Jan Lortz
 | |
 podporucznik | |
| Data i miejsce urodzenia |
18 czerwca 1888 |
|---|---|
| Data i miejsce śmierci |
1942 |
| Przebieg służby | |
| Lata służby |
1915–1922, 1939–1942 |
| Siły zbrojne |
|
| Formacja |
Polska Organizacja Wojskowa |
| Jednostki |
POW G.Śl. na powiat bytomski |
| Stanowiska |
dowódca obwodu POW G.Śl. w Rozbarku (1920) |
| Główne wojny i bitwy |
I wojna światowa |
| Odznaczenia | |
    | |
Jan Lortz ps. „Rozen” (ur. 18 czerwca 1888 w Rozbarku, zm. 1942 w Kitob) – podporucznik saperów Wojska Polskiego, powstaniec śląski, działacz niepodległościowy i społeczny, kawaler Orderu Virtuti Militari.
Życiorys
Urodził się w robotniczej rodzinie Jana i Franciszki z domu Kowal. W 1902, po zakończeniu 8-klasowej szkoły ludowej w Bytomiu, pracował jako zecer, a następnie dekarz. W latach 1907–1920 był aktywnym działaczem Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Bytomiu, gdzie między 1912 a 1913 był również administrator „Ula”. W czasie I wojny światowej, pomimo utraty oka, 25 marca 1915 został wcielony do armii niemieckiej. Początkowo walczył na froncie wschodnim, a 5 sierpnia tego roku przybył na front zachodni. Po powrocie z wojska był jednym z czołowych organizatorów konspiracji górnośląskiej w Bytomiu, gdzie 15 stycznia 1919 wstąpił do Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska. 29 czerwca 1919 został aresztowany przez Niemców i przez trzy tygodnie był więziony pod zarzutem zdrady stanu.
Po uwolnieniu, 17 sierpnia 1919 w zastępstwie komendanta wydał rozkaz rozpoczęcia I powstania śląskiego w powiecie bytomskim. Po zakończeniu walk, od 24 sierpnia tego roku przebywał na terenie Zagłębia Dąbrowskiego. 17 listopada 1919 powrócił na Śląsk i w następnym roku uczestniczył w II powstaniu śląskim. Od 15 grudnia 1920 był dowódcą obwodu POW w Rozbarku. 27 kwietnia 1921 mianowany zostaje na podporucznika. W III powstaniu śląskim, od 3 maja 1921 dowodzi I baonem wojsk powstańczych katowickiego 1 pułku piechoty pod dowództwem Walentego Fojkisa i brał udział m.in. w walkach o Kędzierzyn i w bitwie o Górę Świętej Anny. Za męstwo i odwagę wykazane w walce, odznaczono go orderem wojskowym „Virtuti Militari” V klasy.
Kiedy rodzinny Bytom pozostał w granicach Niemiec, przeniósł się na krótko do Piekar Śląskich, by ostatecznie osiąść w Lipinach – obecnej dzielnicy Świętochłowic, gdzie będąc kupcem, posiadał koncesję na hurtownię tytoniową. W okresie dwudziestolecia międzywojennego działał w Związku Powstańców Śląskich, gdzie przez wiele lat był prezesem Zarządu Głównego. Był także członkiem Śląskiej Rady Wojewódzkiej.
W czasie II wojny światowej, podczas kampanii wrześniowej walczył w szeregach samoobrony powstańczej. Opuścił Lipiny jako jeden z ostatnich obrońców rankiem 3 września. Po ewakuacji do Lwowa został inicjatorem utworzenia oraz szefem sztabu kilkusetosobowej grupy śląskiej w Okręgu ZWZ Lwów-Zachód. Za swoją działalność przymusowo zesłany w głąb ZSRR. Po agresja III Rzeszy na ZSRR i zawarciu układu Sikorski-Majski został uwolniony. Zgłosił się do Wojska Polskiego w ZSRR i został przydzielony do Ośrodka Zapasowego 6 DP, lecz w 1942 na skutek ciężkiej choroby zmarł w Kitob, w Uzbekistanie i tam został pochowany na Cmentarzu Wojennym.
Życie prywatne
Był żonaty z Jadwigą Wroną i miał troje dzieci: Czesława (ur. 27 kwietnia 1921), Ewę (ur. 29 grudnia 1930) i Helenę (ur. 11 grudnia 1931).
Jego najmłodszy brat – Stefan, w trakcie powstań śląskich został ranny i zmarł 26 grudnia 1924. Z kolei jego najstarszy brat – Franciszek, został zakatowany w czerwcu 1940 w obozie koncentracyjnym Mauthausen-Gusen przez Karla Chmielewskiego, natomiast Jan został zesłany do Związku Radzieckiego, skąd nie powrócił.
Ordery i odznaczenia
- Krzyż Srebrny Orderu Wojskowego Virtuti Militari nr 7852 (formalnie odznaczony przez Naczelnego Wodza krzyżem o tym numerze 27 czerwca 1922)
- Krzyż Niepodległości z Mieczami – 6 czerwca 1931 „za pracę w dziele odzyskania niepodległości”
- Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski – 9 listopada 1932
- Krzyż na Śląskiej Wstędze Waleczności i Zasługi kl. I (nr 19)
Upamiętnienie
W Filmowej Encyklopedii Powstań Śląskich, jeden z odcinków jest poświęcony jego osobie.
Jedna z ulic w Piekarach Śląskich nosi jego imię.
Przypisy
- 1 2 Hawranek 1982 ↓, s. 277.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 Jan Lorc | Fundacja 100 [online], fundacja100.pl [dostęp 2026-03-22].
- ↑ od 1927 dzielnica Bytomia
- 1 2 3 Kolekcja ↓, s. 1.
- ↑ Hawranek 1982 ↓, s. 276.
- 1 2 3 4 5 Kolekcja ↓, s. 3.
- ↑ Kolekcja ↓, s. 3, 4.
- ↑ Józef Grzegorzek, Pierwsze powstanie śląskie 1919 roku w zarysie, Katowice 1935, s. 205.
- 1 2 Kolekcja ↓, s. 4.
- ↑ Kolekcja ↓, s. 6.
- 1 2 Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 55 z 14 grudnia 1922, s. 909.
- ↑ od 1951 dzielnica Świętochłowic
- 1 2 3 4 Jan Lortz [online], Filmowa Encyklopedia Powstań Śląskich, 1 maja 2016 [dostęp 2026-03-22].
- ↑ Kolekcja ↓, s. 2.
- ↑ „Śląski Głos Poranny” z 1922, nr 128, s. 2 [dostęp 2026-03-22].
- ↑ M.P. z 1931 r. Nr 132, poz. 199 (ISAP) – wskazany jako Lorc Jan
- ↑ M.P. z 1932 r. Nr 259, poz. 295 (ISAP) „za zasługi na polu pracy społecznej i narodowej”.
- ↑ Ul. Jana Lortza - Mapa Piekary Śląskie, plan miasta, ulice w Piekarach Śląskich - E-turysta [online], mapy.e-turysta.pl [dostęp 2026-03-22].
Bibliografia
- Ludzie miasta, t. III – Edward Brzozowski, Jan Helik, Świętochłowice 1986.
- Franciszek Hawranek, Aleksander Kwiatek, Wiesław Lesiuk, Michał Lis, Bolesław Reiner: Encyklopedia Powstań Śląskich. Opole: Wydawnictwo Instytutu Śląskiego w Opolu, 1982.
- Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych. [dostęp 2026-03-22].
- Lortz Jan. [w:] Kolekcja Orderu Wojennego Virtuti Militari; I.482.78-7506 [on-line]. Wojskowe Biuro Historyczne. [dostęp 2026-03-22].