Innowacja

W ekonomii

Dziedziną, z której oryginalnie pochodzi pojęcie innowacji jest ekonomia, jednak w domenie tej definiowanie tego terminu jest tematem niezwykle złożonym, o długiej (jak samo pojęcie) historii, któremu poświęcono całe rozprawy naukowe. Ryszard Kamiński w pracy „Istota innowacji (definicje, wyznaczniki i rodzaje)” w podsumowaniu zwraca uwagę na to, że innowacja jako kategoria złożona o wielowymiarowym charakterze jest niezwykle trudna do pełnego, a zarazem ścisłego i jednoznacznego zdefiniowania.

Definicje tego pojęcia zmieniały się wraz z upływem czasu, tak jak zmieniała się percepcja ich autorów. Ta z kolei jest odzwierciedleniem ich doświadczeń oraz stanu wiedzy, które podlegają ciągłym przeobrażeniom.

Analizując definicje i modele procesu innowacji z początku XX wieku i te powstałe po 2000 roku, można dostrzec zasadniczą zmianę sposobu myślenia.

Pierwsze definicje utożsamiają innowację z nowością wprowadzoną w funkcjonowaniu przedsiębiorstwa, a będącą wynikiem kreatywnego myślenia i działania. Zapoczątkowana przez J. Schumpetera klasyczna teoria innowacji bazuje na tezie mówiącej, że innowatorem jest przedsiębiorca zakładający przedsiębiorstwo w oparciu o nową ideę. Według J. Schumpetera innowacje stanowią siłę napędową gospodarki.

W kolejnym etapie, trwającym od lat trzydziestych do lat sześćdziesiątych ubiegłego wieku, zwanym technologicznym, akcentowano wiodącą rolę technologii jako bodźca innowacyjności. Innowacje były więc postrzegane przez pryzmat technologii (tzw. modele liniowego procesu innowacji). Jednocześnie uznano, iż innowacje warunkują przetrwanie oraz rozwój biznesu.

W latach siedemdziesiątych ściśle powiązano popyt z powstawaniem nowych rozwiązań. Podstawą tak rozumianych innowacji jest pogłębiona wiedza o nabywcy, jego potrzebach i preferencjach. Dzięki takiemu podejściu nastąpił rozwój marketingu i zarządzania jakością, aby produkty i usługi mogły spełniać wymogi klientów.

Lata osiemdziesiąte to okres popularyzacji tzw. modelu nieliniowego procesu innowacji, według którego następuje jednoczesne powiązanie czynników podażowych z popytowymi i uwikłanie tych czynników w taki sposób, że ostatecznie przynoszą one korzyść potencjalnemu odbiorcy innowacji. Można zatem uznać, iż idea ta sprowadza się do umiejętnego dostrzegania nowych potrzeb rynkowych i ich konfrontowania z nowymi możliwościami techniczno-produkcyjnymi przedsiębiorstwa.

W biznesie

Innowacja jest to wynik wszystkich działań o charakterze naukowym, technicznym, organizacyjnym, finansowym i komercyjnym, które rzeczywiście doprowadziły lub miały w zamierzeniu doprowadzić do wdrożenia zmian w zakresie produktów, procesów, organizacji, marketingu.

1. Ujęcie wąskie (absolutne) traktuje innowację wyłącznie jako pierwsze w skali świata zastosowanie nowego rozwiązania (produktu, procesu, rynku lub źródła surowców). Klasycznym reprezentantem jest J. A. Schumpeter, który po odróżnieniu wynalazku od innowacji uznał wszystkie późniejsze wdrożenia za imitacje, pozbawione waloru innowacyjności. Podejście to podzielali m.in. E. Mansfield i Ch. Freeman, wskazując, że ekonomiczny rentowny efekt osiąga tylko pierwotny pionier rynku.
2. Ujęcie szerokie (względne) uznaje innowacją każdą zmianę nową co najmniej dla danego podmiotu lub rynku, niezależnie od jej globalnej unikalności. Tak interpretują to pojęcie m.in. Ph. Kotler („innowacja jest tym, co ktokolwiek postrzega jako nowe”), A. Pajestka czy P. Drucker, łącząc innowacje z twórczym przełamywaniem dotychczasowych praktyk organizacyjnych i rynkowych. Współczesny Oslo Manual 2018 doprecyzowuje, że innowacją jest wdrożony produkt, proces lub metoda znacząco różniąca się od poprzednich w skali samego przedsiębiorstwa – co otwiera drogę do pomiaru innowacyjności w ujęciu porównawczym OECD i UE.

Spektrum między tymi skrajnościami dobrze ilustruje najnowszy przegląd literatury, który pokazuje, że definicje spotykane w badaniach sytuują się na kontinuum od „absolutnej nowości” po „każdą wdrożoną zmianę postrzeganą jako wartościowa. W praktyce badawczej przyjmuje się więc, że innowacja to wdrożona nowość, której skala odniesienia zależy od celu analizy – od mikro- (firma) do makropoziomu (gałąź, gospodarka). J. A. Schumpeter porządkował zjawiska innowacyjne w sekwencji „wynalazek → innowacja → imitacja”, podkreślając jednorazowy („zdarzeniowy”) charakter właściwej innowacji i ciągły charakter jej późniejszego rozpowszechniania.

W 2026 Komisja Europejska opublikowała zalecenie dotyczące m.in. definicję innowacyjnego przedsiębiorstwa.

W pedagogice

W poradniku dla nauczycieli „Innowacje pedagogiczne” zdefiniowano je jako „zmiany i nowości w dziedzinie edukacji i nauczania, które mają na celu doskonalenie procesu uczenia się i rozwijanie umiejętności uczniów”. Wyróżniono 3 rodzaje (kategorie) innowacji: metodyczne (zmiany w sposobach nauczania i uczenia się), technologiczne (zastosowanie nowoczesnych technologii), oraz zmiany w treściach (materiałach i programach nauczania).