Jan Dorman

Jan Stanisław Dorman

Data i miejsce urodzenia	11 marca 1912 Dębowa Góra
Data i miejsce śmierci	21 lutego 1986 Będzin
Zawód	aktor, reżyser, plastyk
Odznaczenia

Jan Stanisław Dorman (ur. 11 marca 1912 w Dębowej Górze, zm. 21 lutego 1986 w Będzinie) – twórca, eksperymentator i menadżer teatralny, reżyser, aktor, pedagog, dyrektor teatru, artysta plastyk, pisarz. Członek SPATiF – ZASP, ZAiKS, ITI.

Życiorys

Urodził się w Dębowej Górze (obecnie dzielnica Sosnowca) jako jeden z sześciorga dzieci Stanisława (zm. 1951) i Jadwigi z domu Faroń. W 1919 r. rozpoczął naukę w szkole podstawowej, która należała do gwarectwa hr. Renarda, w 1924 r. uczęszczał do szkoły w Rogoźniku k. Strzyżowic. Dwa następne lata nauki odbywał ponownie w Sosnowcu, w Siedmioklasowej Szkole Publicznej nr 17 im. św. Barbary. We wrześniu 1927 rozpoczął naukę w Seminarium Nauczycielskim Męskim im. Adama Mickiewicza w Sosnowcu. W seminarium nauczycielskim grywał na scenie, reżyserował i tworzył scenografie do spektakli. Zajęcia teatralne z dziećmi prowadził też jako nauczyciel i student. W 1933 r. ukończył Seminarium Nauczycielskie z dyplomem nauczyciela szkoły powszechnej. We wrześniu 1933 r. otrzymał powołanie do służby wojskowej, którą odbył w Dywizyjnej Szkole Podchorążych w Oświęcimiu. Tam też zorganizował Teatr Żołnierski. Po przeniesieniu 1 września 1934 r. do rezerwy, od 6 listopada pracował na posadzie kancelisty w Inspektoracie na Polesiu, w powiecie pińskim. W październiku 1935 r. podjął pracę nauczyciela kontraktowego w Pińsku. W latach 1936–1938 pracował kolejno w Szkole Powszechnej w Łohiszynie, a potem w Dostojewie. Wstąpił do Związku Nauczycielstwa Polskiego. W 1938 r. zdał egzamin kwalifikacyjny na nauczyciela. Od 1938 do 1939 r. studiował malarstwo w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych.

W czasie okupacji niemieckiej, od 1940 r. pracował w kopalni „Hr. Renard” (później „Sosnowiec”) jako pracownik fizyczny na powierzchni (w cegielni) oraz prowadził z poślubioną w 1938 r. żoną, Janiną (1910–2004) tajne nauczanie wśród dzieci pracowników cegielni.

W 1945 r. wraz z żoną założył w Sosnowcu Międzyszkolny Teatr Dziecka. 22 grudnia 1945 r. teatrzyk ten pod kierownictwem Dormana wystawił w Sosnowcu przedstawienie „Malowane dzbanki”. Pierwszy spektakl na profesjonalnej scenie wystawiono w ówczesnym Teatrze Miejskim, dzisiejszym Teatrze Zagłębia. Był to teatr ekspresji dzieci, oparty na zabawie. W 1947 r. teatrzyk przekształcono w Eksperymentalny Teatr Dzieci z siedzibą w domu Związku Zawodowego Górników przy ul. Żytniej. Z powodu trudności lokalowych Dorman od 1949 r. organizował nową placówkę teatralną w budynku dawnego domu parafialnego w Będzinie przy ul. Sobieskiego (ob. Teatralna), dokąd przeniósł teatr w 1950 r. 1 kwietnia 1951 r. otrzymał dzisiejszą nazwę Teatr Dzieci Zagłębia. Kierował nim do chwili przejścia na emeryturę w 1978 r. W tym czasie teatr uchodził za jedną z najbardziej awangardowych scen polskich dla dzieci i młodzieży oraz jedną z najlepszych scen dziecięcych w kraju. Później nadal tworzył swoje autorskie spektakle w teatrach całej Polski.

1 października 1977 r. został zatrudniony jako wykładowca na wrocławskim Wydziale Lalkarskim PWST im. Ludwika Solskiego w Krakowie.

Od 1961 r. należał do PZPR. Uchwałą VIII Krajowego Zjazdu Delegatów w 1983 r. otrzymał godność Honorowego Członka Towarzystwa Kultury Teatralnej.

Zmarł w szpitalu w Będzinie na zawał serca, pochowany 25 lutego 1986 r. na cmentarzu komunalnym w Sosnowcu-Niwce.

Rodzina

Jego najbliższa rodzina (dzieci: Jacek (ur. 1939), Krzysztof (ur. 1940), Dorota (ur. 1944), Iwona (ur. 1950)) związana była z teatrem Dzieci Zagłębia. Żona, Janina z Polańskich, współtworzyła teatr, do 1989 r. zagrała w nim 60 ról, była asystentem reżysera i sama reżyserowała. Dwaj synowie już jako dzieci grali na scenie. Jacek współpracował m.in. przy tworzeniu scenografii, drugi syn Krzysztof jeździł teatralnym autobusem. Iwona Dowsilas robiła opracowania muzyczne spektakli. W 1998 r. założyła Fundację im. Jana Dormana.

Twórczość i zasługi

Prowadził teatr inspirowany rytuałem dziecięcej zabawy, odwołujący się do gry skojarzeń i wyobraźni odbiorcy, posługujący się lalkami, maskami, znakiem plastycznym. Przełomem w jego twórczości był spektakl „Krawca Niteczki” według Kornela Makuszyńskiego (1956), którym zwrócił na siebie uwagę środowiska i krytyki. Kolejne spektakle potwierdzały jego oryginalność twórczą. Obok przedstawień dla dzieci tworzył także widowiska dla młodzieży i dorosłych, co w jego czasach było jeszcze bardziej niezwykłe niż nowatorska forma przedstawień.

Był twórcą wszechstronnym, do wielu spektakli sam projektował scenografie (często z synem Jackiem), tworzył opracowania muzyczne, pisał teksty dla potrzeb sceny, radia, artykuły do gazet, współpracował z teatralnym ruchem amatorskim. W latach 1965–1973 był organizatorem pierwszego w Polsce przeglądu kolędniczego – Przeglądu Zespołów Obrzędowych „Herody”. W wydarzeniu brały udział autentyczne grupy kolędujące w swoich miejscowościach m.in. w Zagłębiu Dąbrowskim, na ziemi żywieckiej oraz częstochowskiej, czyli na terenie zachodniej Małopolski. Na ulicach Będzina i na scenie profesjonalnego teatru pojawiła się spontaniczna twórczość ludowa. Brał udział w seminariach i dyskusjach z udziałem ludzi nauki, teatru i badaczami kultury. Prowadził szczegółową dokumentację pracy teatralnej i własnych działań twórczych.

W swoim teatrze stworzył 59 przedstawień, a w 22 innych teatrach przygotował 32 inscenizacje, a także kilka przedstawień dyplomowych i warsztatowych ze studentami Wydziału Lalkarskiego Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej we Wrocławiu. Do najważniejszych jego inscenizacji należą m.in.: „Która godzina?” Z. Wojciechowskiego (1964), „Szczęśliwy książę” według Wilde’a (1967), adaptacje Hamletaa Szekspira (1968) i „Kubusia Fatalisty” Diderota (1968) oraz jego własne teksty: „Kaczka i Hamlet” oraz „Konik” (1975).

Ordery i odznaczenia

• Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1969)
• Medal 40-lecia Polski Ludowej (1984)
• Medal 10-lecia Polski Ludowej (1955)
• Medal Komisji Edukacji Narodowej (1976)
• Odznaka 1000-lecia Państwa Polskiego (1966)
• Odznaka „Zasłużony działacz Kultury” (1963)
• Złota Odznaka „Zasłużonemu w Rozwoju Województwa Katowickiego” (1963)
• Srebrna Odznaka „Zasłużonemu w Rozwoju Województwa Katowickiego” (1961)

Źródło:.

Nagrody i wyróżnienia

• Wyróżnienie na II Ogólnopolskim Festiwalu Teatrów Lalek w Warszawie za spektakl Dobranoc, Piotrusiu (1960)
• Nagroda Prezesa Rady Ministrów za wybitną działalność artystyczną (1962)
• I nagroda na I Śląskim Festiwalu Teatrów Lalek w Opolu za inscenizację, reżyserię i scenografię spektakli Przygody Wiercipięty J. Pehra i Koziołek Matołek K. Makuszyńskiego w Teatrze Dzieci Zagłębia w Będzinie oraz nagroda UNIMA dla najlepszego teatru festiwalu (1962)
• Wyróżnienie na II Festiwalu Teatrów Lalek w Opolu za widowiska Niebieski ptak M. Maeterlincka i Która godzina T. Wojciechowskiego w Teatrze Dzieci Zagłębia w Będzinie (1964)
• Nagroda Wojewódzka przyznana przez Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej za wybitne osiągnięcia artystyczne w dziedzinie nowatorskiego teatru lalkowego (1965)
• Dyplom POLUNIMA za udział w kształtowaniu polskiego teatru lalek (1966)
• II nagroda na III Ogólnopolskim Festiwalu Teatrów Lalek w Opolu dla przedstawienia i I nagroda za inscenizację i reżyserię przedstawienia Szczęśliwy książę Oscara Wilde'a w Teatrze Dzieci Zagłębia w Będzinie (1967)
• Nagroda Związku Stowarzyszeń Twórczych z okazji Międzynarodowego Dnia Teatru (1969)
• Nagroda Ministra Kultury i Sztuki III stopnia za działalność artystyczną w zakresie teatru dla dzieci i za upowszechnianie teatru (1971)
• Nagroda indywidualna na I Biennale Sztuki dla Dziecka w Poznaniu za kształtowanie nowego języka teatralnego w twórczości dla dzieci (1973)
• Nagroda Prezesa Rady Ministrów za osiągnięcia artystyczne w okresie 30-letniej działalności (1976)
• Nagroda Prezesa Rady Ministrów z dziedziny teatru I stopnia za działalność artystyczną w dziedzinie teatru dla dzieci i młodzieży (1979)
• Srebrne Koziołki na VI Biennale Sztuki dla Dziecka w Poznaniu dla Teatru Lalek w Wałbrzychu za przedstawienie Która godzina (1984)
• Dyplom Honorowy przyznany z okazji 35-lecia ITI (Międzynarodowego Instytutu Teatralnego) oraz 25-lecia Polskiego Ośrodka ITI, w uznaniu wybitnych osiągnięć popularyzujących w świecie polską sztukę teatralną (1984)
• Nagroda na IV OFSDiM w Wałbrzychu za reżyserię przedstawienia Powiedz, że jestem Hanny Krall w Teatrze Dramatycznym im. Jerzego Szaniawskiego w Wałbrzychu (1985)

Źródło:.

Upamiętnienie

Od 1989 r. Polski Ośrodek Międzynarodowego Stowarzyszenia Teatrów dla Dzieci i Młodzieży ASSITEJ przyznaje Nagrodę im. Jana Dormana za wybitne osiągnięcia w dziedzinie teatru dla dzieci i młodzieży.

25 marca 1992 r. w foyer Teatru Dzieci Zagłębia w Będzinie odsłonięta została tablica poświęcona pamięci Jana Dormana. W marcu 1996 r. (w 10. rocznicę śmierci i 50-lecie teatru) Teatr przyjął patronat swego założyciela i twórcy, a 12 marca 2012 r. (w setną rocznicę urodzin) Gimnazjum nr 1 w Będzinie przyjęło jego imię.

Od 1999 r. działa, powołana przez córkę Iwonę Dowsilas, Fundacja im. Jana Dormana, a w ramach tej fundacji w Muzeum Zagłębia w Będzinie, Archiwum Jana Dormana. W zbiorach znajduje się bogata korespondencja z ponad 200 osobami ze świata kultury, sztuki, nauki (m.in. z Marią Dąbrowską, Marią Kownacką, Agnieszką Osiecką, Danielem Passentem, Krzysztofem Pendereckim, Janem Sztaudyngerem, Gustawem Morcinkiem, prof. Stefanem Szumanem).

Przypisy

Linki zewnętrzne

• Jan Dorman, [w:] Encyklopedia teatru polskiego (baza wiedzy: Autorzy) [dostęp 2026-09-01] .