Gmelina

*Gmelina*
	; Gmelina asiatica
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	astropodobne
Rząd	jasnotowce
Rodzina	jasnotowate
Rodzaj	Gmelina
	Nazwa systematyczna
	Gmelina L.; Sp. Pl.: 626 (1753)
	Typ nomenklatoryczny
	G. asiatica Linnaeus
Synonimy
	Cumbulu Adans.; Ephialis Sol. ex Seem.; Gmelinia Spreng.;
	Cumbulu Adans.; Ephialis Sol. ex Seem.; Gmelinia Spreng.;
	Systematyka w Wikispecies
	Multimedia w Wikimedia Commons

Gmelina – rodzaj roślin z rodziny jasnotowatych. Obejmuje 32 gatunki. Występują one w południowej i wschodniej Azji (od Pakistanu po Chiny), na wyspach Oceanii (na wschodzie po Fidżi) oraz w północnej i wschodniej Australii. Jako introdukowane rosną w strefie międzyzwrotnikowej w wielu krajach afrykańskich i amerykańskich. Największe zróżnicowanie gatunkowe występuje w rejonie Nowej Gwinei oraz w południowych Chinach i na Półwyspie Indochińskim.

Rośliny te rosną w wiecznie zielonych i sezonowo zrzucających liście lasach tropikalnych, zwykle nizinnych, rzadko w górskich sięgając ok. 3000 m n.p.m.

Szereg gatunków dostarcza surowca drzewnego. Duże znaczenie ekonomiczne mają zwłaszcza Gmelina leichhardtii i G. arborea. Ten drugi gatunek, dostarczający drewna konstrukcyjnego i opałowego, osiąga przyrosty objętości drewna w ciągu roku sięgające 30 m³ na ha. Sadzony jest w południowo-wschodniej Azji jako gatunek pionierski na obszarach zalesianych, w tym w drzewostanach mieszanych z teczyną wyniosłą (Tectona grandis). Niektóre gatunki (G. asatica, G. elliptica, G. philippinensis) są uprawiane jako ozdobne.

Nazwa rodzajowa upamiętnia Johanna Georga Gmelina (1709–1755), niemieckiego profesora medycyny, botaniki i chemii.

Morfologia

Pokrój: Drzewa, w tym okazałe, wysokie, często z korzeniami szkarpowymi, i krzewy, rzadziej liany (G. uniﬂora). Wspinające się pędy ma szereg gatunków w początkowym okresie wzrostu. Niektóre gatunki mają pędy cierniste, poza tym zwykle owłosione.
Liście: Naprzeciwległe, pojedyncze, czasem klapowane, często z okazałymi gruczołkami u nasady i omączone od spodu.
Kwiaty: Zebrane w powstające na końcach pędów wierzchotkowate kwiatostany wiechowate, rzadko kwiaty wyrastają pojedynczo w kątach liści. Podsadki są liściopodobne. Kielich jest zrosłodziałkowy, dzwonkowaty, z krawędzią uciętą, z 4–5 ząbkami lub łatkami; powiększa się w czasie owocowania. Korona kwiatu grzbiecista, dwuwargowa, z wąską rurką u nasady i szeroką gardzielą. Górna warga całobrzega lub dwułatkowa, dolna warga z trzema łatkami, z których środkowa jest największa. Pręciki są cztery, wyraźnie dwusilne, schowane w rurce korony, czasem nieznacznie wystające. Pylniki rozwarte otwierają się podłużnymi pęknięciami. Zalążnia złożona z dwóch owocolistków, każdy tworzący dwie komory, w każdej z pojedynczym zalążkiem. Szyjka słupka smukła, zwieńczona dwoma nierównymi ramionami znamienia.
Owoce: Mięsiste pestkowce z bardzo twardymi 4, rzadziej dwiema pestkami.

Systematyka

Pozycja systematyczna

Rodzaj z rodziny jasnotowatych Lamiaceae, w obrębie której zaliczany jest do podrodziny Viticoideae lub Premnoideae.

Wykaz gatunków

Gmelina arborea Roxb. ex Sm.
Gmelina asiatica L.
Gmelina australis de Kok
Gmelina basifilum de Kok
Gmelina chinensis Benth.
Gmelina dalrympleana (F.Muell.) H.J.Lam
Gmelina delavayana Dop
Gmelina elliptica Sm.
Gmelina evoluta (Däniker) Mabb.
Gmelina fasciculiflora Benth.
Gmelina hollrungii de Kok
Gmelina lecomtei Dop
Gmelina ledermannii H.J.Lam
Gmelina leichhardtii (F.Muell.) Benth.
Gmelina lepidota Scheff.
Gmelina lignum-vitreum Guillaumin
Gmelina magnifica Mabb.
Gmelina moluccana (Blume) Backer ex K.Heyne
Gmelina neocaledonica S.Moore
Gmelina palawensis H.J.Lam
Gmelina papuana Bakh.
Gmelina parnellii M.H.Rashid
Gmelina peltata de Kok
Gmelina philippensis Cham.
Gmelina racemosa (Lour.) Merr.
Gmelina salomonensis Bakh.
Gmelina schlechteri H.J.Lam
Gmelina sessilis C.T.White & W.D.Francis ex Lane-Poole
Gmelina smithii Moldenke
Gmelina tholicola Mabb.
Gmelina uniflora Stapf
Gmelina vitiensis (Seem.) A.C.Sm.

Przypisy

↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2025-07-07] (ang.).
1 2 Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2025-07-07] (ang.).
1 2 3 4 5 Gmelina L., [w:] Plants of the World online [online], Royal Botanic Gardens, Kew [dostęp 2025-07-07] .
↑ Gmelina Linnaeus, [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [online], Smithsonian Institution [dostęp 2025-07-07] .
1 2 3 4 5 6 7 8 9 Rogier deR. Kok Rogier deR., A revision of the genus Gmelina (Lamiaceae), „Kew Bulletin”, 67, 2012, s. 293-329 [dostęp 2025-06-21] .
↑ David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 394, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
↑ Jolanta i KarolJ.K. Węglarscy Jolanta i KarolJ.K., Użyteczne rośliny tropików, Poznań: Jolanta i Karol Węglarscy, 2008, s. 305, ISBN 978-83-61320-17-3 .
1 2 3 4 K.K. Kubitzki K.K. (red.), The Families and Genera of Vascular Plants. VII. Flowering Plants. Dicotyledons. Lamiales, Berlin, Heidelberg: Springer, 2004, s. 195, ISBN 978-3-642-62200-7 .
1 2 3 4 5 Gmelina Linnaeus, [w:] Flora of China [online], eFloras.org [dostęp 2025-06-21] .
↑ Genus Gmelina L., [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [online], USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System [dostęp 2025-07-07] .

[ruggiero-1] Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2025-07-07] (ang.).

[apweb-2] 1 2 Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2025-07-07] (ang.).

[powo-3] 1 2 3 4 5 Gmelina L., [w:] Plants of the World online [online], Royal Botanic Gardens, Kew [dostęp 2025-07-07] .

[ing-4] Gmelina Linnaeus, [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [online], Smithsonian Institution [dostęp 2025-07-07] .

[kok-5] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Rogier deR. Kok Rogier deR., A revision of the genus Gmelina (Lamiaceae), „Kew Bulletin”, 67, 2012, s. 293-329 [dostęp 2025-06-21] .

[mabb-6] David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 394, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .

[7] Jolanta i KarolJ.K. Węglarscy Jolanta i KarolJ.K., Użyteczne rośliny tropików, Poznań: Jolanta i Karol Węglarscy, 2008, s. 305, ISBN 978-83-61320-17-3 .

[kubitzki-8] 1 2 3 4 K.K. Kubitzki K.K. (red.), The Families and Genera of Vascular Plants. VII. Flowering Plants. Dicotyledons. Lamiales, Berlin, Heidelberg: Springer, 2004, s. 195, ISBN 978-3-642-62200-7 .

[china-9] 1 2 3 4 5 Gmelina Linnaeus, [w:] Flora of China [online], eFloras.org [dostęp 2025-06-21] .

[grin-10] Genus Gmelina L., [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [online], USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System [dostęp 2025-07-07] .