Grab

Grab
	; Morfologia grabu pospolitego
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	różopodobne
Rząd	bukowce
Rodzina	brzozowate
Rodzaj	grab
	Nazwa systematyczna
	Carpinus L.; Sp. Pl. 998. 1 Mai 1753
	Typ nomenklatoryczny
	Carpinus betulus L.
Synonimy
	Ostrya J. Hill;
	Ostrya J. Hill;
	Systematyka w Wikispecies
	Multimedia w Wikimedia Commons
	Hasło w Wikisłowniku

Grab (Carpinus L.) – rodzaj drzew i krzewów klasyfikowany do rodziny brzozowatych (dawniej często do wyodrębnianej rodziny leszczynowatych). Obejmuje 41–42 gatunki. Rośliny te występują w lasach w strefie umiarkowanej na półkuli północnej, przede wszystkim we wschodniej Azji na obszarze od Himalajów po Japonię. W Chinach rosną 33 gatunki, z czego 27 to endemity. W Europie obecne są dwa gatunki – grab pospolity C. betulus i grab wschodni C. orientalis. W Ameryce Północnej rośnie grab amerykański C. caroliniana (wschodnia część kontynentu) i C. tropicalis (góry Ameryki Środkowej). W Polsce rośnie w naturze tylko grab pospolity C. betulus, a obce gatunki spotykane są tylko w kolekcjach.

Grab zwyczajny dostarcza bardzo twardego drewna, przez co jego wykorzystanie było z jednej strony specjalistyczne, z drugiej – ograniczone. Wykorzystywane było do wykonywania niewielkich przedmiotów drewnianych o dużej wytrzymałości – stosowano je do wyrobu narzędzi, kół zębatych, pieńków rzeźnickich, kręgli, pałek perkusyjnych, części mechanizmów młoteczkowych fortepianów (pianin), figur szachowych, kostek domina itp. Gatunek ten uprawiany jest jako ozdobny, zwłaszcza w strzyżonych żywopłotach oraz w odmianach, podobnie uprawiany jest grab amerykański i grab Turczaninowa. Grab amerykański wykorzystywany jest także jako roślina lecznicza.

Morfologia

Pokrój: Na ogół niezbyt duże drzewa, zazwyczaj do ok. 10–15 m, tylko grab pospolity i wschodni osiągają ok. 30 m. Niektóre gatunki są krzewami, zwykle okazałymi. Kora zwykle cienka i gładka, rzadziej tarczkowato spękana. Pnie często podłużnie faliste. Pędy zróżnicowane na krótko- i długopędy, przynajmniej za młodu owłosione, z czasem na ogół łysiejące. Pąki bardzo drobne do całkiem okazałych, sięgających 2 cm długości (u graba sercowatego).
Liście: Opadające na zimę, skrętoległe, eliptyczne do jajowatych, o wyraźnie zaznaczonych nerwach bocznych („harmonijkowate”), brzegi podwójnie, ostro piłkowane, u niektórych gatunków ościste. Najmniejsze u graba Turczaninowa osiągają 5,5 cm, największe u C. fangiana – do 27 cm długości.
Kwiaty: Rozdzielnopłciowe, rośliny jednopienne. Kwiatostany z kwiatami męskimi mają postać zwisających kotek. Ich osie pokryte są łuskowatymi podsadkami w kątach których wyrastają trzy kwiaty. Są one bezokwiatowe i składają się tylko z trzech pręcików, owłosionych na szczycie. Kwiaty żeńskie rozwijają się parami w kącie podsadek.
Owoc: Orzeszki długości kilku mm wsparte trójklapowymi lub pojedynczymi skrzydełkami, wyrastające w zwisających owocostanach.

Systematyka

Pozycja systematyczna

Rodzaj z rodziny brzozowate Betulaceae z rzędu bukowców Fagales. W obrębie rodziny zaliczany do podrodziny leszczynowych Coryloideae J. D. Hooker. Jest blisko spokrewniony z rodzajem chmielograb Ostrya.

Wykaz gatunków

Carpinus betulus L. – grab pospolity, g. zwyczajny
Carpinus caroliniana Walter – grab amerykański
Carpinus chuniana Hu
Carpinus cordata Blume – grab sercowaty
Carpinus dayongiana K.W.Liu & Q.Z.Lin
Carpinus faginea Lindl.
Carpinus fangiana Hu
Carpinus fargesiana H.J.P.Winkl.
Carpinus firmifolia (H.J.P.Winkl.) Hu
Carpinus hebestroma Yamam.
Carpinus henryana (H.J.P.Winkl.) H.J.P.Winkl. – grab Henry'ego
Carpinus insularis N.H.Xia, K.S.Pang & Y.H.Tong
Carpinus japonica Blume
Carpinus kawakamii Hayata
Carpinus kweichowensis Hu
Carpinus langaoensis Z.Qiang Lu & J.Quan Liu
Carpinus laxiflora (Siebold & Zucc.) Blume – grab luźnokwiatowy
Carpinus lipoensis Y.K.Li
Carpinus londoniana H.J.P.Winkl.
Carpinus luochengensis J.Y.Liang
Carpinus mengshanensis S.B.Liang & F.Z.Zhao
Carpinus microphylla Z.C.Chen ex Y.S.Wang & J.P.Huang
Carpinus mollicoma Hu
Carpinus monbeigiana Hand.-Mazz.
Carpinus omeiensis Hu & W.P.Fang
Carpinus orientalis Mill. – grab wschodni
Carpinus paohsingensis W.Y.Hsia
Carpinus polyneura Franch.
Carpinus pubescens Burkill
Carpinus purpurinervis Hu
Carpinus putoensis W.C.Cheng
Carpinus rankanensis Hayata
Carpinus rupestris A.Camus
Carpinus × schuschaensis H.J.P.Winkl. – grab szuszański
Carpinus shensiensis Hu
Carpinus shimenensis C.J.Qi
Carpinus tibetana Z.Qiang Lu & J.Quan Liu
Carpinus tientaiensis W.C.Cheng
Carpinus tropicalis (Donn.Sm.) Lundell
Carpinus tsaiana Hu
Carpinus tschonoskii Maxim. – grab Czonoskiego
Carpinus turczaninowii Hance – grab Turczaninowa
Carpinus viminea Lindl. ex Wall.

Przypisy

↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
1 2 Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-01-07] (ang.).
1 2 Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-01-22].
1 2 3 4 David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 166, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
1 2 Carpinus L.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2021-04-27].
1 2 3 4 5 6 7 8 Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 1. Trees and shrubs. London: Macmillan, 2002, s. 119. ISBN 0-333-73003-8.
↑ Carpinus Linnaeus. [w:] Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2021-04-27].
1 2 3 4 5 Carpinus Linnaeus. [w:] Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2021-04-27].
↑ ZbigniewZ. Mirek ZbigniewZ., HalinaH. Piękoś-Mirkowa HalinaH., AdamA. Zając AdamA., MariaM. Zając MariaM., Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 53, ISBN 978-83-62975-45-7 .
1 2 3 4 5 6 7 8 9 WłodzimierzW. Seneta WłodzimierzW., Drzewa i krzewy liściaste. T. 2, Callicarpa - Cytisus, Warszawa: Wydaw. Naukowe PWN, 1994, s. 35-37, ISBN 83-01-11074-0 .

[ruggiero-1] Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).

[apweb-2] 1 2 Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-01-07] (ang.).

[A-3] 1 2 Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-01-22].

[mabb-4] 1 2 3 4 David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 166, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .

[powo-5] 1 2 Carpinus L.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2021-04-27].

[philips-6] 1 2 3 4 5 6 7 8 Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 1. Trees and shrubs. London: Macmillan, 2002, s. 119. ISBN 0-333-73003-8.

[china-7] Carpinus Linnaeus. [w:] Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2021-04-27].

[america-8] 1 2 3 4 5 Carpinus Linnaeus. [w:] Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2021-04-27].

[checklist-9] ZbigniewZ. Mirek ZbigniewZ., HalinaH. Piękoś-Mirkowa HalinaH., AdamA. Zając AdamA., MariaM. Zając MariaM., Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 53, ISBN 978-83-62975-45-7 .

[seneta-10] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 WłodzimierzW. Seneta WłodzimierzW., Drzewa i krzewy liściaste. T. 2, Callicarpa - Cytisus, Warszawa: Wydaw. Naukowe PWN, 1994, s. 35-37, ISBN 83-01-11074-0 .