Globba

Globba
	; Globba winitii
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	liliopodobne (≡ jednoliścienne)
Rząd	imbirowce
Rodzina	imbirowate
Rodzaj	globba
	Nazwa systematyczna
	Globba Linnaeus; Mant. [143]. Oct 1771
	Typ nomenklatoryczny
	G. marantina Linnaeus
Synonimy
	Mantisia Sims;
	Mantisia Sims;
	Multimedia w Wikimedia Commons

Globba, truchlin (Globba L.) – rodzaj bylin z rodziny imbirowatych (Zingiberaceae). Obejmuje ok. 100–102 gatunki. Występują one w południowo-wschodniej Azji – od Indii po Chiny i Archipelag Malajski, poza tym na Nowej Gwinei i jeden gatunek także w północno-wschodniej Australii (prawdopodobnie jeden gatunek w ogóle rośnie na wschód od linii Wallace’a – Globba marantina. W odróżnieniu od większości przedstawicieli rodziny rośliny te są dość niskie, a ich nibyłodygi cienkie i wiotkie. Rosną na stanowiskach cienistych i półcienistych na żyznych glebach, niektóre także na skałach.

Rośliny te uprawiane są w tropikalnych ogrodach jako ozdobne. Są wrażliwe na mróz i w klimacie umiarkowanym uprawiane mogą być tylko w szklarniach i ogrodach zimowych. Niektóre gatunki wykorzystywane są lokalnie jako lecznicze. Globba marantina uprawiana i wykorzystywana jest jako roślina przyprawowa – przyprawą są jej bulwki używane podobnie jak kardamon, pobudzające apetyt.

Morfologia

Pokrój: Rośliny zielne z pełzającym kłączem, z bulwami korzeniowymi, w których gromadzona jest skrobia. Z kłącza wyrastają nibyłodygi tworzone z pochew liściowych osiągające do 1,5 m wysokości. Liście o blaszce owalnej lub lancetowatej osadzone na krótkich ogonkach lub siedzące.

Kwiaty: Zebrane w luźny lub gęsty kwiatostan szczytowy, składający się z barwnych podsadek, z kątów których wyrastają kilku- lub wielokwiatowe wierzchotki jednoramienne. W dolnej części kwiatostanu tworzą się zwykle bulwki zamiast kwiatów. Niektóre gatunki wytwarzają w kwiatostanie regularnie bulwki, a rzadziej kwiaty (G. marantina i G. aphanantha). Kielich dzwonkowaty lub stożkowaty, z trzema ząbkami lub klapkami na szczycie. Korona w kolorze białym, żółtym, pomarańczowym lub różowym, składa się z trzech płatków tworzących długą, często cienką i haczykowato wygiętą rurkę, środkowy listek jest całobrzegi lub dwudzielny, zrośnięty z nitką płonnego prątniczka i jedynego płodnego pręcika w warżkę (labellum). Boczne prątniczki płatkowate, nie przyrośnięte do warżki, są eliptyczne i kończą się na tym samym poziomie co płatki korony. Słupek jeden, z zalążnią jednokomorową.

Owoce: Kuliste lub elipsoidalne torebki, gładkie, brodawkowate lub prążkowane, zawierające liczne, drobne nasiona z białą osnówką.

Systematyka

Rodzaj należy do plemienia Globbeae z podrodziny Zingiberoideae z rodziny imbirowatych Zingiberaceae. Rodzaj jest bardzo zróżnicowany, w jego obrębie występują także poliploidy i aneuploidy. Jest najbardziej zróżnicowanym rodzajem w obrębie plemienia, do którego poza nim należą dwa rodzaje: Gagnepainia i Hemiorchis, każdy z trzema gatunkami. Do rodzaju włączane są, dawniej wyodrębniane, gatunki z rodzaju Mantisia Sims.

Wykaz gatunków

Globba acehensis A.Takano & H.Okada
Globba adhaerens Gagnep.
Globba albiflora Ridl.
Globba albobracteata N.E.Br.
Globba andersonii C.B.Clarke ex Baker
Globba angcorensis Gagnep.
Globba annamensis Gagnep.
Globba arracanensis Kurz
Globba atrosanguinea Teijsm. & Binn.
Globba aurantiaca Miq.
Globba aurea Elmer
Globba bicolor Gagnep.
Globba bokorensis Nob.Tanaka & Tagane
Globba brachyanthera K.Schum.
Globba bracteolata Wall. ex Baker
Globba brevifolia (K.Schum.) K.Schum.
Globba cambodgensis Gagnep.
Globba campsophylla K.Schum.
Globba candida Gagnep.
Globba cernua Baker
Globba chekiangensis G.Y.Li, Z.H.Chen & G.H.Xia
Globba clarkei Baker
Globba colpicola K.Schum.
Globba corneri A.A.Weber
Globba curtisii Holttum
Globba emeiensis Z.Y.Zhu
Globba fecunda A.Takano & H.Okada
Globba flagellaris K.Larsen
Globba flavibracteata A.Takano & H.Okada
Globba fragilis S.N.Lim
Globba franciscii Ridl.
Globba garrettii Kerr
Globba geoffrayi Gagnep.
Globba glandulosa Ridl.
Globba globulifera Gagnep.
Globba gracilis K.Schum.
Globba hasseltii Boerl.
Globba holttumii S.N.Lim
Globba insectifera Ridl.
Globba integra Ridl.
Globba ×intermedia S.N.Lim
Globba keithii Ridl.
Globba kerrii Craib
Globba laeta K.Larsen
Globba lancangensis Y.Y.Qian
Globba latifolia Ridl.
Globba leucantha Miq.
Globba leucocarpa Ridl.
Globba macrocarpa Gagnep.
Globba macroclada Gagnep.
Globba maculata Blume
Globba magnibracteata Y.Y.Sam
Globba marantina L.
Globba menglianensis Y.Y.Qian
Globba merrilli Ridl.
Globba mogokensis W.W.Sm. & Banerji
Globba multiflora Wall. ex Baker
Globba multifolia A.Takano & H.Okada
Globba muluensis R.M.Sm.
Globba nawawii Ibrahim & K.Larsen
Globba nisbetiana Craib
Globba nuda K.Larsen
Globba obscura K.Larsen
Globba orixensis Roxb.
Globba paniculata Valeton
Globba parva Gagnep.
Globba parviflora C.Presl
Globba patens Miq.
Globba pauciflora King ex Baker
Globba pendula Roxb.
Globba platystachya Baker
Globba praecox K.J.Williams & Paisooks.
Globba propinqua Ridl.
Globba pumila Ridl.
Globba purpurascens Craib
Globba pyramidata Gagnep.
Globba racemosa Sm.
Globba radicalis Roxb.
Globba rahmanii Yusof
Globba ranongensis Picheans. & Tiyaw.
Globba reflexa Craib
Globba rosea Gagnep.
Globba salarkhanii (M.A.Rahman & Yusuf) Govaerts
Globba schomburgkii Hook.f.
Globba sessiliflora Sims
Globba sherwoodiana W.J.Kress & V.Gowda
Globba siamensis (Hemsl.) Hemsl.
Globba spathulata Roxb.
Globba subscaposa Collett & Hemsl.
Globba substrigosa King ex Baker
Globba talangensis A.Takano & H.Okada
Globba tembatensis Y.Y.Sam & Julius
Globba thorelii Gagnep.
Globba tricolor Ridl.
Globba unifolia Ridl.
Globba urophylla K.Schum.
Globba ustulata Gagnep.
Globba variabilis Ridl.
Globba wardii (B.L.Burtt & R.M.Sm.) K.J.Williams
Globba wengeri (C.E.C.Fisch.) K.J.Williams
Globba winitii C.H.Wright
Globba xantholeuca Craib
Globba yeatsiana Craib

Przypisy

↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2020-01-30] (ang.).
1 2 Globba. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2020-01-30].
1 2 3 Genus: Globba L.. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2020-01-30].
1 2 3 4 5 Globba. [w:] Flora of China [on-line]. eFlora. Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.. [dostęp 2020-01-30].
1 2 3 David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 391, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
1 2 3 4 Globba L.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2020-01-30].
1 2 3 Sunisa Sangvirotjanapat , Jessada Denduangboriphant, Mark F. Newman. A taxonomic revision of Globba subsect. Nudae (Zingiberaceae). „European Journal of Taxonomy”. 503, s. 1–37, 2019. DOI: 10.5852/ejt.2019.503.
1 2 GeoffreyG. Burnie GeoffreyG., GordonG. Cheers GordonG., SueS. Forrester SueS., DeniseD. Greig DeniseD., Botanica. Ilustrowana, w alfabetycznym układzie, opisuje ponad 10 000 roślin ogrodowych, Niemcy: Könemann, Tandem Verlag, 2005, s. 407, ISBN 3-8331-1916-0, OCLC 271991134 .
1 2 3 4 5 6 7 K. Kubitzki (red.): The Families and Genera of Vascular Plants. IV. Flowering Plants. Monocotyledons: Alismatanae and Commelinanae. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag, 1998, s. 476, 480, 487. ISBN 978-3-642-08378-5.
↑ Globba marantina L.. [w:] Tropical Plants Database, Ken Fern. tropical.theferns.info [on-line]. [dostęp 2020-01-30].

[ruggiero-1] Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).

[apweb-2] Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2020-01-30] (ang.).

[ing-3] 1 2 Globba. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2020-01-30].

[grin-4] 1 2 3 Genus: Globba L.. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2020-01-30].

[china-5] 1 2 3 4 5 Globba. [w:] Flora of China [on-line]. eFlora. Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.. [dostęp 2020-01-30].

[mabb-6] 1 2 3 David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 391, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .

[pow-7] 1 2 3 4 Globba L.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2020-01-30].

[sunisa-8] 1 2 3 Sunisa Sangvirotjanapat , Jessada Denduangboriphant, Mark F. Newman. A taxonomic revision of Globba subsect. Nudae (Zingiberaceae). „European Journal of Taxonomy”. 503, s. 1–37, 2019. DOI: 10.5852/ejt.2019.503.

[burnie-9] 1 2 GeoffreyG. Burnie GeoffreyG., GordonG. Cheers GordonG., SueS. Forrester SueS., DeniseD. Greig DeniseD., Botanica. Ilustrowana, w alfabetycznym układzie, opisuje ponad 10 000 roślin ogrodowych, Niemcy: Könemann, Tandem Verlag, 2005, s. 407, ISBN 3-8331-1916-0, OCLC 271991134 .

[kubitzki-10] 1 2 3 4 5 6 7 K. Kubitzki (red.): The Families and Genera of Vascular Plants. IV. Flowering Plants. Monocotyledons: Alismatanae and Commelinanae. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag, 1998, s. 476, 480, 487. ISBN 978-3-642-08378-5.

[11] Globba marantina L.. [w:] Tropical Plants Database, Ken Fern. tropical.theferns.info [on-line]. [dostęp 2020-01-30].