Internet Relay Chat (IRC) – protokół sieciowy umożliwiający komunikację w czasie rzeczywistym na kanałach oraz prowadzenie prywatnych rozmów między aktualnie podłączonymi użytkownikami. Protokół sformalizowano w maju 1993 roku w dokumencie RFC 1459, po czym był nadal rozwijany; w kwietniu 2000 roku opublikowano cztery dokumenty aktualizujące pierwotną specyfikację, opisujące osobno architekturę sieci, zarządzanie kanałami oraz protokoły klienta i serwera.
Protokół funkcjonuje w architekturze klient-serwer i wykorzystuje rozproszoną sieć serwerów oraz programy klienckie. Programy klienckie uruchamiane są przez końcowych użytkowników lokalnie – na ich własnych komputerach, lub zdalnie, za pośrednictwem usługi SSH lub telnet. Rozmowy poprzez IRC odbywają się na tzw. kanałach, z których część funkcjonuje stale. Inne mogą być uruchamiane przez jednego użytkownika w celu porozmawiania choćby z jedną inną osobą.
Na ekranie użytkownika przewijają się od dołu do góry ekranu komunikaty wysyłane przez osoby piszące na danym kanale. Komunikaty te pojawiają się zaraz po ich wysłaniu, a ich kolejność jest identyczna z kolejnością napływania do serwera.
Użytkownicy nie używają zwykle w IRC swoich prawdziwych imion i nazwisk, lecz posługują się krótkimi pseudonimami, określanymi w gwarze IRC jako nickname lub krócej nick. Zgodnie ze specyfikacją protokołu pseudonim może liczyć maksymalnie dziewięć znaków, przy czym programy klienckie powinny akceptować dłuższe ciągi, a część sieci dopuszcza je w praktyce.
Historia
Protokół i jego pierwszą implementację opracował w sierpniu 1988 roku Jarkko Oikarinen na Uniwersytecie w Oulu w Finlandii. Pracował wówczas na uczelni, administrując serwerem, na którym działał publiczny system BBS o nazwie OuluBox, uruchomiony na maszynie tolsun.oulu.fi. Ponieważ administrowanie serwerem nie wypełniało mu całego czasu pracy, zaczął pisać program komunikacyjny, który miał usprawnić OuluBox i zastąpić działający tam, zawodny program MUT (MultiUser Talk). Inspiracją był m.in. system Bitnet Relay Chat, a dokładna data powstania IRC nie jest znana – według autora był to koniec sierpnia 1988 roku.
Gdy liczba jednoczesnych użytkowników zaczęła niekiedy przekraczać dziesięć osób, Oikarinen poprosił znajomych o uruchomienie kolejnych serwerów w południowej Finlandii, głównie na politechnikach w Tampere i Helsinkach. Za pośrednictwem konta na maszynie ai.ai.mit.edu oprogramowanie trafiło poza Skandynawię; serwery uruchomiono m.in. na Uniwersytecie w Denver i Uniwersytecie Stanowym Oregonu, a ich administratorzy podłączyli je do sieci fińskiej.
W listopadzie 1988 roku IRC rozprzestrzenił się w internecie, a w połowie 1989 roku działało już około 40 serwerów na świecie. W lipcu 1990 roku w sieci przebywało średnio dwunastu użytkowników na 38 serwerach. Wydarzeniem często przywoływanym w historii IRC jest wojna w Zatoce Perskiej: na początku 1991 roku za pośrednictwem sieci przekazywano relacje na żywo i po raz pierwszy odnotowano ponad 300 jednoczesnych użytkowników.
Zasada działania
Połączenie z siecią IRC wymaga programu klienckiego, adresu serwera należącego do wybranej sieci oraz pseudonimu. Po połączeniu użytkownik dołącza do kanału; nazwy kanałów zazwyczaj zaczynają się od znaku „#”, a na niektórych serwerach występują też kanały o odmiennych właściwościach, z nazwami rozpoczynającymi się od znaków „!”, „&” lub „+”.
Interakcja z serwerem odbywa się za pomocą komend zdefiniowanych w specyfikacji protokołu, takich jak JOIN (dołączenie do kanału) czy LIST (pobranie listy kanałów). W interfejsie programów klienckich użytkownik poprzedza je zwykle ukośnikiem (np. /join #kanal); sam ukośnik nie jest elementem protokołu i nie trafia do serwera. Zestaw dostępnych komend różni się zależnie od oprogramowania serwera, choć różnice są zwykle niewielkie. Część poleceń obsługuje wyłącznie sam program kliencki.
Dostęp do sieci IRC umożliwiają także bramki działające w przeglądarce, bez konieczności instalowania oddzielnego programu; oferują one zwykle ograniczoną funkcjonalność w porównaniu z dedykowanymi programami klienckimi.
Kanały i uprawnienia
Oprócz tworzenia kanałów i rozmawiania w czasie rzeczywistym protokół IRC umożliwia także przesyłanie plików do wybranych osób i daje szereg narzędzi pozwalających administrować kanałami. Osoba, która założy dany kanał, uzyskuje na nim automatycznie prawa operatora (w skrócie op). Daje jej to możliwość wyciszania (blokowania możliwości wysyłania komunikatów na kanał), a nawet wyrzucania (kick) i blokowania możliwości wejścia (ban) wybranym osobom. Operator może też nadawać prawa operatora innym użytkownikom, zrównując ich tym samym w prawach z sobą.
Na kanałach działających stale porządku pilnują czasem wyspecjalizowane programy, działające jak zwykłe klienty IRC. Wykonują one automatycznie funkcje porządkowe, na przykład wyrzucanie za wulgaryzmy. Programy te zwane są botami. Na popularnych kanałach dochodzi do konfliktów między operatorami i właścicielami grup botów (tzw. botnetów), określanych mianem wojen opowych[potrzebnyprzypis]. Niektóre sieci pozwalają na rejestrację nicków oraz kanałów w celu przeciwdziałania podobnym zjawiskom.
W działaniu IRC występują też zjawiska określane jako splity i lagi. Split to czasowe zerwanie łączności między serwerami. Lag zaś to spowolnienie pracy sieci, które powoduje, że komunikaty wysyłane przez użytkowników pojawiają się u innych użytkowników z opóźnieniem i w niewłaściwej kolejności.
Nawiązaniem do realiów IRC jest Boten Anna – wydany w maju 2006 roku singiel szwedzkiego muzyka Basshuntera, którego tytuł znaczy po szwedzku „Anna, bot”. Tekst opowiada o użytkowniczce IRC, którą narrator bierze za bota i za takiego uznaje ją nadal po poznaniu prawdy. Utwór oparto na własnym doświadczeniu autora: na początku 2006 roku założył on kanał IRC, na którym znajomy postawił bota o uprawnieniach administracyjnych; gdy na kanał weszła osoba o pseudonimie Anna z takimi uprawnieniami, Basshunter uznał ją za tego bota.
Wokół utworu narosły nieporozumienia, ponieważ szwedzkie bot bywa mylone z angielskim boat (łódź), a słowo „kanał” ma w obu językach również znaczenie wodne. Dodatkowo w teledysku Basshunter płynie łodzią po kanale.
Sieci IRC
Pod względem liczby użytkowników IRC osiągnął szczyt w latach 2004–2005, gdy cztery największe sieci – QuakeNet, Undernet, IRCnet i EFnet – miały każda ponad 100 tys. użytkowników dziennie, a QuakeNet ponad 200 tys. Od tego czasu liczba użytkowników sieci IRC systematycznie spada.
EFnet
Pierwsza sieć IRC pozwalała dołączać się dowolnym serwerom, co po pewnym czasie zaczęło sprawiać kłopoty. W sierpniu 1990 roku doszło do pierwszego poważnego sporu: serwer eris.berkeley.edu pozostawał całkowicie otwarty, nie wymagał haseł i nie ograniczał liczby połączeń. Administratorzy pozostałych serwerów objęli go kwarantanną (tzw. Q-line) i utworzyli sieć EFnet(inne języki) (Eris Free Network), podczas gdy serwery pozostające przy eris utworzyły A-net (Anarchy Net). Większość serwerów i użytkowników przeszła do EFnetu, a A-net wkrótce przestał istnieć.
W połowie lat 90. w sieci EFnet uformowały się dwie grupy, spierające się o sposób ograniczania kolizji pseudonimów – znaczniki czasu albo opóźnienia nicków i kanałów – oraz o zakres uprawnień operatorów IRC. Podział przebiegał w przybliżeniu wzdłuż Atlantyku. W lipcu 1996 roku doszło do rozłamu określanego mianem „Wielkiego Splitu”: serwery europejskie oraz z Australii i Japonii utworzyły odrębną sieć, którą nazwano IRCnet, argumentując, że pozostaje przy niej Finlandia i Oulu, gdzie powstał IRC. Serwery amerykańskie kontynuowały działalność jako EFnet. Sieć pozwala na nicki od 1 do 15 znaków[potrzebnyprzypis].
IRCnet pozostaje jedną z największych sieci IRC i najpopularniejszą w Polsce; według serwisu IRCHelp.org korzysta z niej ponad 25 tysięcy użytkowników dziennie.
Pierwszy rozłam, który przyniósł trwały skutek, zapoczątkowano w październiku 1992 roku w Stanach Zjednoczonych, odgałęziając się od EFnetowej wersji 2.8.10 serwera ircd. Sieć miała początkowo służyć wyłącznie do testowania botów, szybko jednak się rozrosła. Równolegle powstawała odrębna sieć w Europie i Kanadzie; pod koniec grudnia 1992 roku połączono serwery francuskie z kanadyjskimi, a następnie całość z siecią amerykańską, tworząc sieć nazwaną później Undernet. Pierwszą listę jej serwerów, obejmującą maszyny w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Francji, Chorwacji i Japonii, opublikowano 15 lutego 1993 roku.
Twórcy Undernetu dążyli do zmniejszenia zużycia pasma oraz do uporządkowania problemów z kanałami, na które cierpiał EFnet. W tym celu wprowadzili znaczniki czasu (timestamp), nowy sposób trasowania oraz usługę CService, umożliwiającą rejestrowanie kanałów i chroniącą je przed przejęciem.
QuakeNet
QuakeNet powstał w 1997 roku[potrzebnyprzypis] jako niewielka sieć dla graczy Quake i Quakeworld. Charakterystyczne dla QuakeNetu są boty sieciowe „Q” i „S” oraz nastawienie na graczy online. Posiada też stałe kanały służące kojarzeniu graczy i meczów w grach sieciowych[potrzebnyprzypis].
Latem 1994 roku od Undernetu odgałęziła się kolejna sieć, nazwana DALnet od pseudonimu jej założyciela. Powstała z myślą o lepszej obsłudze użytkowników oraz szerszej ochronie pseudonimów i kanałów; już od początku dopuszczała pseudonimy dłuższe niż dziewięcioznakowy limit pierwotnego serwera ircd. Wprowadzono w niej m.in. rezerwowanie pseudonimów, globalne blokady oraz mechanizmy pozwalające użytkownikom zarządzać własnymi kanałami.
Freenode
Sieć otwarto w 1998 roku pod nazwą Open Projects Network; w pierwszym roku działania miała około 100 użytkowników i mniej niż 20 kanałów, a pod koniec 2001 roku blisko 4 tysiące użytkowników i ponad 1300 kanałów. Później przemianowano ją na Freenode i przez wiele lat skupiała programistów wolnego oprogramowania. W maju 2021 roku, po sporze z właścicielem części infrastruktury, większość administratorów odeszła z sieci i przeniosła się do nowo powstałej Libera Chat, a wraz z nimi wiele kanałów.
MindForge powstała 15 marca 2005 roku jako sieć zapewniająca zaplecze społecznościom projektów otwartego i wolnego oprogramowania; korzysta z niej m.in. projekt eMule.
Libera Chat
Libera Chat powstała 19 maja 2021 roku jako alternatywa dla Freenode, po sporze dotyczącym kontroli nad tamtą siecią. Jest skoncentrowana wokół ruchu FOSS.
Pierwsze serwery IRC w Polsce połączone były do sieci EFnet. Po podziale sieci EFnet na EFnet i IRCnet polska część pozostała przy sieci IRCnet. Pierwszy serwer został założony przez Grzegorza Aksamita na Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie w 1993 roku. W ramach tej sieci obecnie pracuje w Polsce jeden serwer, poznański poznan.irc.pl. Aktualnym koordynatorem polskiej części sieci IRCnet jest Piotr „Beeth” Kucharski.
Drugą pod względem średniej liczby użytkowników siecią IRC w Polsce jest EFnet, posiadający od grudnia 2000 roku uruchomiony przez ATM S.A. polski serwer – irc.efnet.pl. EFnet jest popularny w środowiskach uniwersyteckich oraz wśród Polonii z USA i Australii, których serwery po „Wielkim Splicie” pozostały w tej sieci. irc.efnet.pl jest obecnie największym serwerem w kraju pod względem liczby użytkowników. Koordynatorem sieci EFnet w Polsce jest Andrzej Karpiński, były operator sieci IRCnet.
Oprócz tego istnieją rdzennie polskie publiczne sieci IRC niepowiązane z sieciami międzynarodowymi. Największą tego rodzaju siecią przez długi czas był PolNet, do ok. 900 użytkowników. Inne znaczące sieci to PIRC, powstała w roku 2010 z połączenia kilku mniejszych sieci, w której według pomiarów z 2017 roku przebywało średnio około 300 użytkowników, oraz 6IRCNet, w której odnotowywano średnio około 175 użytkowników.
-1.png)
