Życiorys
Pochodził z rodziny przywiązanej do tradycji powstańczych (głównie powstania styczniowego). W powstaniach brali udział przodkowie z obu stron, a jeden z dalszych przodków Walenty Pajewski uczestniczył w bitwie pod Wiedniem i według tradycji rodzinnej był znany osobiście królowi Janowi III. Ojciec, Zdzisław, był ekonomistą, dyrektorem Fabryki Obić Papierowych i Papierów Kolorowych „J. Franaszek S.A.” w Warszawie, matka Stefania z Reklewskich zajmowała się domem. Pierwsze nauki Janusz Pajewski pobierał na tzw. kompletach, a potem w Gimnazjum Ziemi Mazowieckiej. Uczęszczał do liceum w Warszawie, tam też podjął studia historyczne na Uniwersytecie Warszawskim. W trakcie studiów przez dwa lata przewodniczył Kołu Naukowemu Historyków. W 1926 zapisał się na seminarium Oskara Haleckiego. W 1929 uzyskał stopień doktora na podstawie pracy Stosunki polsko-węgierskie. Niebezpieczeństwo tureckie 1516–1526. Habilitował się w 1933 na podstawie rozprawy Węgierska polityka polska w XVI wieku. Do 1936 skupiał się na historii XVI w., następnie przerzucił swoje zainteresowania naukowe na historię najnowszą, specjalizując się w pisaniu biogramów, charakterystyk postaci i zagadnień dyplomacji. W 1937 rozpoczął wygłaszanie wykładów z historii politycznej Polski XIX i XX w. w Wyższej Szkole Dziennikarskiej w Warszawie, a w 1938 z historii Europy współczesnej w Szkole Nauk Politycznych.
W czasie II wojny światowej był zaangażowany w tajne nauczanie, pisał też drugoobiegowe dwa tomy syntezy historii Polski (1794–1864 i 1864–1918) oraz biografię Zygmunta Augusta. Pod koniec 1940 trafił do Biura Informacyjno-Politycznego Związku Walki Zbrojnej (od 1942 Armii Krajowej), pisząc do wydawanych przez ten organ biuletynów pod pseudonimami inżynier Mroczkiewicz i doktor Wróblewski. Następnie stanął na czele referatu środkowoeuropejskiego w Sekcji Spraw Zagranicznych przy Delegaturze Rządu na Kraj. W powstaniu warszawskim stracił dobytek, zginęli również jego rodzice. Przeprowadził się wówczas do podwarszawskiego Milanówka.
Po wojnie na krótko powrócił do pracy dydaktycznej, wykładając na UW, w Szkole Głównej Handlowej i w Szkole Nauk Politycznych. Od października 1945 równolegle pełnił funkcję wicedyrektora Biura do spraw Repatriacji w Ministerstwie Spraw Zagranicznych. W grudniu 1946 zamieszkał w Poznaniu, by z inicjatywy Zygmunta Wojciechowskiego oraz przy poparciu Kazimierza Tymienieckiego i Adama Skałkowskiego podjąć pracę naukową. W styczniu 1947 rozpoczął wykłady z historii stosunków międzynarodowych XIX i XX wieku na Wydziale Prawno-Ekonomicznym Uniwersytetu Poznańskiego. W tym samym roku objął kierownictwo Studium Niemcoznawczego w Instytucie Zachodnim, a w 1948 Katedrę Historii Powszechnej Nowożytnej na Uniwersytecie Poznańskim. W pierwszej połowie lat pięćdziesiątych jego prace z historii Niemiec uznawano za niewłaściwe z punktu widzenia władz i rozważano usunięcie go z pracy w Instytucie Zachodnim – ostatecznie do kroku tego nie doszło, jednak działalność dziejopisarska Pajewskiego w tym okresie była ograniczona. Od końca lat 50. wznowił publikował przede wszystkim na temat imperializmu niemieckiego oraz historii Polski w XIX i w XX wieku. Napisał też syntezę historii powszechnej XIX w. (dla lat 1871–1918), stanowiącą podręcznik akademicki.
W 1951 został profesorem nadzwyczajnym nauk humanistycznych, a w 1958 profesorem zwyczajnym. W 1951 został prodziekanem, a w 1955 dziekanem Wydziału Filozoficzno-Historycznego. W 1955 jako dziekan był inicjatorem nadania poznańskiemu uniwersytetowi imienia Adama Mickiewicza. Współtwórca idei powstania Instytutu Historii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w którym prowadził Zakład Historii Powszechnej Nowożytnej i Najnowszej. Od 1973 do 1976 wiceprzewodniczący Association Européenne d’Histoire Contemporaine. Działalność naukową prowadził również po formalnym przejściu w stan spoczynku, za co uhonorowano go w 1997 Medalem Palmae Universitatis Studiorum Posnaniensis (pierwszy laureat). Do 2002 pracował zawodowo na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza.
W 1978, po sporach z cenzurą (dzięki m.in. interwencji na szczytach Jaremy Maciszewskiego), wydał przełomową w polskiej historiografii publikację Odbudowa państwa polskiego 1914–1918. W opozycji do oficjalnie propagowanej wersji historii, nie stawiała ona rewolucji październikowej jako głównego czynnika umożliwiającego odzyskanie przez Polskę niepodległości. Publikację nagrodził tygodnik „Polityka”. Później opublikował fundamentalną Pierwszą wojnę światową oraz Budowę Drugiej Rzeczypospolitej.
Od 1977 doktor honoris causa Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza oraz Université des Sciences Humaines w Strasburgu.
Wypromował pięćdziesięciu trzech doktorów.
