| biskup Doktor Kościoła | |
Mozaika w Hagia Sophia, Konstantynopol, X w. | |
| Data i miejsce urodzenia |
przed 350 |
|---|---|
| Data i miejsce śmierci |
14 września 407 |
| Czczony przez | |
| Wspomnienie |
13 września (kat.), |
| Atrybuty | |
| Patron |
kaznodziejów, wypędzonych, Konstantynopola |
Jan Chryzostom (gr. Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος), Jan Złotousty (cs. Иоа́нн Златоу́ст, архиепископ Константинопольский; ur. przed 350 w Antiochii, zm. 14 września 407) – biskup Konstantynopola, pisarz chrześcijański, uznawany za największego kaznodzieję kościoła wschodniorzymskiego, doktor Kościoła, święty Kościoła katolickiego i prawosławnego.
Wraz ze śś. Bazylim Wielkim i Grzegorzem z Nazjanzu jest uznawany za jednego z największych ojców Kościoła tradycji bizantyńskiej. Zreformował tekst anafory liturgii Eucharystii, nazwanej odtąd jego imieniem i odprawianej w Cerkwi prawosławnej i Kościołach greckokatolickich w ciągu prawie całego roku liturgicznego.
Urodził się około 347 (według źródeł zachodnich – około 349) w Antiochii Syryjskiej, w zamożnej rodzinie. Jego ojciec był wysokiej rangi oficerem i zmarł wkrótce po narodzinach syna. Wychowywała go matka Antuza, pochodząca z Grecji. Był uczniem pogańskiego filozofa Libaniosa i Ammiana Marcellina, najwybitniejszego historyka późnego antyku. W swoich mowach naśladował styl Demostenesa.
Chrzest przyjął w 368 lub 373 roku, po czym został lektorem u boku biskupa Antiochii Melecjusza. Prowadził ascetyczne życie. W 371 r. opuścił Antiochię i udał się na pustynię. Po sześciu latach bycia pustelnikiem powrócił do rodzinnego miasta i przyjął święcenia kapłańskie. Od 381 r. nauczał w kościołach Antiochii. W ciągu dwunastu lat działalności w tym mieście stał się sławnym kaznodzieją dzięki elokwencji swoich publicznych przemówień w Złotym Kościele, katedrze antiocheńskiej, a zwłaszcza dzięki wnikliwym wykładom na temat Biblii i nauczaniu moralnemu, a dzięki swym zdolnościom krasomówczym zyskał przydomek „Złotousty”. Najcenniejszymi jego dziełami z tego okresu są homilie na temat różnych ksiąg biblijnych. Kładł nacisk na jałmużnę i troszczył się o duchowe oraz doczesne potrzeby ubogich. Wypowiadał się przeciwko nadużyciom bogactwa i własności osobistej:
Czy chcesz czcić ciało Chrystusa? Nie lekceważ Go, gdy jest nagi. Nie oddawaj Mu czci w świątyni odziany w jedwab, by potem nie zaniedbywać Go na zewnątrz, gdzie jest zimny i źle ubrany. Ten, który powiedział: To jest ciało moje, jest tym samym, który powiedział: Widzieliście Mnie głodnego, a nie daliście Mi jeść i Cokolwiek uczyniliście jednemu z moich najmniejszych braci, mnieście uczynili. Jakiż pożytek, jeśli stół eucharystyczny będzie zastawiony złotymi kielichami, gdy twój brat będzie umierał z głodu? Zacznij od zaspokojenia jego głodu, a tym, co zostanie, możesz ozdobić również ołtarz
Jego proste rozumienie Pisma Świętego sprawiło, że tematy homilii Jana Złotoustego były praktyczne, wyjaśniając zastosowanie Biblii w życiu codziennym. Takie proste kazania pomogły mu zdobyć szerokie poparcie społeczne.
W 397 r. został patriarchą Konstantynopola. W stolicy odprawiał nabożeństwa, w których wciąż chwalił zasady ubóstwa, wstrzemięźliwości i jałmużny, a jednocześnie piętnował nadużycia na dworze cesarskim. W 403 r. cesarzowa Eudoksja, żona cesarza Arkadiusza, wraz z biskupami na synodzie „pod dębem” doprowadziła do pozbawienia Jana urzędu i zesłania na banicję. Początkowo wyroku synodu nie wykonano, gdyż w noc jego aresztowania doszło do trzęsienia ziemi, które Eudoksja uznała za znak gniewu Bożego, co skłoniło ją do poproszenia Arkadiusza o przywrócenie Jana do godności biskupiej. Ponieważ jednak Jan Chryzostom kontynuował wystąpienia przeciwko cesarzowej, ostatecznie wygnano go na Kaukaz. Nie dotarł tam jednak, gdyż zmarł w drodze z wycieńczenia. Tuż przed śmiercią rzekł: Chwała Bogu za wszystko.

Teologiczny dorobek Jana Chryzostoma obejmował chrystologię, zagadnienia grzechu pierworodnego, pokuty i kapłaństwa, a przede wszystkim Eucharystii (stąd jest czasem nazywany „doktorem Eucharystii”).
Wśród dzieł przypisywanych Janowi Chryzostomowi jest bardzo wiele utworów wątpliwego pochodzenia, stąd, jak zwrócił uwagę Marek Starowieyski, koniecznym instrumentem jakiejkolwiek pracy nad dorobkiem biskupa Konstantynopola są dwie publikacje: Clavis Patrum Graecorum, Turnhout 1974 z Supplementem z 1998 r., opublikowane w ramach serii greckiej kolekcji Corpus Christianorum oraz Repertorium Pseudochrysostomicum J. de Aldama, wydane w Paryżu w 1965 roku.
Dzieła Jana Chryzostoma (22 tomy) obejmują m.in.:

27 stycznia 438 r. relikwie świętego trafiły do Konstantynopola. Ciało złożono w kościele Dwunastu Apostołów. W 1489 r. sułtan turecki Bajazyd II podarował je królowi francuskiemu Karolowi VIII.
Od 1627 r. relikwie znajdują się w Rzymie (w bazylice św. Piotra, w kaplicy Chóru), a także na Górze Athos, w Brugii, Clairvaux, Dubrowniku, Kijowie, Moguncji, Messynie, Moskwie, Paryżu i Wenecji.
W 2004 r. część relikwii została przekazana przez Watykanu Patriarchatowi Konstantynopola. Są one wyeksponowane w katedrze św. Jerzego, siedzibie Patriarchy.
W 1568 r. papież Pius V ogłosił go doktorem Kościoła.
Święty Jan Złotousty jest patronem kaznodziejów i wypędzonych.
Obowiązkowe wspomnienie liturgiczne w Kościele katolickim w zwyczajnej formie rytu rzymskiego obchodzone jest 13 września, natomiast w nadzwyczajnej formie rytu rzymskiego 27 stycznia. Cerkiew prawosławna wspomina świętego kilkakrotnie z uwagi na kult, jakim darzy świętego: 27 stycznia/9 lutego, tj. 9 lutego według kalendarza gregoriańskiego (w rocznicę przeniesienia relikwii), 14/27 września, tj. 27 września (w rocznicę śmierci), 13/26 listopada, tj. 26 listopada oraz razem ze świętymi – Bazylim Wielkim i Grzegorzem z Nazjanzu 30 stycznia/12 lutego, tj. 12 lutego.
W ikonografii święty przedstawiany jest jako starszy mężczyzna z krótką, niekiedy spiczastą bródką i łysiną czołową, odziany w biskupie szaty typu bizantyjskiego.
Prawą rękę ma uniesioną w błogosławieństwie, w lewej trzyma ewangelię, niekiedy krzyż. Często spotykany jest na ikonach „Trzech Wielkich Hierarchów” razem ze św. Bazylim Wielkim i św. Grzegorzem Teologiem, spośród których wyróżnia się przede wszystkim najkrótszą brodą. W sztuce zachodniej jego atrybutem jest również osioł i pisarskie pióro.