chryzostoma do Ewangelii według św. Jana. Pergamin z Klasztoru św. Katarzyny na Synaju

Dzieła

Teologiczny dorobek Jana Chryzostoma obejmował chrystologię, zagadnienia grzechu pierworodnego, pokuty i kapłaństwa, a przede wszystkim Eucharystii (stąd jest czasem nazywany „doktorem Eucharystii”).

Wśród dzieł przypisywanych Janowi Chryzostomowi jest bardzo wiele utworów wątpliwego pochodzenia, stąd, jak zwrócił uwagę Marek Starowieyski, koniecznym instrumentem jakiejkolwiek pracy nad dorobkiem biskupa Konstantynopola są dwie publikacje: Clavis Patrum Graecorum, Turnhout 1974 z Supplementem z 1998 r., opublikowane w ramach serii greckiej kolekcji Corpus Christianorum oraz Repertorium Pseudochrysostomicum J. de Aldama, wydane w Paryżu w 1965 roku.

Dzieła Jana Chryzostoma (22 tomy) obejmują m.in.:

Liturgiczne

Pisma teologiczne

Kazania

Komentujące Pismo święte

  • Homilie na Ewangelię według św. Mateusza. Przeł. Jan Krystyniacki. Rewizja, oprac. i przypisy ks. Arkadiusz Baron, Elwira Buszewicz, wydawnictwo WAM t. 1 (homilie 1-40) Źródła Myśli Teologicznej 18, Kraków 2000, s. 479, ISBN 83-7097-795-2, t. 2. (homilie 41–90) Źródła Myśli Teologicznej 23, s. 558, ISBN 83-7097-929-7.
  • Homilie na Ewangelię św. Jana (PG 59).
  • Homilie na Księgę Rodzaju Rdz. 1–3, wprow., przekł. i oprac. Sylwia Kaczmarek, wydawnictwo WAM Źródła Myśli Teologicznej 45, Kraków 2008, s. 126, ISBN 978-83-7505-051-6.
  • Komentarz do Listu św. Pawła do Galatów, wprow. Grzegorz Szamocki, przeł. i oprac. Jan Iluk. Wydawnictwo WAM Źródła Myśli Teologicznej 47, Kraków 2008, s. 150. ISBN 978-83-7505-050-9
  • Homilie na List św. Pawła do Rzymian, PG 60, 477; tłumaczenie polskie: T. Sinko, Kraków 1995 PAT, t. I/1, s. 237.
  • Homilie do 1 i 2 Listu św. Pawła do Koryntian.
  • Homilie do Listów do Efezian, Filipian, Kolosan, Tesaloniczan, Tymoteusza, Tytusa, i Filemona.

Kazania o życiu chrześcijańskim i okolicznościowe

  • 21 homilii o posągach do ludu Antiochii (Homiliae XXI de Statuis ad populum Antiochiae), PG 49, 15–222.
  • Katechezy chrzcielne, homilie katechetyczne do tych, którzy mają być oświeceni oraz do neofitów. Wojciech Kania (przekład z jęz. greckiego), Marek Starowieyski (wstęp i oprac.). Lublin: Kerygma, 1993, s. 131, seria: U Źródeł Katechumenatu 1. Tekst grecki: Sources chrétiennes 50bis, wyd. Antoine Wenger AA.
  • Jakie kobiety należy brać za żony (Quales ducendae sint uxores PG 51, 225–242), Tatiana Krynicka (przekład), Stanisław Longosz (wstęp i komentarz), „Vox Patrum” 29 (2009) t. 53–54, ss. 599–621. O przygotowaniu do życia w małżeństwie i wyborze żony.
  • Mowy przeciwko judaizantom i Żydom. Przeciwko Żydom i Hellenom. Przekład i opracowanie Jan Iluk, Wydawnictwo WAM Źródła Myśli Teologicznej 41, Kraków 2007, s. 330, ISBN 978-83-7318-910-2.

Listy

Kult

Trzech Świętych Hierarchów (od lewej): Bazyli Wielki, Jan Chryzostom i Grzegorz Teolog
Relikwie

27 stycznia 438 r. relikwie świętego trafiły do Konstantynopola. Ciało złożono w kościele Dwunastu Apostołów. W 1489 r. sułtan turecki Bajazyd II podarował je królowi francuskiemu Karolowi VIII.

Od 1627 r. relikwie znajdują się w Rzymie (w bazylice św. Piotra, w kaplicy Chóru), a także na Górze Athos, w Brugii, Clairvaux, Dubrowniku, Kijowie, Moguncji, Messynie, Moskwie, Paryżu i Wenecji.

W 2004 r. część relikwii została przekazana przez Watykanu Patriarchatowi Konstantynopola. Są one wyeksponowane w katedrze św. Jerzego, siedzibie Patriarchy.

Doktor Kościoła

W 1568 r. papież Pius V ogłosił go doktorem Kościoła.

Patronat

Święty Jan Złotousty jest patronem kaznodziejów i wypędzonych.

Dzień obchodów

Obowiązkowe wspomnienie liturgiczne w Kościele katolickim w zwyczajnej formie rytu rzymskiego obchodzone jest 13 września, natomiast w nadzwyczajnej formie rytu rzymskiego 27 stycznia. Cerkiew prawosławna wspomina świętego kilkakrotnie z uwagi na kult, jakim darzy świętego: 27 stycznia/9 lutego, tj. 9 lutego według kalendarza gregoriańskiego (w rocznicę przeniesienia relikwii), 14/27 września, tj. 27 września (w rocznicę śmierci), 13/26 listopada, tj. 26 listopada oraz razem ze świętymi – Bazylim Wielkim i Grzegorzem z Nazjanzu 30 stycznia/12 lutego, tj. 12 lutego.

Ikonografia

W ikonografii święty przedstawiany jest jako starszy mężczyzna z krótką, niekiedy spiczastą bródką i łysiną czołową, odziany w biskupie szaty typu bizantyjskiego.

Atrybuty

Prawą rękę ma uniesioną w błogosławieństwie, w lewej trzyma ewangelię, niekiedy krzyż. Często spotykany jest na ikonach „Trzech Wielkich Hierarchów” razem ze św. Bazylim Wielkim i św. Grzegorzem Teologiem, spośród których wyróżnia się przede wszystkim najkrótszą brodą. W sztuce zachodniej jego atrybutem jest również osioł i pisarskie pióro.

Zobacz też

Przypisy

  1. ↑ St. John Chrysostom, [w:] Encyclopædia Britannica [dostęp 2025-12-06] (ang.).
  2. ↑ Education and literary culture. W: Averil Cameron: The Cambridge ancient history. Averil Cameron, Peter Garnsey (red.). T. XIII The late empire, A.D. 337–425. Cambridge University Press, 1998, s. 668. (ang.).
  3. ↑ Douglas Webster: Chrysostom: ‘Golden Mouth’. Preaching.com. [dostęp 2025-12-06]. (ang.).
  4. ↑ R. L. Wilken: John Chrysostom and the Jews - Rhetoric and Reality in the Late 4th Century. Wipf and Stock, 2004. ISBN 978-1-59244-942-2. (ang.).
  5. ↑ John Chrysostom. W: Encyclopaedia Judaica. 2010. (ang.).
  6. ↑ Homily 50:3–4. W: John Chrysostom: In Evangelium S. Matthaei. s. 58, 508–509. (ang.).
  7. ↑ St. John Chrysostom. W: Chrysostom Baur: Catholic Encyclopedia. Herbermann, Charles (red.). T. 8. New York: Robert Appleton Company, 1910. (ang.).
  8. ↑ Book VI, Chapter XVI - Sedition on Account of John Chrysostom's Banishment. W: Socrates Scholasticus: Nicene and Post-Nicene Fathers. Philip Schaff; Henry Wace (red.). Wyd. reprint. T. II - Socrates and Sozomenus Ecclesiastical Histories. Peabody, MA: Hendrickson Publishers, 1995, s. 149. ISBN 1-56563-118-8. (ang.).
  9. ↑ Robert F. Rea: Why Church History Matters. Downers Grove, Illinois: InterVarsity Press, 2014, s. 169. ISBN 978-0-8308-2819-7. (ang.).
  10. ↑ John Chrysostom. W: The Oxford Dictionary of Church History. Jerald C. Brauer (red.). Philadelphia: Westminster Press, 1971. (ang.).
  11. ↑ Henry Wace, William C. Piercy: A Dictionary of Christian Biography and Literature. London: John Murray, 1911, s. 167–168. (ang.).
  12. ↑ Philip Schaff: History of the Christian Church. T. Vol. 3. New York: Charles Scribner and Company, 1867, s. 704, n.2. (ang.).
  13. ↑ Saint of the Month: St. John Chrysostom. St. Ignatius Catholic Parish. [dostęp 2025-12-06]. (ang.).
  14. ↑ Starowieyski 2001 ↓, s. 321.
  15. ↑ Zob. tłumaczenie angielskie: The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John. [w:] Christian Classics Etereal Library [on-line]. [dostęp 2011-11-07]. (ang.).
  16. ↑ Homilie do Litów do Koryntian. [w:] Christian Classics Ethereal Library [on-line]. [dostęp 2012-08-02]. (ang.).
  17. ↑ Por. wydanie angielskie Nicene and Post-Nicene Fathers seria 1 t. 13
  18. ↑ Vatican returns relics of saints to Istanbul. NBC News, 26.11.2004. [dostęp 2025-12-06].
  19. ↑ Return of the Relics. Greek Orthodox Archdiocese of America. [dostęp 2025-12-06]. (ang.).
  20. 1 2 3 Patron Dnia: Św. Jan Chryzostom – biskup i doktor Kościoła. Radio Maryja, 13.09.2023. [dostęp 2025-12-06].
  21. ↑ podwójne datowanie
  22. ↑ А. А. Королёв, В.Г. Ченцова, А.А. Турилов: Иоанн Златоуст. T. XXIV : Иоанн Воин – Иоанна Богослова Откровение. Cz. II // Православная энциклопедия. М.: 2010, s. 205–250. ISBN 978-5-89572-044-8. (ros.).
  23. ↑ Ю. А. Казачков, А. Р. Фокин, С. Войку, И. В. Пролыгина: Иоанн Златоуст. T. XXIV : Иоанн Воин – Иоанна Богослова Откровение. Cz. I // Православная энциклопедия. М.: 2010, s. 159–204. ISBN 978-5-89572-044-8. (ros.).
  24. 1 2 13 września – Wspomnienie św. Jana Chryzostoma, biskupa i doktora Kościoła. faralubawa.pl. [dostęp 2025-12-06].

Bibliografia

Polskie przekłady

Opracowania

Linki zewnętrzne