Gymnopilus

Łysak
	; Łysak plamistoblaszkowy (Gymnopilus penetrans)
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	grzyby
Typ	podstawczaki
Klasa	pieczarniaki
Rząd	pieczarkowce
Rodzina	Galerinaceae
Rodzaj	łysak
	Nazwa systematyczna
	Gymnopilus P. Karst.; Bidr. Känn. Finl. Nat. Folk 32: 21, 400 1879
	Typ nomenklatoryczny
	Gymnopilus liquiritiae (Pers.) P. Karst.
	Systematyka w Wikispecies
	Multimedia w Wikimedia Commons

Gymnopilus P. Karst. (łysak) – rodzaj grzybów należący do rodziny Galerinaceae.

Charakterystyka

Małe lub średniej wielkości grzyby kapeluszowe. Owocniki przeważnie wyrastają kępkami. Kapelusz o barwie od rdzawożółtej do czerwonobrązowej, o hymenoforze blaszkowym. Blaszki początkowo jaskrawożółte lub kremowożółte, później ciemniejsze. Na trzonie zazwyczaj występują białe resztki osłony, które czasami tworzą słabo widoczną strefę pierścieniową. Tylko jeden gatunek (łysak wspaniały) posiada błoniasty pierścień. Wysyp zarodników rdzawobrązowy. Zarodniki z ornamentacją brodawkowatą do pomarszczonej, bez pory kiełkowej o ścianie przeważnie dekstrynoidalnej. Cheilocystydy w dolnej części mniej lub bardziej brzuchate z wierzchołkiem mniej lub bardziej główkowatym. Wszystkie strzępki ze sprzążkami. Smak przeważnie gorzki.

Zazwyczaj są to grzyby saprotroficzne rozwijające się na martwym drewnie, na ziemi bogatej w próchnicę, na torfie, zwęglonym drewnie i na spaleniskach. Jeden gatunek kolonizuje trawy. Rzadko rosną wśród torfowców lub pasożytniczo żerują na korzeniach lub podstawach drzew.

Systematyka i nazewnictwo

Pozycja w klasyfikacji według Index Fungorum: Galerinaceae, Agaricales, Agaricomycetidae, Agaricomycetes, Agaricomycotina, Basidiomycota, Fungi.

Takson utworzył Petter Adolf Karsten w 1879 r. Gatunkiem typowym jest Gymnopilus liquiritiae (Pers.) P. Karst. Synonim naukowy Fulvidula Romagn. Nazwę polską podał Władysław Wojewoda w 1987 r. W polskim piśmiennictwie mykologicznym należące do tego rodzaju gatunki opisywane były także jako bedłka, opieńka, skórzak, łuszczak, łuskwiak, ogniówka.

Gatunki występujące w Polsce:

Gymnopilus bellulus (Peck) Murrill 1917 – łysak piękny
Gymnopilus decipiens (Sacc.) P.D. Orton 1960 – łysak wypaleniskowy
Gymnopilus flavus (Bres.) Singer 1951 – łysak kupkówkowy
Gymnopilus fulgens (J. Favre & Maire) Singer 1951 – łysak torfowiskowy
Gymnopilus hybridus (Gillet) Maire 1933 – łysak włóknistopierścieniowy
Gymnopilus josserandii Antonín 2000 – łysak murszowy
Gymnopilus junonius (Fr.) P.D. Orton 1960 – łysak wspaniały
Gymnopilus liquiritiae (Pers.) P. Karst. 1879 – łysak szerokoblaszkowy
Gymnopilus microsporus (Singer) Singer 1951 – łysak drobnozarodnikowy
Gymnopilus neerlandicus (Huijsman) Contu 2008 – łysak blady
Gymnopilus odini (Fr.) Bon & P. Roux 2002 – łysak ognistokapeluszowy
Gymnopilus penetrans (Fr.) Murrill 1912 – łysak plamistoblaszkowy
Gymnopilus purpuratus (Cooke & Massee) Singer 1955 – łysak purpurowy
Gymnopilus picreus (Pers.) P. Karst. 1879 – łysak ciemnotrzonowy
Gymnopilus sapineus (Fr.) Murrill 1912 – łysak drobnołuskowy
Gymnopilus stabilis (Weinm.) Kühner & Romagn. 1985 – łysak czerwonopomarańczowy
Gymnopilus subsphaerosporus (Joss.) Kühner & Romagn. 1953 – łysak kulistawozarodnikowy

Nazwy naukowe na podstawie Index Fungorum. Wykaz gatunków i nazwy polskie według Władysława Wojewody i innych.

Przypisy

1 2 3 Index Fungorum [online] [dostęp 2016-11-07] (ang.).
↑ AndreasA. Gminder AndreasA., Atlas grzybów. Jak bezbłędnie oznaczać 340 gatunków grzybów Europy Środkowej, 2008, s. 256, 257, ISBN 978-83-258-0588-3 .
↑ JanJ. Holec JanJ., The genus Gyymnopilus (Fungi, Agaricales) in the Czech Republic with respect to collections from other European Countries, „Acta Musei Nationalis Pragae, Series B, Historia Naturalis”, 61 (1–2), s. 1–52 (ang.).
↑ HenningH. Knudsen HenningH., JanJ. Vesterholt JanJ., Funga Nordica. Agaricoid, boletoid and cyphelloid genera, Kopenhaga: Nordsvamp, 2008, s. 857, ISBN 978-87-983961-3-0 .
↑ Species Fungorum [online] [dostęp 2013-09-20] (ang.).
1 2 WładysławW. Wojewoda WładysławW., Krytyczna lista wielkoowocnikowych grzybów podstawkowych Polski, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2003, s. 278–280, ISBN 83-89648-09-1 .
1 2 3 4 5 Grzyby makroskopijne Polski w literaturze mikologicznej [online], grzyby.pl [dostęp 2024-01-03] (pol.).
1 2 3 4 5 Rekomendacja nr 5 (2025) Komisji ds. Polskiego Nazewnictwa Grzybów Polskiego Towarzystwa Mykologicznego [online], Polskie Towarzystwo Mykologiczne [dostęp 2025-09-08] .
↑ Podany jako Hebelomina neerlandica Huijsman.
↑ Według Index Fungorum takson niepewny.
↑ Index Fungorum (gatunki) [online] [dostęp 2013-09-20] (ang.).

[if-1] 1 2 3 Index Fungorum [online] [dostęp 2016-11-07] (ang.).

[gmin-2] AndreasA. Gminder AndreasA., Atlas grzybów. Jak bezbłędnie oznaczać 340 gatunków grzybów Europy Środkowej, 2008, s. 256, 257, ISBN 978-83-258-0588-3 .

[gym-3] JanJ. Holec JanJ., The genus Gyymnopilus (Fungi, Agaricales) in the Czech Republic with respect to collections from other European Countries, „Acta Musei Nationalis Pragae, Series B, Historia Naturalis”, 61 (1–2), s. 1–52 (ang.).

[hen-4] HenningH. Knudsen HenningH., JanJ. Vesterholt JanJ., Funga Nordica. Agaricoid, boletoid and cyphelloid genera, Kopenhaga: Nordsvamp, 2008, s. 857, ISBN 978-87-983961-3-0 .

[sf-5] Species Fungorum [online] [dostęp 2013-09-20] (ang.).

[check-6] 1 2 WładysławW. Wojewoda WładysławW., Krytyczna lista wielkoowocnikowych grzybów podstawkowych Polski, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2003, s. 278–280, ISBN 83-89648-09-1 .

[lit-7] 1 2 3 4 5 Grzyby makroskopijne Polski w literaturze mikologicznej [online], grzyby.pl [dostęp 2024-01-03] (pol.).

[kom-8] 1 2 3 4 5 Rekomendacja nr 5 (2025) Komisji ds. Polskiego Nazewnictwa Grzybów Polskiego Towarzystwa Mykologicznego [online], Polskie Towarzystwo Mykologiczne [dostęp 2025-09-08] .

[9] Podany jako Hebelomina neerlandica Huijsman.

[niep-10] Według Index Fungorum takson niepewny.

[if2-11] Index Fungorum (gatunki) [online] [dostęp 2013-09-20] (ang.).