Urodził się na Zamku Królewskim w Krakowie 27 grudnia 1459 roku. Za bezpośrednią opiekę nad Olbrachtem odpowiedzialna była rodzina Szydłowieckich. Następnie od października 1467 roku zdobywał wiedzę pod okiem Jana Długosza. Dzięki odebranej edukacji królewicz był biegły w łacinie, w której umiał pisać teksty oraz wygłaszać mowy. Na postępowanie młodego Jana Olbrachta wpłynął także przebywający w stolicy włoski humanista, Filip Kallimach. Edukację zakończył w grudniu 1474 roku i rozpoczął aktywność w polityce u boku ojca, z którym uczestniczył w objazdach kraju i sejmach. W latach 1486–1490 pełnił funkcję namiestnika królewskiego na Rusi, gdzie odznaczył się, pokonując w 1487 roku Tatarówpod Kopystrzyniem. Na przełomie lat 80. XV wieku był dowódcą tzw. obrony potocznej, której zadaniem była obrona ziem Rusi i Podola przed najazdami Tatarów i Mołdawian.
Po śmierci Macieja Korwina o tron węgierski współzawodniczyli Jan Olbracht oraz jego brat Władysław, król Czech. Posiadał on poparcie magnata Stefana Batorego oraz średniej i wysokiej szlachty ze Słowacji. W trakcie sejmu elekcyjnego na polu Rákos(inne języki) w czerwcu 1490 roku Olbracht został obwołany przez część szlachty królem Węgier. Możnowładcy węgierscy unieważnili elekcję i obrali królem Władysława, co doprowadziło do wojny o sukcesję węgierską pomiędzy braćmi. Działania wojenne prowadzono na terenie dzisiejszej Słowacji (zob. bitwa pod Koszycami). Na mocy pokoju w Koszycach z lutego 1491 roku Jan Olbracht miał zrezygnować ze starań o tron węgierski, w zamian za co miał otrzymać od brata księstwo głogowskie, Oleśnicę i Opawę na Śląsku. Mimo to królewicz pozostał na Węgrzech i na wieść o chorobie Władysława w połowie 1491 roku zerwał pokój i wznowił walki. Ostatecznie został pokonany 1 stycznia 1492 roku w bitwie pod Preszowem. Po zdobyciu miasta Jan Olbracht poddał się Władysławowi. Po spełnieniu warunków traktatu koszyckiego, magnat Stefan Zápolya ugościł go w zamku spiskim i odesłał do granicy polskiej. Mimo wszystko Władysław pozostawił Olbrachtowi Głogów, który ten utrzymał do roku 1498, gdy przekazał księstwo bratu, Zygmuntowi.
Wybór na króla Polski
Kazimierz Jagiellończyk jeszcze przed swoją śmiercią zalecił elekcję Olbrachta na króla Polski. Polska, w przeciwieństwie do Litwy, nie była monarchią dziedziczną Jagiellonów, więc Kazimierz nie mógł wyznaczyć swojego następcy w Polsce. Po śmierci Jagiellończyka 7 czerwca 1492 roku, zorganizowano sejm elekcyjny w Piotrkowie. O koronę po ojcu starali się także bracia Jana, Władysław i Zygmunt oraz książę mazowiecki Janusz II. Kandydaturę Jana Olbrachta wsparli jego bracia – Fryderyk i Aleksander oraz królowa matka. Dodatkowo otrzymał wsparcie od miast i ziemiaństwa. W opozycji do kandydatury stanęli m.in. arcybiskup gnieźnieński Zbigniew Oleśnicki oraz marszałek Królestwa Polskiego Rafał Jarosławski. Główny kontrkandydat Olbrachta, Władysław II Jagiellończyk, nie rozpoczął aktywniejszych starań o koronę polską. Ostatecznie 27 sierpnia Jan Olbracht został wybrany królem Polski. Głosowanie było imienne, a wynik niemal jednogłośny na jego korzyść. Po głosowaniu marszałek sejmu Rafał Jarosławski wyszedł z sali obrad i stanąwszy przed ogółem szlacheckich posłów na sejm ogłosił wynik, po czym trzy razy zadał im pytanie, czy taka jest ich wola. Kiedy zgromadzeni trzykrotnie odpowiedzieli „Jest, jest, jest!”, wybór Olbrachta na króla został usankcjonowany. 23 września odbyła się koronacja w Krakowie nowego monarchy, którą poprowadził arcybiskup gnieźnieński i prymas PolskiZbigniew Oleśnicki. Ponieważ władcą Litwy został Aleksander, do śmierci Olbrachta formalnie zerwana została unia polsko-litewska, lecz oba państwa pozostawały w sojuszu.
Polityka wewnętrzna
Jan Olbracht podczas swoich rządów podejmował próby przekształcenia państwa w duchu renesansowym. Pomagał mu w tym Filip Kallimach. Reformy przewidywały ograniczenie wpływów arystokracji feudalnej oraz zawarcie sojuszu z szlachtą, kosztem mieszczaństwa i chłopstwa.
Początki parlamentu polskiego
Za pierwsze posiedzenie dwuizbowego parlamentu polskiego uznaje się sejm z roku 1468 w Piotrkowie. Wtedy to przedstawiciele sejmików ziemskich obradowali na równi ze stanem szlacheckim. Za panowania Jana Olbrachta ich obecność na sejmach była niemal regułą. Ostatecznie rada królewska za panowania Olbrachta przekształciła się w senat, a ogólnopolski zjazd stanu szlacheckiego, złożony z przedstawicieli sejmików, w izbę poselskąSejmu.
Przywileje szlacheckie i polityka wobec Kościoła
Zaraz po objęciu tronu Jan w 1493 roku na sejmie w Piotrkowie potwierdził wszystkie dotychczasowe przywileje szlachty, a także nadał i potwierdził przywileje dla poszczególnych miast (m.in. dla Krakowa i Lwowa). Kraków uzyskał te same prawa elekcyjne co szlachta oraz podwójnie zwiększono pobór podatków. Poszerzając przywileje, jakie jego ojciec nadał szlachcie w statutach nieszawskich, Jan I Olbracht ogłosił w 1496 roku tzw. statut piotrkowski, który zwalniał szlachtę od cła, ograniczały wychodźstwo chłopów do jednego rocznie na wieś oraz zabraniały nabywania przez mieszczan majątków ziemskich i piastowania urzędów państwowych. Duchownym bez szlachectwa zakazano zasiadania w kapitułach i piastowania wysokich stanowisk kościelnych. Nieszlachcie ograniczono także prawo do zajmowania katedr akademickich.
Sprawa Fryderyka Jagiellończyka
Po śmierci Zbigniewa Oleśnickiego w 1493 roku, Olbracht udał się do do Gniezna i doprowadził do wyboru swego brata Fryderyka na arcybiskupa gnieźnieńskiego i prymasa polski. Następnie, dzięki działaniom poselstwa polskiego w Rzymie, Fryderyk został kardynałem.
W 1496 roku Olbracht nadał Konradowi III tereny Mazowsza w lenno, a sam przyjął tytuł „pana i dziedzica Mazowsza”.
Polityka zagraniczna
Relacje z Węgrami i zjazd w Lewoczy
5 grudnia 1492 roku w Budzie Olbracht i Władysław II zawiązali sojusz, który miał na celu rozbicie opozycji wobec rządów Władysława na Węgrzech.
Na przełomie kwietnia i maja 1494 roku odbył się zjazd Jagiellonów w Lewoczy, na którym obecni byli bracia Jan Olbracht, Władysław, Zygmunt, Fryderyk oraz ich szwagier Fryderyk Hohenzollern. Najważniejszymi tematami rozmów były obrona przed Imperium Osmańskim, sprawa Mołdawii oraz relacje z Habsburgami. Olbracht wysunął propozycję usunięcia Hospodara Mołdawskiego Stefana III i wsadzenie na tron Zygmunta. Na to jednak nie zgodził się Władysław II, który nie chciał pogarszać stosunków z Mołdawią. W trakcie rozmów pojawiła się również koncepcja przeniesienia zakonu na tereny Podola, a władzę w Prusach Zakonnych miałby przejąć Zygmunt. Skutkami zjazdu było zawarcie przez Polskę (w 1495) i Węgry (w 1496) trzyletniego rozejmu z Turkami, a także utworzenie wspólnego frontu przeciwko Habsburgom. Dodatkowo Władysław wzmocnił swoją pozycję na Węgrzech, eliminując magnacką opozycję.
14 lipca 1500 w Budzie władcy Polski i Węgier podpisali przymierze z królem Francji, Ludwikiem XII, na mocy którego Władysław II ożenił się z Anną de Foix-Candale. Przymierze było skierowane przeciwko Imperium Osmańskiemu, jak i Habsburgom.
Ekspansja Imperium Osmańskiego w obrębie basenu Morza Czarnego (podporządkowanie Chanatu Krymskiego w 1478, czy zdobycie Kilii i Białogrodu w 1484) stanowiło zagrożenie dla ziem ukraińskich. Po śmierci Władysława Jagiellończyka najazdy Tatarów nasiliły się, a w 1494 roku rozbito siły litewskie w bitwie pod Wiśniowcem. Po porażce Litwini zdecydowali się na kooperację z Polską, a połączenie sił przeciwko wspólnym wrogom doprowadziło do zawiązania unii krakowsko-wileńskiej w 1499 roku. Próbowano również pozyskać wsparcie od króla Czech i Węgier. W tym celu wysłano poselstwo w 1496 roku, jednak Władysław II odmówił udziału w wojnie, argumentując to trwającym rozejmem z Turkami. W listopadzie 1496 roku zorganizowano zjazd w Parczewie, na którym władcy Polski i Litwy ustalili ostateczne plany ataku.
W 1497 roku 40 tys. armii polskiej składającej się z pospolitego ruszenia, żołnierzy zaciężnych oraz artylerii ruszyło na południowy wschód. Początkowym celem wojny było zdobycie Kilii i Białogrodu. Hospodar Mołdawii, Stefan III Wielki zadeklarował chęć współpracy z Polakami, jednak po wkroczeniu wojsk polskich, Hospodar podporządkował się Bajazydowi II. W obronie Mołdawii stanęli Tatarzy, Imperium Osmańskie a Węgry, faktycznie rządzone przez siły magnackie, wypowiedziały wojnę Polsce. Dodatkowo Iwan III Srogi zaprotestował przeciwko działaniom wojennym w Mołdawii, co uniemożliwiło uczestnictwo wojsk litewskich w ofensywie, gdyż groziło to otwartym konfliktem z Moskwą. 24 września siły polskie rozpoczęły oblężenie stolicy Mołdawii – Suczawy, które po blisko 3 tygodniach zakończyło się podpisaniem rozejmu pomiędzy Polską, Mołdawią i Węgrami. Na jego mocy pozwolono Polakom swobodne wycofanie spod twierdzy. 26 października oddziały tureckie, wołoskie, mołdawskie oraz nieliczni Węgrowie zaatakowali jednostki Olbrachta pod Koźminem, co zakończyło się wybiciem ok. 5 tysięcy polskiego rycerstwa, zaskoczonego w czasie odwrotu w wąwozie. Klęskę na wieki utrwaliło mocno przesadzone powiedzenie: Za króla Olbrachta wyginęła szlachta.
Jeszcze gorsze od wojennej klęski były skutki nieudanej wyprawy czarnomorskiej. Jan Olbracht rozpoczął konfiskatę dóbr szlachciców, którzy nie wzięli udziału w wyprawie. W 1498 roku Turcy i Tatarzy najeżdżali południowo-wschodnie terytoria Litwy, niekiedy dochodząc aż do terenów Rusi Halickiej i Wołynia. 13 lipca 1498 i 15 kwietnia 1499 odnowiono przymierze polsko-węgierskie, kosztem utraty lenna mołdawskiego na rzecz Węgier. 20 listopada 1498 roku Olbracht zrzekł się terenów księstwa głogowskiego na rzecz Władysława II, jednak już 29 listopada 1499 księstwo zostało przekazane Zygmuntowi Staremu. W 1501 roku wybuchła wojna litewsko-moskiewska, w ramach której Olbracht wysłał piechotę zaciężną jako pomoc dla Aleksandra.
Pieczęcie Jana I Olbrachta
Konflikt z Prusami Zakonnymi
Po śmierci Jana von Tiefena w wyprawie czarnomorskiej, wielkim mistrzem zakony krzyżackiego został Fryderyk Saski, który uchylał się od złożenia przysięgi na II pokój toruński. Następnie uzyskał poparcie od cesarza rzymskiego, Maksymiliana I. Zakon wysunął roszczenia do terenów zagarniętych w ramach pokoju toruńskiego z 1466 roku. Wówczas, latem 1501 roku, Olbracht zarządził koncentrację wojsk koronnych w Toruniu, jednak wyprawa wojenna na Prusy Zakonne nie doszła do skutku z powodu śmierci władcy.
Życie prywatne
Olbracht był sybarytą rozkochanym w luksusie. Prowadził wybujałe życie erotyczne, jednak nigdy się nie ożenił. Istnieje podejrzenie, że zmarł na morbus gallicus (łac. choroba francuska), czyli kiłę. Ze względu na swój niestabilny charakter i wady osobowościowe, które odstręczały od niego ludzi, nie cieszył się uznaniem ani magnaterii, ani szlachty, które uważały go za człowieka nieprzewidywalnego i obawiały się jego rządów.
Śmierć
Jan I Olbracht zmarł 17 czerwca 1501, około godziny 10 rano w Toruniu na skutek szybko postępującego paraliżu. Jego zwłoki złożono uroczyście w katedrze wawelskiej, a serce wmurowano w jedną z kolumn bazyliki św. Jana w Toruniu. Nie zostawił po sobie żadnego potomka. Po śmierci Jana Olbrachta tron po nim przejął jego młodszy brat, Aleksander. W 2022 roku odkryto jego komorę grobową pod posadzką kaplicy jemu poświęconej.
Charakterystyka króla według Macieja z Miechowa
Był wysokiego wzrostu, oczu piwnych, na twarzy z pewnym wyrzutem i wysiękiem. (...) W ruchach szybki, często u boku z mieczykiem przypasanym występował, namiętnościom i chuciom jako człowiek wojskowy folgował.
.jpg)
.png)
