 | |
| Data i miejsce urodzenia | |
|---|---|
| Data i miejsce śmierci | |
| profesor nauk fizycznych | |
| Specjalność: elektrotechnika | |
| Alma Mater | |
| Profesura |
1896 |
| Nauczyciel akademicki | |
| Uczelnia | |
Henryk Merczyng pseudonim Edward Czyński (ur. 5 lutego 1860 w Zgierzu zm. 14 września 1916 w Petersburgu) – polski fizyk, profesor elektrotechniki i mechaniki w Petersburgu, historyk reformacji polskiej i demograf.
Ukończył II gimnazjum w Warszawie i studia na Wydziale Fizyczno-Matematycznym Uniwersytetu Warszawskiego (1882). W czasie studiów otrzymał dwa medale: pierwszy od Wydziału Historycznego za rozprawę o cesarzu Tyberiuszu, drugi za rozprawę o metodach wyznaczania długości fal świetlnych (1884). Studia kontynuował w Petersburgu, gdzie ukończył Instytut Inżynierów Komunikacji (1885).
Po studiach pracował w latach 1885-1887 na Kolei Nadwiślańskiej – jako urzędnik na stacji Puławy. Po powrocie do Petersburga w latach 1887-1916 pracował w swojej macierzystej uczelni najpierw jako nauczyciel nadetatowy, następnie od 1892 jako adiunkt, potem od 1896 profesor nadzwyczajny a od 1904 profesor zwyczajny elektrotechniki. W Instytucie prowadził zajęcia z hydrauliki, a od 1890 elektrotechniki i telegrafii. Był w 1901 twórcą laboratorium elektrotechnicznego uczelni. Przez pewien czas prowadził również wykłady obejmujące zagadnienia maszyn i urządzel1 elektrycznych, przesyłania energii elektrycznej na odległość, napędu elektrycznego statków i pojazdów szynowych (koleje, tramwaje) w Instytucie Elektrotechnicznym w Petersburgu. Prowadził wszechstronne studia i prace fizyczne szczególnie z zakresu optyki i fal świetlnych. Pod jego kierunkiem wykonano pierwsze prace dyplomowe z zakresu trakcji elektrycznej kolejowej, tramwajowej i rzecznej oraz elektryfikacji zakładów naprawczych taboru kolejowego. Był tajnym radcą i członkiem rady inżynierskiej rosyjskiego Ministerstwa Komunikacji. Jako taki zainicjował projekty elektryfikacji kolei w Rosji, początkowo węzła petersburskiego i kolei zakaukaskich (1911), a następnie węzła moskiewskiego (1912). Zajmował się również hydrauliką, a zwłaszcza zagadnieniami teoretycznymi przepływu cieczy w rurociągach, co było związane z budowanym wówczas naftociągiem Baku-Batumi. Wiele podróżował w celach naukowych po Europie, Ameryce i Afryce, uczestnicząc w międzynarodowych kongresach naukowych, a także dwukrotnie w fizycznych obserwacjach całkowitych zaćmień Słońca (1887 w Wilnie i 1905 w Wilnie). Ogłosił wiele książek i artykułów dotyczących dziedzin którymi się zajmował w czasopismach, w języku polskim, rosyjskim, francuskim i niemieckim.
Poza działalnością pedagogiczną i naukową w zakresie elektrotechniki i mechaniki zajmował się także historią polskiego ruchu reformacyjnego oraz zagadnieniami demografii i geografii historycznej. Poświęcał na te studia każdą wolną chwilę a przede wszystkim urlopy. Prowadził rozległe kwerendy w bibliotekach i archiwach zarówno w Imperium Rosyjskim jak i na terenie monarchii habsburskiej w Galicji i Siedmiogrodzie. Pisał o przeszłości protestanckiego Wilna oraz o różnowierczych tradycjach takich rodów, jak Radziwiłłowie, Rejowie czy Drohojowscy. Był także jednym z pionierów badań nad dziejami polskiego antytrynitaryzmu, zarówno od strony historycznej jak i dogmatycznej. Swoje artykuły ogłaszał głównie na łamach "Zwiastuna Ewangelicznego" i "Przeglądu Historycznego". W swych publikacjach ukazywał prześladowanie różnowierców i dawał wielokrotnie wyraz swemu przywiązaniu do protestantyzmu i niechęci do kontrreformacji. Jego prace na temat ruchu reformacyjnego, dość chaotyczne konstrukcyjnie, zachowują jednak do dziś dnia wartość głównie dzięki sporej liczbie wykorzystanych przekazów źródłowych, obecnie po większej części niedostępnych lub zaginionych. Zajmował się także dziejami oświaty w Polsce. Jego wielką zasługą było podjęcie z jego inicjatywy w 1908 przez synod ewangelicko-reformowany w Wilnie edycji podstawowych dokumentów do dziejów polskiej reformacji – "Monumenta Reformationis Polonicae et Lithuanicae". Wydawnictwo to zajęło się głównie publikacją akt synodalnych. Niestety z zaplanowanych 12 serii z powodu wybuchu pierwszej wojny światowej wydano tylko 4 zeszyty I serii – opracowane właśnie przez Merynga. Zajmował się także współczesną mu demografią. Uczestniczył aktywnie w życiu polskiej Polonii w Petersburgu. Razem z Władysławem Natansonem założył w 1883 roku kółko przyrodnicze, które po 1905 roku przekształciło się w Związek Polskich Lekarzy i przyrodników. W latach 1914–1916 był jego wiceprezesem oraz przewodniczącym wydziału przyrodniczego. Podczas I wojny światowej członek kierownictwa Wyższych Kursów Polskich w Piotrogrodzie. Pod koniec życia politycznie sympatyzował z Narodową Demokracją. Był także członkiem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego i Towarzystwa Kursów Naukowych. Przez całe życie był aktywnym członkiem Jednoty Kościoła ewangelicko-reformowanego w Wilnie, którą wspierał finansowo. Zajmował się także alpinizmem i dokonał wielu wejść na szczyty górskie. Zmarł na atak serca, pochowany został na cmentarzu w Petersburgu.
Pozostawił testament wg którego wynoszący ok. 110 000 rubli w papierach wartościowych podzielił na dwie części, pierwszą zapisał rodzinie, drugą przeznaczył na cele publiczne, m.in. na rzecz Muzeum w Raperswilu i Jednocie ewangelicko-reformowanej w Wilnie (z przeznaczeniem na stypendia i wydawnictwa do dziejów reformacji). Jednocześnie wykluczył z możliwości korzystania z tych legatów wyłączył wszystkich krewnych profesorów uniwersytetu krakowskiego i lwowskiego oraz tamtejszej politechniki, co jego przyjaciel Jerzy Kurnatowski tłumaczył niechęcią do oficjalnej habsbursko-katolickiej historiografii. Swą bogatą bibliotekę częściowo Politechnice Warszawskiej, a częściowo — Muzeum Polskiemu w Rapperswillu wraz z bogatym zbiór znaczków pocztowych. Jednak po rewolucji lutowej jego zbiory uległy rozproszeniu a papiery utraciły swą wartość.
Pochodził z rodziny ewangelicko-reformowanej, syn architekta i budowniczego Jana Karola Mertschinga ((1818-1872) i Matyldy z domu Schlabic. Rodziny nie założył.