Human Landing System (HLS, dosł. „system lądowania załogowego”) – grupa załogowych lądowników księżycowych rozwijanych dla NASA w ramach programu Artemis. Pojazdy HLS mają przenosić astronautów z orbity okołoksiężycowej na powierzchnię Księżyca, wspierać ich podczas krótkiego pobytu, a następnie odwozić z powrotem na orbitę, na spotkanie ze statkiem Orion. Według stanu na 2026 rok dwa wybrane systemy pozostawały w rozwoju: wariant Starship HLS firmy SpaceX oraz lądownik Blue Moon Mark 2 firmy Blue Origin.
NASA nie rozwija HLS jako klasycznego, własnego programu budowy pojazdu, lecz kupuje usługi od firm komercyjnych i zleca im opracowanie systemów spełniających wymagania agencji. Postępowanie rozpoczęło się w 2019 roku w ramach programu NextSTEP. W 2020 roku NASA wybrała do prac koncepcyjnych zespoły Blue Origin, Dynetics i SpaceX, a w 2021 roku przyznała SpaceX kontrakt na pełny rozwój pierwszego lądownika. Decyzja ta była przedmiotem protestów i procesu ze strony konkurentów, ale została utrzymana.
W maju 2023 roku NASA wybrała Blue Origin jako drugiego dostawcę załogowego lądownika księżycowego, uzasadniając to zwiększeniem konkurencji, większą niezawodnością programu i regularnym rytmem lądowań. Po zmianach architektury Artemis ogłoszonych w 2026 roku NASA planowała, że w ramach misji Artemis III w połowie 2027 roku przeprowadzi test spotkania i dokowania z jednym lub oboma pojazdami HLS na orbicie okołoziemskiej. Pierwsze załogowe lądowanie programu przesunięto na misję Artemis IV na początku 2028 roku, a o tym, który z lądowników zabierze załogę na powierzchnię, miała zdecydować ich gotowość.
Human Landing System to nazwa używana przez NASA zarówno dla programu, jak i dla lądowników rozwijanych w jego ramach przez różne firmy, a nie nazwa jednego konkretnego statku.
Zakres HLS obejmuje lądowniki przeznaczone do transportu załogi między orbitą Księżyca a powierzchnią. Do zakresu programu nie należą natomiast sam statek Orion, rakieta Space Launch System ani stacja Gateway. W pierwotnych założeniach system miał współpracować ze stacją Gateway na orbicie typu NRHO (ang. near-rectilinear halo orbit), czyli silnie wydłużonej orbicie halo wokół Księżyca. Szczegóły architektury Artemis zmieniały się jednak wraz z harmonogramem programu i gotowością poszczególnych elementów.
NASA zleca opracowanie lądowników firmom w modelu stosowanym wcześniej w programach komercyjnego zaopatrzenia i transportu załóg, a po fazie demonstracji zamierza kupować przewozy na powierzchnię Księżyca jako usługi komercyjne. Trzy zespoły wybrane w 2020 roku zaproponowały odmienne architektury, od trzystopniowego lądownika, którego elementy miały być wynoszone osobno, po Starshipa tankowanego na orbicie okołoziemskiej.

W 2018 roku NASA analizowała jedno-, dwu- i trzystopniowe koncepcje lądownika załogowego i skłaniała się ku rozwiązaniu trzystopniowemu. Obejmowało ono moduł transferowy, moduł zniżania i moduł wznoszenia. Moduł transferowy miał przenosić stopnie lądownika od stacji Gateway na niższą orbitę, dzięki czemu same stopnie musiałyby zabierać mniej paliwa i mogłyby być mniejsze.
Każdy z trzech modułów miał mieć masę rzędu 12–15 ton, dzięki czemu mógłby być wynoszony różnymi rakietami, w tym komercyjnymi. Moduły wznoszenia i transferowy mogły zostać zaprojektowane jako wielokrotnego użytku.

W grudniu 2018 roku NASA ogłosiła zaproszenie do prac w ramach dodatku E programu NextSTEP-2, dotyczące systemów umożliwiających załogowe lądowanie na Księżycu. W lutym 2019 roku agencja zorganizowała forum przemysłowe poświęcone HLS, a w kwietniu 2019 roku ogłosiła dodatek H, w ramach którego miał zostać rozpisany konkurs na rozwój zintegrowanego lądownika i załogowy lot demonstracyjny.
Firmy ubiegały się o kontrakt obejmujący projektowanie, rozwój, testy i ocenę HLS oraz dwa lądowania – jedno bezzałogowe i jedno załogowe. NASA oceniała propozycje według trzech kryteriów, w kolejności ważności: wartości technicznej, ceny oraz zdolności zarządzania programem. W kwietniu 2020 roku agencja przyznała trzem zespołom łącznie 967 mln dolarów na prace projektowe.
| Zespół lub firma | Koncepcja | Finansowanie projektowe NASA | Dalszy kontrakt rozwojowy |
|---|---|---|---|
| Blue Origin i tzw. „National Team” | wieloelementowy lądownik Integrated Lander Vehicle z udziałem Lockheed Martin, Northrop Grumman i Draper Laboratory | 579 mln USD | brak w pierwszym wyborze z 2021 roku |
| Dynetics | zintegrowany lądownik ALPACA, w którym jeden element zapewniał zniżanie i wznoszenie | 253 mln USD | brak |
| SpaceX | Starship HLS, księżycowy wariant statku Starship, wymagający tankowania na orbicie okołoziemskiej | 135 mln USD | 2,89 mld USD w 2021 roku |
Boeing przedstawił własną koncepcję, znaną jako Boeing Human Landing System, opartą na dwustopniowym lądowniku wynoszonym przez Space Launch System. Propozycja nie została wybrana do finansowania w 2020 roku.
16 kwietnia 2021 roku NASA wybrała SpaceX jako jedynego wykonawcę pierwszego pełnego kontraktu rozwojowego HLS. Kontrakt opiewał na 2,89 mld dolarów (łączna cena oferty SpaceX w ocenie NASA, podana w decyzji GAO, wynosiła 2,94 mld dolarów) i obejmował rozwój Starship HLS oraz demonstracyjne lądowanie bezzałogowe i jedno lądowanie załogowe w programie Artemis. Według dokumentów przetargowych i późniejszej decyzji Government Accountability Office oferta SpaceX została oceniona jako korzystniejsza technicznie i znacznie tańsza od konkurencyjnych ofert. NASA pierwotnie zamierzała wybrać więcej niż jeden lądownik, ale Kongres nie przeznaczył wystarczających środków na rozwój kilku pojazdów. Taką ewentualność przewidziano już w warunkach przetargu.
| Kryterium | SpaceX | Blue Origin | Dynetics |
|---|---|---|---|
| Wartość techniczna | akceptowalna | akceptowalna | marginalna |
| Zarządzanie programem | wyróżniająca | bardzo dobra | bardzo dobra |
| Cena oferty (mld USD) | 2,94 | 5,99 | 9,08 |
26 kwietnia 2021 roku Blue Origin i Dynetics złożyły protesty do Government Accountability Office (GAO), twierdząc, że NASA nieprawidłowo oceniła część ofert i powinna była wybrać więcej niż jednego dostawcę. 30 kwietnia NASA poinformowała, że wstrzymała prace i finansowanie objęte kontraktem SpaceX do czasu rozstrzygnięcia protestów. 30 lipca 2021 roku GAO odrzuciło protesty, stwierdzając, że NASA nie naruszyła prawa zamówień publicznych, przyznając tylko jeden kontrakt, a wszystkie trzy oferty oceniła w sposób uzasadniony.
Spór przeniósł się również na grunt polityczny. W maju 2021 roku senator Maria Cantwell ze stanu Waszyngton, w którym mieści się siedziba Blue Origin, zgłosiła do ustawy Endless Frontier Act poprawkę nakazującą NASA ponowne otwarcie konkursu HLS i wybór drugiego lądownika oraz upoważniającą do wydania dodatkowych 10 mld dolarów. Senator Bernie Sanders skrytykował ją jako „wielomiliardowy ratunek dla Bezosa”, ponieważ pieniądze trafiłyby najpewniej do Blue Origin. Samo upoważnienie nie zapewniało jednak pieniędzy, ponieważ Kongres musiałby je jeszcze przyznać w ustawie budżetowej. Senat przyjął ustawę 8 czerwca 2021 roku.
Mimo odrzucenia protestu Blue Origin nadal publicznie krytykowała decyzję NASA, m.in. publikując materiał wskazujący na rzekome słabości Starship HLS. W sierpniu 2021 roku firma wniosła pozew do Sądu Roszczeń Federalnych Stanów Zjednoczonych, ponownie kwestionując sposób oceny ofert przez NASA. Według dziennikarza zajmującego się tematyką kosmiczną Erica Bergera działania firmy w sądzie, a także jej infografiki dyskredytujące SpaceX, szeroko wyśmiewane w środowisku kosmicznym, szkodziły jej relacjom z rządem USA i z własnymi pracownikami. Sąd oddalił skargę 4 listopada 2021 roku, co umożliwiło NASA i SpaceX wznowienie prac nad kontraktem.
Starship HLS jest księżycowym wariantem systemu Starship rozwijanego przez SpaceX. Na wizualizacjach z 2020 roku wariant HLS był pozbawiony aerodynamicznych powierzchni sterowych, ponieważ nie miał wracać na Ziemię. Ma być wynoszony przez stopień Super Heavy i tankowany na orbicie okołoziemskiej z magazynu paliwa, który również jest odmianą Starshipa i który napełniają kolejne tankowce Starship. Następnie ma lecieć ku orbicie Księżyca, gdzie spotka się ze statkiem Orion.
W podstawowej koncepcji załoga przylatuje do rejonu Księżyca Orionem, przechodzi do Starship HLS, ląduje na powierzchni, a po zakończeniu prac wraca lądownikiem na orbitę i ponownie przesiada się do Oriona. W dokumencie wyboru z 2020 roku NASA wskazała jako słabości „wyraźnie złożony” układ napędowy Starshipa oraz możliwe zagrożenie dla harmonogramu, o którym świadczyły wcześniejsze opóźnienia SpaceX w programie Commercial Crew i przy rakiecie Falcon Heavy.
Blue Origin została wybrana w maju 2023 roku jako drugi dostawca usług lądowania załogowego. Kontrakt o wartości 3,4 mld dolarów dotyczy lądownika Blue Moon Mark 2 i ma zapewnić NASA alternatywny system obok Starship HLS. NASA podkreślała, że drugi dostawca ma zwiększyć konkurencję, ograniczyć koszty dla podatników, wesprzeć regularny rytm lądowań i rozwój gospodarki księżycowej.
Kontrakt przewidywał demonstracyjne lądowanie załogowe w misji Artemis V. W październiku 2025 roku Berger ocenił, że lądownik Mark 2 realnie nie będzie gotowy przed latami 30. XXI wieku, i podał, że Blue Origin bez formalnego zamówienia NASA rozpoczęła wstępne prace nad zmodyfikowaną wersją mniejszego, towarowego lądownika Mark 1, która mogłaby umożliwić lądowanie ludzi na Księżycu jeszcze przed 2030 rokiem. W kwietniu 2026 roku zmodyfikowany lądownik Blue Moon był jednym z dwóch pojazdów HLS, z którymi Orion mógł się połączyć podczas misji Artemis III.
Pierwotnie pierwsze załogowe lądowanie programu Artemis wiązano z misją Artemis III i lądownikiem SpaceX. W październiku 2025 roku pełniący obowiązki administratora NASA Sean Duffy stwierdził, że SpaceX ma opóźnienia w pracach nad Starshipem jako lądownikiem, i zapowiedział otwarcie rywalizacji o to, która firma pierwsza dowiezie astronautów na Księżyc. Pośrednio przyznał też, że planowane na 2027 rok lądowanie jest już nieosiągalne.
27 lutego 2026 roku NASA ogłosiła zmodyfikowaną architekturę Artemis. Artemis III miała objąć lot Oriona i test spotkania z jednym lub dwoma pojazdami HLS na orbicie okołoziemskiej w połowie 2027 roku, a pierwsze załogowe lądowanie programu przesunięto na Artemis IV. Według NASA o tym, który dostawca przewiezie załogę na powierzchnię, miała zdecydować gotowość lądowników. Na początku kwietnia 2026 roku agencja nie przesądziła jeszcze, czy w misji Artemis III Orion połączy się ze Starshipem, z lądownikiem Blue Moon, czy z oboma, choć preferowała test z oboma pojazdami.
Koncepcja Integrated Lander Vehicle zespołu Blue Origin, Lockheed Martin, Northrop Grumman i Draper Laboratory była trzystopniowym lądownikiem składającym się z modułu transferowego, modułu zniżania i modułu wznoszenia. Każdy z tych elementów miał być wynoszony osobno rakietami New Glenn i Vulcan Centaur, choć całość można było też wynieść rakietą Space Launch System.
Dynetics, wraz z Sierra Nevada Corporation i podwykonawcami, proponowała ALPACA – zintegrowany lądownik, w którym jeden element zapewniał zniżanie i wznoszenie. Kabina załogi znajdowała się nisko nad gruntem, co ułatwiało astronautom wychodzenie na powierzchnię. Pojazd mógł startować na rakiecie Vulcan Centaur lub Space Launch System, a paliwo miały mu dostarczać modułowe cysterny. Jedna misja załogowa wymagałaby trzech startów rakiet Vulcan, jednego z lądownikiem i dwóch z cysternami. W ocenie ofert z 2021 roku NASA uznała za istotną słabość to, że szacowana masa lądownika znacznie przekraczała dopuszczalną, przyznała propozycji ocenę marginalną i jej nie wybrała.
Koncepcja Boeing Human Landing System zakładała dwustopniowy lądownik wynoszony jednym startem Space Launch System Block 1B. Boeing współpracował z firmą Intuitive Machines przy silnikach i wykorzystywał rozwiązania ze statku Starliner. Na wypadek nieukończenia rakiety SLS Block 1B w terminie firma proponowała wyniesienie stopnia zniżania rakietą SLS Block 1, a stopnia wznoszenia – osobno rakietą komercyjną. NASA nie wybrała tej propozycji do finansowania projektowego w 2020 roku.
Oprócz głównego konkursu NASA finansowała krótkoterminowe studia technologiczne dotyczące elementów lądowników. W maju 2019 roku przyznano 45,5 mln dolarów na 11 prac nad modułami transferowymi, elementami zniżania, prototypami oraz koncepcjami tankowania. We wrześniu 2021 roku ogłoszono kolejne kontrakty o łącznej wartości 146 mln dolarów dla firm, które miały dopracować koncepcje zrównoważonych lądowników Artemis.
W 2021 roku NASA zapowiedziała też przetarg Lunar Exploration Transportation Services (LETS) na regularne przewozy załóg ze stacji Gateway na orbicie księżycowej na powierzchnię Księżyca i z powrotem. W marcu 2022 roku agencja ogłosiła, że oprócz dodatkowych prac SpaceX w ramach istniejącego kontraktu rozpisze konkurs otwarty dla pozostałych amerykańskich firm na drugi lądownik dla misji po Artemis III, spełniający jej długoterminowe wymagania. Uzasadniała to potrzebą konkurencji i regularnego rytmu misji.
| Data | Wydarzenie |
|---|---|
| 2018 | studia NASA nad trzystopniową koncepcją lądownika załogowego |
| 2018–2019 | zaproszenia do składania ofert w ramach NextSTEP-2 (dodatki E i H) |
| kwiecień 2020 | finansowanie projektowe dla zespołów Blue Origin, Dynetics i SpaceX (łącznie 967 mln USD) |
| kwiecień 2021 | wybór SpaceX na wykonawcę pierwszego kontraktu rozwojowego (2,89 mld USD) |
| kwiecień–listopad 2021 | protesty do GAO i pozew Blue Origin, oba odrzucone |
| maj 2023 | wybór Blue Origin (Blue Moon Mark 2) jako drugiego dostawcy (3,4 mld USD) |
| październik 2025 | zapowiedź ponownego otwarcia rywalizacji o lądownik |
| luty 2026 | ogłoszenie zmodyfikowanej architektury Artemis |
| połowa 2027 (plan) | test spotkania i dokowania HLS na orbicie okołoziemskiej (Artemis III) |
| początek 2028 (plan) | pierwsze załogowe lądowanie programu (Artemis IV) |
Według ówczesnego administratora NASA Jima Bridenstine’a wybór z 2020 roku oznaczał, że po raz pierwszy od czasów programu Apollo agencja bezpośrednio finansowała rozwój lądownika załogowego, tym razem w kontraktach z firmami komercyjnymi. Wybór drugiego dostawcy NASA uzasadniała większą konkurencją, niższymi kosztami dla podatników i regularnym rytmem lądowań, ale o tym, który z lądowników zabierze pierwszą załogę na powierzchnię, miała zdecydować ich gotowość.
W 2022 roku GAO oceniało harmonogram rozwoju lądownika jako ambitny, ponieważ program zakładał opracowanie i wystrzelenie systemu o miesiące szybciej niż inne programy kosmicznych i wymagał dopracowania kluczowych technologii. W kwietniu 2026 roku administrator NASA Jared Isaacman uzależniał wybór dalszej ścieżki od częstotliwości startów rakiet obu dostawców HLS.