Gorczyca polna

Gorczyca polna
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	różopodobne
Rząd	kapustowce
Rodzina	kapustowate
Rodzaj	gorczyca
Gatunek	gorczyca polna
	Nazwa systematyczna
	Sinapis arvensis L.; Sp. pl. 2:668. 1753
	Systematyka w Wikispecies
	Multimedia w Wikimedia Commons

Gorczyca polna, ognicha (Sinapis arvensis L.) – gatunek rośliny z rodziny kapustowatych. Bywa też nazywana mianem gorczycy świrzepy.

Zasięg występowania

Zasięg gatunku obejmuje Afrykę Północną (Algieria, Libia, Maroko, Tunezja), niemal całą Europę i znaczną część Azji (Azja Zachodnia, Środkowa, Syberia, Kaukaz, Pakistan). Jako gatunek introdukowany rozprzestrzenił się na tych kontynentach także poza obszarem swojego rodzimego występowania i obecnie jest kosmopolityczny – poza Antarktydą występuje na wszystkich kontynentach i na licznych wyspach. Na półkuli północnej sięga po Grenlandię i archipelag Svalbard, na południowej występuje na wyspach wokół Antarktydy.

W Europie jest archeofitem występującym już w neolicie. Pierwsze jej znaleziska w Polsce pochodzą z początków epoki żelaza. Obecnie w Polsce jest gatunkiem bardzo pospolitym, w górach jest rzadszy.

Morfologia

Łodyga: Wzniesiona, pojedyncza lub górą rozgałęziona, ulistniona, osiąga do 60 cm wysokości. Łodyga jest ciemnozielona lub purpurowo nabiegła, szorstko owłosiona pojedynczymi, szczecinkowatymi włoskami.
Korzeń: Cienki, rozgałęziony, żółtawobiały.
Liście: Liście dolne w zarysie lirowate, duże, na ogonkach i nieco szorstkie. Górne liście łodygowe zwykle siedzące, podługowate, brzegiem zatokowo ząbkowane, nagie, gładkie.
Kwiaty: Żółte, o średnicy do 15 mm, zebrane w szczytowe grono. Mają 4 wąskoeliptyczne działki kielicha, które podczas kwitnienia odginają się pod kątem prostym. Po działkach najłatwiej można ją rozróżnić od podobnego gatunku rzodkwi świrzepy, która ma działki przylegające. Płatków korony 4, są szerokoeliptyczne, zwężające się w paznokieć. Pręcików jest 6: 4 dłuższe i 2 krótsze. Słupek jeden, zawierający 8-13 zalążków.
Owoc: Czterokanciasta łuszczyna z płaskim dzióbkiem 2-3 krotnie dłuższym, niż klapy. Przylega do osi owocostanu. Długość łuszczyny do 1 cm, długość szypułki mniej niż 0,5 cm. Nasiona w jednym rzędzie, kuliste, o barwie czarnobrunatnej lub czerwonobrunatnej i powierzchni bardzo drobno siateczkowanej. Jedna roślina wytwarza około tysiąca nasion.

Biologia i ekologia

Rozwój: Roślina jednoroczna. Kwitnie od maja do października. Owadopylna, zapylana przez błonkówki, przy niesprzyjającej dla owadów pogodzie także samopylna. Nasiona rozsiewane są przez wiatr. Roślina ruderalna. Rośnie na polach, miedzach, ugorach, przydrożach, wysypiskach śmieci. Preferuje gleby gliniaste, żyzne i bogate w wapń (roślina wskaźnikowa gleb zasobnych w wapń). Na glebach piaszczystych występuje rzadko. Nasiona długo zachowują zdolność kiełkowania – do 35 lat, są wrażliwe na ujemne temperatury, dlatego też chwast ten występuje głównie w zbożach jarych. Nasiona kiełkują nieregularnie, siewki pojawiają się przez cały rok.
Fitosocjologia: Gatunek charakterystyczny dla klasy Stellarietea mediae.
Roślina lekko trująca: Domieszka tej rośliny w paszy dla koni i bydła powoduje pogorszenie jakości mleka, a nawet może spowodować zatrucie zwierząt.
Oddziaływania międzygatunkowe: Na gorczycy polnej pasożytują niektóre gatunki grzybów i organizmów grzybopodobnych: Albugo candida, Erysiphe cruciferarum, Leptosphaeria maculans, Hyaloperonospora brassicae, Mycosphaerella capsellae.
Zmienność: Wyróżnia się jedną odmianę: Sinapis arvensis L. var orientalis. Charakteryzuje się owłosionymi łuszczynami. Angielscy naukowcy stwierdzili przypadki krzyżowania się uprawianych roślin transgenicznych (rzepaku) z dziko rosnącą gorczycą polną.
Genetyka: Liczba chromosomów 2n = 18.

Szkodliwość i zwalczanie

Gorczyca polna jest jednym z bardziej uciążliwych chwastów. Szkodliwość gorczycy polega na tym, że jest szkodliwa dla zwierząt, jest żywicielem licznych chorób i szkodników roślin kapustnych, przyczynia się więc do ich rozprzestrzeniania. Między innymi rozwija się na niej mątwik burakowy, bielinek kapustnik, śmietka kapuściana, Plasmodiophora brassicae wywołująca kiłę kapusty oraz nicienie będące wektorem wirusa powodującego czopowatość bulw ziemniaka.

Próg szkodliwości dla gorczycy polnej w burakach określono na 5 roślin/m². Pozostawiona na miedzach, poboczach i rowach szybko rozprzestrzenia się na pola uprawne, na których nie stosuje się herbicydów zwalczających ją. Nasiono gorczycy potrafi wykiełkować po przeleżeniu w glebie przez wiele lat, co powoduje konieczność jej szczególnego zwalczania przez wiele lat po zachwaszczeniu pola. Przy prawidłowej agrotechnice jest dość łatwo zwalczana herbicydami we wszystkich uprawach, nawet w rzepaku.

W Kanadzie zaobserwowano rozprzestrzenianie się gorczycy polnej na polach, na których zwalcza się chwasty herbicydami totalnymi zawierającymi glifosat.

Zastosowanie

Dawniej z nasion gorczycy polnej wytwarzano olej i musztardę (obecnie używa się do tych celów głównie gorczycy białej i gorczycy czarnej).
Młode i nierozwinięte jeszcze kwiatostany parzone przez kilka minut są jadalne i mają dobry smak.
Czasami bywa uprawiana w uprawach ekologicznych na nasiona wykorzystywane do niszczenia niektórych szkodników (np. ślimaków).
Dawniej była wykorzystywana w lecznictwie, np. do łagodzenia dolegliwości spowodowanych przez nieżyt żolądka. Obecnie nie jest już używana do tego celu, w większych ilościach jest bowiem trująca.

Udział w kulturze

Według XIX-wiecznych autorów nazwą świerzop określano w czasach A. Mickiewicza gorczycę polną, lub rzodkiew świrzepę W I księdze poematu Pan Tadeusz Adama Mickiewicza znajduje się fragment:

Gdzie bursztynowy świerzop, gryka jak śnieg biała

Gdzie panieńskim rumieńcem dzięcielina pała

N. H. Moldenke, A. L. Moldenke uważają, że roślina ta kryje się pod hebrajskim słowem ḥārûl w Księdze Przysłów (24,30-31). Jest to jednak zdanie odosobnione. Inni znawcy roślin biblijnych na podstawie analizy językowej są zdania, że chodzi tu o pokrzywę, tak też przetłumaczono to w polskiej Biblii Tysiąclecia. Gorczycy polnej, chociaż jest na Ziemi Świętej pospolita, ze względów językowych nie należy włączać do roślin biblijnych.

Przypisy

↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-05-13] (ang.).
1 2 The Plant List. [dostęp 2015-01-03].
↑ ZbigniewZ. Mirek ZbigniewZ., HalinaH. Piękoś-Mirkowa HalinaH., AdamA. Zając AdamA., MariaM. Zając MariaM., Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 168, ISBN 978-83-62975-45-7 .
↑ Jakub Mowszowicz: Pospolite rośliny naczyniowe Polski. Wyd. czwarte. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1979, s. 137. ISBN 83-01-00129-1.
↑ Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-10-15].
↑ Discover Life Maps. [dostęp 2018-02-02].
1 2 3 4 5 6 7 8 Barbara Sudnik-Wójcikowska: Rośliny synantropijne. Warszawa: Multico, 2011. ISBN 978-83-7073-514-2. OCLC 948856513.
1 2 3 4 JakubJ. Mowszowicz JakubJ., Flora wiosenna, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1979, s. 124, ISBN 83-02-00322-0 .
1 2 Władysław Szafer, Stanisław Kulczyński: Rośliny polskie. Warszawa: PWN, 1953.
1 2 Horst Klaaßen, Joachim Freitag: Profesjonalny atlas chwastów. Limbergerhof, 2004.
1 2 Olga Seidl, Józef Rostafiński: Przewodnik do oznaczania roślin. Warszawa: PWRiL, 1973.
↑ Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
↑ Malcolm Storey: Sinapis arvensis L. (Charlock). [w:] BioInfo (UK) [on-line]. [dostęp 2018-02-02].
1 2 Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
↑ Doniesienie naukowe. [dostęp 2015-01-23].
1 2 3 Gorczyca polna, ognicha – opis, szkodliwość i zwalczanie. [dostęp 2017-02-02].
↑ Gorczyca polna. [dostęp 2020-05-25].
↑ Burak podatny na zachwaszczenie. [dostęp 2020-05-25].
↑ Herbicide Resistant Weeds. [dostęp 2015-01-21].
1 2 Łukasz Łuczaj: Dzikie rośliny jadalne Polski. Przewodnik survivalovy. Chemigrafia, 2004. ISBN 83-904633-5-0.
↑ Praca zbiorowa: Encyklopedia Popularna PWN. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1996. ISBN 83-01-12060-6.
↑ Zofia Włodarczyk: Rośliny biblijne. Leksykon. Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, 2011. ISBN 978-83-89648-98-3.

[ruggiero-1] Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).

[apweb-2] Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-05-13] (ang.).

[tpl-3] 1 2 The Plant List. [dostęp 2015-01-03].

[checklist-4] ZbigniewZ. Mirek ZbigniewZ., HalinaH. Piękoś-Mirkowa HalinaH., AdamA. Zając AdamA., MariaM. Zając MariaM., Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 168, ISBN 978-83-62975-45-7 .

[mowszowicz79-5] Jakub Mowszowicz: Pospolite rośliny naczyniowe Polski. Wyd. czwarte. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1979, s. 137. ISBN 83-01-00129-1.

[grin-6] Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-10-15].

[discover-7] Discover Life Maps. [dostęp 2018-02-02].

[sudnik-8] 1 2 3 4 5 6 7 8 Barbara Sudnik-Wójcikowska: Rośliny synantropijne. Warszawa: Multico, 2011. ISBN 978-83-7073-514-2. OCLC 948856513.

[wiosna-9] 1 2 3 4 JakubJ. Mowszowicz JakubJ., Flora wiosenna, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1979, s. 124, ISBN 83-02-00322-0 .

[szafer-10] 1 2 Władysław Szafer, Stanisław Kulczyński: Rośliny polskie. Warszawa: PWN, 1953.

[horst-11] 1 2 Horst Klaaßen, Joachim Freitag: Profesjonalny atlas chwastów. Limbergerhof, 2004.

[klucz-12] 1 2 Olga Seidl, Józef Rostafiński: Przewodnik do oznaczania roślin. Warszawa: PWRiL, 1973.

[matuszkiewicz-13] Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.

[bioinfo-14] Malcolm Storey: Sinapis arvensis L. (Charlock). [w:] BioInfo (UK) [on-line]. [dostęp 2018-02-02].

[rutkowski-15] 1 2 Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.

[biolog-16] Doniesienie naukowe. [dostęp 2015-01-23].

[zwalczanie-17] 1 2 3 Gorczyca polna, ognicha – opis, szkodliwość i zwalczanie. [dostęp 2017-02-02].

[18] Gorczyca polna. [dostęp 2020-05-25].

[19] Burak podatny na zachwaszczenie. [dostęp 2020-05-25].

[herbicide-20] Herbicide Resistant Weeds. [dostęp 2015-01-21].

[luczaj-21] 1 2 Łukasz Łuczaj: Dzikie rośliny jadalne Polski. Przewodnik survivalovy. Chemigrafia, 2004. ISBN 83-904633-5-0.

[ency-22] Praca zbiorowa: Encyklopedia Popularna PWN. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1996. ISBN 83-01-12060-6.

[rb-23] Zofia Włodarczyk: Rośliny biblijne. Leksykon. Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, 2011. ISBN 978-83-89648-98-3.