Grab pospolity

Grab pospolity
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	różopodobne
Rząd	bukowce
Rodzina	brzozowate
Rodzaj	grab
Gatunek	grab pospolity
	Nazwa systematyczna
	Carpinus betulus L.; Sp. Pl.: 998 (1753)
	Kategoria zagrożenia (IUCN)
	; najmniejszej troski
	Zasięg
	Multimedia w Wikimedia Commons
	Hasło w Wikisłowniku

Grab pospolity, g. zwyczajny (Carpinus betulus L.) – gatunek drzew liściastych z rodziny brzozowatych (Betulaceae) (we współczesnych systemach APG, w niektórych ujęciach w rodzinie leszczynowatych). Występuje w Europie i zachodniej Azji. W Polsce częsty na całym niżu i w niższych położeniach górskich. Podczas holocenu, w okresach znacznego spadku liczby ludności, bywał gatunkiem dominującym w lasach.

Rozmieszczenie geograficzne

Gatunek rozprzestrzeniony w środkowej i południowo-wschodniej Europie. Na wschodzie sięga po Azję, gdzie rośnie w Azji Mniejszej, na Kaukazie i w Iranie. Jako introdukowany rośnie na północy Europy w Norwegii oraz w stanie Nowy Jork w Ameryce Północnej.

W Polsce gatunek pospolity, lokalnie rzadszy na północnym Mazowszu. W górach granica występowania zwykle sięga 600 m n.p.m., w Bieszczadach do 900 m n.p.m.

Morfologia

Pokrój: Drzewo dorastające zazwyczaj do ok. 24 m z miotlastą koroną, silnie zagęszczoną, szeroką i wysoką.
Kora: Ciemnoszara z siatkowatym wzorem, zwykle o falistej powierzchni, gładka na młodych drzewach i konarach, spękana na starszych drzewach. Gałązki giętkie z jasnymi przetchlinkami, młode owłosione wełniście, starsze nagie.
Liście: Ulistnienie skrętoległe, liście pojedyncze, podwójnie piłkowane, żyłki w 10–14 parach, spodem omszone. Ogonek ok. 1,5 cm u nasady z błoniastymi przylistkami, wcześnie odpadającymi. Blaszka liściowa podłużnie jajowata, ostro zakończona, u nasady zaokrąglona lub sercowata, charakterystycznie harmonijkowato pofałdowana o długości 4–12 cm i szerokości do 6 cm. Jesienią liście przebarwiają się na żółty kolor.
Pąki: Pączki liściowe są ostro zakończone, przylegają skośnie do pędów i pokryte są łuskami; górą jasnobrązowe, dołem zielone. Pąki kwiatowe są większe od liściowych.
Kwiat: Roślina jednopienna o kwiatach jednopłciowych. Kwiaty żeńskie są niepozorne i tworzą luźne, wzniesione kłosy, kwiaty męskie wyrastają na szczycie gałązek i tworzą nieco przewisające, walcowate kotki o długości 4–6 cm.
Owoce: Jednonasienne, jajowate i spłaszczone orzeszki o długości 1 cm, dojrzewające w trójklapowych, zielonych okrywach służących jako organ lotny. Owoce zebrane są w szyszkopodobny, zwisający owocostan, długości do 15 cm.

Biologia i ekologia

Roślina wieloletnia, megafanerofit. Kotki kwiatowe pojawiają się w kwietniu i maju wraz z liśćmi. Owoce dojrzewają od września do października, rozsiewane są przez wiatr.

Lubi świeże gleby wapienne, nie za suche, ale i nie podmokłe. Należy do najbardziej odpornych na zacienienie drzew występujących w Europie Środkowej. Rośnie w lasach mieszanych i liściastych. W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla All. Carpinion, Ass. Stellario-Carpinetum i gatunek wyróżniający dla Ass. Aceri-Tiletum. W lasach rośnie na ogół w dużym rozproszeniu i w niewielkiej ilości, mając zazwyczaj mniej niż 0,5% udziału w drzewostanach. Lasy zdominowane przez grab pospolity są nieliczne i niezbyt rozległe, występują głównie we wschodniej Polsce.

Opadłe liście grabu są pożywką m.in. dla bakterii z rodzaju Methylobacterium(inne języki).

Liczba chromosomów 2n= 64.

Zastosowanie

Roślina ozdobna – sadzony w parkach i stosowany na żywopłoty. Charakterystyczną cechą tego gatunku jest skłonność do wytwarzania odrośli korzeniowych, co wykorzystuje się w ogrodnictwie do zagęszczania żywopłotów. Doskonale znosi cięcie. Nadaje się także na bonsai.
Drewno grabu jest beztwardzielowe, bardzo twarde, ciężkie, sprężyste i trudne w obróbce, wykorzystywane na opał. Ma dużą wartość opałową – jedną z największych wśród drzew występujących w Polsce. Dawniej ze względu na twardość robiono z niego m.in. koła młyńskie, a z gałęzi – klatki dla ptaków. Ma także zastosowanie do wyrobu niektórych instrumentów muzycznych, np. trzonków młoteczków fortepianowych, pałeczek perkusyjnych, a także do produkcji korpusów strugów stolarskich, pobijaków.

Okazałe drzewa w Polsce

Największy obwód wśród grabów w Polsce ma drzewo o obwodzie 436 cm w Ogrodzie Botanicznym Uniwersytetu Warszawskiego oraz okaz w Jankowicach o obwodzie 402 cm (krajowy rekordzista wśród grabów rosnących w warunkach naturalnych), a za najstarsze uważa się drzewo z arboretum w Gołuchowie o wieku 199 lat (w 2018 r.) i obwodzie 374 cm. Z kolei najwyższy grab polski, rosnący w Puszczy Białowieskiej i mający 34,2 m jest jednocześnie rekordzistą europejskim.

Przypisy

↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-01-13] (ang.).
1 2 Carpinus betulus L., [w:] Plants of the World online [online], Royal Botanic Gardens, Kew [dostęp 2026-04-18] .
↑ Carpinus betulus, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species (ang.).
↑ Adam Zając, Maria (red.) Zając: Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce. Kraków: Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001, s. 142. ISBN 83-915161-1-3.
1 2 3 Fronczak K., 2018: Bohater drugiego planu. Przyroda Polska, nr 12, s. 4.
1 2 3 4 5 6 7 8 MariaM. Gostyńska-Jakuszewska MariaM., Corylaceae, Leszczynowate, [w:] AdamA. Jasiewicz (red.), Flora Polski. Rośliny naczyniowe, t. III, Kraków: PAN, 1992, s. 19, ISBN 83-85444-06-8, OCLC 749726292 .
↑ Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
↑ Strona Instytutu Technologii Drewna .
↑ NataliiaN. Khomutovska NataliiaN., IwonaI. Jasser IwonaI., Valery A.V.A. Isidorov Valery A.V.A., Unraveling the Role of Bacteria in Nitrogen Cycling: Insights from Leaf Litter Decomposition in the Knyszyn Forest, „Forests”, 15 (6), 2024, s. 1065, DOI: 10.3390/f15061065, ISSN 1999-4907 [dostęp 2024-07-24] (ang.).
↑ Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8. OCLC 69284837.
↑ Tall trees in the Netherlands and Europe. bomeninfo.nl. [dostęp 2021-04-27].

[ruggiero-1] Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).

[apweb-2] Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-01-13] (ang.).

[powo-3] 1 2 Carpinus betulus L., [w:] Plants of the World online [online], Royal Botanic Gardens, Kew [dostęp 2026-04-18] .

[iucn-4] Carpinus betulus, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species (ang.).

[5] Adam Zając, Maria (red.) Zając: Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce. Kraków: Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001, s. 142. ISBN 83-915161-1-3.

[Fronczak-6] 1 2 3 Fronczak K., 2018: Bohater drugiego planu. Przyroda Polska, nr 12, s. 4.

[maria-7] 1 2 3 4 5 6 7 8 MariaM. Gostyńska-Jakuszewska MariaM., Corylaceae, Leszczynowate, [w:] AdamA. Jasiewicz (red.), Flora Polski. Rośliny naczyniowe, t. III, Kraków: PAN, 1992, s. 19, ISBN 83-85444-06-8, OCLC 749726292 .

[8] Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.

[9] Strona Instytutu Technologii Drewna .

[10] NataliiaN. Khomutovska NataliiaN., IwonaI. Jasser IwonaI., Valery A.V.A. Isidorov Valery A.V.A., Unraveling the Role of Bacteria in Nitrogen Cycling: Insights from Leaf Litter Decomposition in the Knyszyn Forest, „Forests”, 15 (6), 2024, s. 1065, DOI: 10.3390/f15061065, ISSN 1999-4907 [dostęp 2024-07-24] (ang.).

[11] Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8. OCLC 69284837.

[12] Tall trees in the Netherlands and Europe. bomeninfo.nl. [dostęp 2021-04-27].