 Graham Harman (2012) | |
| Data i miejsce urodzenia |
9 maja 1968 |
|---|---|
| Profesor | |
| Specjalność: ontologia zwrócona ku przedmiotom, realizm spekulatywny | |
| Alma Mater | |
| Doktorat |
1999 |
| Nauczyciel akademicki | |
| Uczelnia | |
Graham Harman (ur. 9 maja 1968 w Iowa City) – amerykański filozof i nauczyciel akademicki. Twórca filozofii zwróconej ku przedmiotom oraz reprezentant realizmu spekulatywnego.
Urodził się 9 maja 1968 w Iowa City w Stanach Zjednoczonych. Wychowywał się w Mount Vernon w stanie Iowa. W 1990 otrzymał tytuł licancjata na St. John's College w Annapolis. Studia magisterskie odbył na Pennsylvania State University pod kierunkiem Alphonso Lingisa. Studia doktoranckie rozpoczął na DePaul University. W trakcie studiów doktoranckich pracował także jako dziennikarz sportowy. Po obronie dysertacji "Tool-being: Elements in a theory of objects" (1999) przygotowanej pod kierunkiem Williama McNeilla, został w 2000 pracownikiem Wydziału Filozoficznego Amerykańskiego Uniwersytetu w Kairze, gdzie pracował do 2016, zdobył tam tytuł profesora uczelni. Prowadzi wykłady jako profesor wizytujący m.in. na Uniwersytecie w Amsterdamie, Uniwersytecie w Innsbrucku, Uniwersytecie w Turynie czy Uniwersytecie Yale. Od 2013 jest wykładowcą European Graduate School. Koordynuje także program studiów Liberal Arts na Southern California Institute of Architecture.Pełni funkcję redaktora serii Speculative Realism wydawanej przez Edinburgh University Press. Redagował także z Bruno Latourem serię New Metaphysics w Open Humanities Press. Znalazł się m.in. w 2015 na liście 100 najbardziej wpływowych osób w sztuce magazynu ArtReview. Od co najmniej 2007 powadzi internetowy blog dotyczący filozofii zorientowanej ku przedmiotom.
Graham Harman swoją pracę filozoficzną rozpoczął od analizy koncepcji Martina Heideggera, w szczególności zawartości dzieła Bycie i czas. Harman sam wskazuje w swojej pracy doktorskiej, że analiza opisywanych przez Heideggera "narzędzi" (das Zeug) oraz "poręczności" (Zuhandenheit) ma stanowić punkt wyjścia do rozwinięcia ontologii obiektów. Wczesne rozważania Harmana tworzą przestrzeń do traktowania przedmiotów jako obiektów istniejących autonomicznie, reinterpretując przy tym fenomenologię, która obiekty podporządkowuje użytkowaniu i relacjom z ludźmi.
Obok Raya Brassiera, Iana Hamiltona Granta oraz Quentina Meillassoux uważany jest za współtwórcę niesformalizowanego ruchu filozoficznego, który nazwany został realizmem spekulatywnym. Określenie to zostało zaproponowane przez Raya Brassiera na potrzeby konferencji "Speculative Realism: A One-Day Workshop", zorganizowanej w Goldsmiths College na Uniwersytecie Londyńskim 27 kwietnia 2007. Prelegenci przedstawiali różne spojrzenia dotyczące konkretnych rozwiązań w ramach podejmowanej tematyki, oscylującej wokół problematyki realizmu, pozycjonowanego w kontrze do nurtów transcendentalnych. Wspólny punkt różnorodnych wystąpień wygłoszonych przez filozofów stanowił sprzeciw wobec antropocentrycznych postaw w tradycji filozofii kontynentalnej oraz korelacjonizmu. Quentin Meillassoux mianem korelacjonizmu określa "Ideę zgodnie, z którą mamy dostęp jedynie do korelacji myśli i bytu, nigdy do któregoś z tych członów wziętych osobno". Meillassoux nazywał tak każdą tradycję myślową obecną w filozofii post-kantowskiej, która opowiada się za nieprzekraczalnym charakterem wskazanej korelacji. Meillassoux i Brassier opowiadali się za rozwiązaniem racjonalistycznym, sugerując dojście do rzeczywistości poza korelacjonizmem przez wykorzystanie m.in. dorobku nauk przyrodniczych czy zasad logicznych, natomiast Harman wraz z Grantem optowali za rozwiązaniami nieracjonalistycznymi. Rozwijana przez Harmana ontologia zwrócona ku przedmiotom stanowi próbę przezwyciężenia na płaszczyźnie metafizycznej właśnie m.in. antropocentryzmu i korelacjonizmu. Harman wskazuje sam, że realizm spekulatywny to pojęcie porządkujące ale przez wzgląd na rozbieżności jego potencjalnych przedstawicieli nie stanowi określenia wymiennego dla ontologii zwróconej ku przedmiotom, a raczej stanowi unię wybranych intuicji filozoficznych.
Główną, autorską teorią, którą rozwija Graham Harman jest filozofia zwrócona ku przedmiotom “Object-Oriented Philosophy”. Pojęcie to zostało ostatecznie wypracowane rzez Harmana w 1999. Opierając się na tej koncepcji, w 2009 Levi Bryant zaproponował możliwość kształtowania ontologii zwróconej ku przedmiotom "Object-Oriented Ontology" (OOO). Prócz Martina Heideggera i Edmunda Husserla wśród inspiracji do opracowania filozofii zorientowanej na przedmioty Harman wskazywał m.in. Kazimierza Twardowskiego, Williama Jamesa, Franza Brentano, Alfreda Whiteheada czy Bruno Latoura. Zarysowania przez filozofa płaska ontologia odróżnia się i dystansuje od koncepcji Bruno Latoura, do której Harman odnosił się szerzej. Filozofia zorientowana ku przedmiotom, na co wskazywał Alain Badiou, w formie odsuwa się od koncepcji teraźniejszości ze względu na przyjęcie metody spekulatywnej i ujęcie przedmiotów niezależnie od paradygmatu historycznego. Harman rozumie przedmioty jako autonomiczne byty wszelkiego rodzaju, niezależnie od tego jak opisywana byłaby ich substancja.
Amerykański badacz podkreśla, że w dotychczasowej filozofii stosowano najczęściej trzy strategie w odniesieniu do przedmiotów:
Z potrzeby wyjścia poza te strategie, jedną z istotnych zasad filozofii rozwijanej przez Harmana jest założenie o nieredukowalności obiektów, tzn., że nie powinno się poszczególnych złożoności sprowadzać do jednego, często uprzywilejowanego punktu odniesienia, tak samo jak żadne pojedyncze przedstawienie czy interakcja nie może wyczerpywać przedmiotu. Przedmiot wchodząc w kontakt z innym przedmiotem nigdy nie dotyka wszystkich aspektów drugiego, przez co właśnie go nie wyczerpuje. Harman stara się przy tym rozwiązać problem pytania o to jak przedmioty, które charakteryzują się radykalną nierelacyjnością wchodzą jednak w relacje. W swoich koncepcjach Harman nie odrzuca w pełni dotychczasowej tradycji historyczno-filozoficznej i reinterpretując dorobek m.in. fenomenologii wskazuje na dwa rodzaje istnienia obiektów: zmysłowe i rzeczywiste. Przedmioty zmysłowe są dostępne poznaniu i wchodzą w interakcje, natomiast rzeczywiste są wycofane, istnieją w ukryciu, są nieprzetłumaczalne na język relacyjny i poznawać je można tylko pośrednio. Przedmioty oprócz dwoistości przedmiotowej, mają także dwa rodzaje własności (tak samo rzeczywiste oraz zmysłowe) i ich kombinacje z sferą przedmiotową tworzą różnorodne napięcia. Zatem istotnym czynnikiem wpływającym na sposób istnienia przedmiotów jest funkcjonowanie pomiędzy nimi przestrzeni wzajemnych relacji i napięć, które to dopiero wywołują szereg potencjalnych interakcji.
Harman krytycznie reinterpretuje fenomenologię Husserla oraz koncepcję przedmiotu poczwórnego, tzw. czwórni (das Geviert) Heideggera. Harman zarzucał niemieckiemu myślicielowi, że jego koncepcja czwórni jest statyczna, stąd zwrot ku przedmiotom zakłada uwzględnienie dynamizmu wszechświata. Harman zaproponował własną wizję czwórni (Quadruple Object), w której określa cztery wyróżniki: czas, przestrzeń, istota, eidos. Przedmiot poczwórny ma według Harmana cztery bieguny: przedmiot rzeczywisty, własności rzeczywiste, przedmioty zmysłowe i własności zmysłowe, które zsynchronizowane z wskazanymi wyróżnikami stanowią oparcie dla możliwości określenia poszczególnych napięć. Harman wskazuje na tej podstawie na dziesięć dwuelementowych możliwości napięć, które zachodzą pomiędzy obiektami.
Obiektowo zorientowany filozof podkreśla w swoich pracach, że konieczność poznania pośredniego nie jest tylko ujęciem czysto ludzkiego ograniczenia epistemologicznego, ale dotyczy każdego przedmiotu realnego, ze względu na jego wycofanie. Stąd też zauważa, że przedmioty realne potrzebują narzędzi pośrednich. By rozpoznać złożony charakter współistnienia przedmiotów Harman wprowadza termin przyczynowości zastępczej. Harman pokazuje, że rozpoznanie i wchodzenie w relacje wymaga realnej intencji oraz odbywa się wstępnie na płaszczyźnie przedmiot realny - przedmiot zmysłowy (realność drugiego przedmiotu jest ukryta). Każda relacja między przedmiotami ma charakter:
Cały ruch wchodzenia w relację wyłania się z powiązań zastępczych, które są okazjonalne. Powołują one do życia kolejne, nowe przedmioty, które mają własne wewnętrza, ponieważ każda relacja sama w sobie też jest przedmiotem.
Rozważając problem "przepaści" poznawczej pomiędzy człowiekiem a przedmiotami, Harman sugeruje potrzebę uwzględnienia intuicji panpsychizmu, który w atmosferze filozofii postkantowskiej jawił się jako absurdalny. Ontologia zwrócona ku przedmiotom zbliża się jednak ku pojęciu polipsychizmu, ze względu na złożoność i ograniczenia postrzegania wśród samych przedmiotów. Koncepcje Harmana są przy tym posthumanistyczne, tzn. że nie zakładają funkcjonowania człowieka, jako wyróżnionego bytu, gdyż jego status ontologiczny nie różni się od statusu istnienia każdego innego przedmiotu. Perspektywa proponowana w ramach ontologii zwróconej ku przedmiotom inspiruje nowe przestrzenie odnoszenia się do przedmiotów za pośrednictwem np. metafor czy praktyk performatywnych.
Ontologia zwrócona ku przedmiotom rozwijana jest także m.in. przez Leviego Bryanta (ontykologia), Timothy'ego Mortona (teoria hiperobiektów, łączenie ontologii zwróconej ku przedmiotom z badaniami ekologicznymi) czy Iana Bogosta (fenomenologia obcych). Recepcja ontologii zwróconej ku przedmiotom zastosowanie znalazła szczególnie w sztuce i architekturze.