Jarzmianka

Jarzmianka
	; Kwiatostan jarzmianki większej
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	astropodobne
Rząd	selerowce
Rodzina	selerowate
Rodzaj	jarzmianka
	Nazwa systematyczna
	Astrantia L.; Sp. Pl. 235. 1 Mai 1753
	Typ nomenklatoryczny
	Astrantia major L.
	Multimedia w Wikimedia Commons

Jarzmianka (Astrantia L.) – rodzaj roślin zielnych z rodziny selerowatych (Apiaceae) liczący 10 gatunków. Występuje w Europie środkowej, wschodniej i południowej (5 gatunków) oraz w rejonie Kaukazu i Turcji. Jedynym przedstawicielem we florze Polski jest jarzmianka większa A. major. Jarzmianki zasiedlają lasy i formacje trawiaste na terenach skalistych. Są to rośliny długowieczne i rozrastające się w duże kolonie.

Jarzmianka większa, zwłaszcza w odmianie z kwiatostanami czerwono zabarwionymi, uprawiana jest jako roślina ozdobna; uprawiane są także kultywary pochodzenia mieszańcowego, uzyskane w wyniku krzyżówek z jarzmianką największą A. maxima. Uprawiane poza tym bywają takie gatunki jak: jarzmianka kraińska A. carniolica, trójsieczna A. trifida, bawarska A. bavarica.

Morfologia

Pokrój: Byliny osiągające do 1 m wysokości, o łodygach wyprostowanych, nagich i słabo rozgałęzionych.
Liście: W większości odziomkowe i długoogonkowe, liście łodygowe są nieliczne. Blaszki dłoniasto wcinane lub klapowane, czasem tylko z trzema klapami, maksymalnie z 7. Brzegi blaszki ząbkowane, z ząbkami zakończonymi szczecinką.
Kwiaty: Zebrane w pojedyncze baldaszki wsparte okółkiem okazałych pokryw, zielonych lub barwnych, zaostrzonych, pełniących rolę powabni. W efekcie cały kwiatostan przypomina pojedynczy kwiat (→ pseudancjum). Baldaszki takie bywają zebrane w nieregularne grono tworząc pozorny baldach złożony. W obrębie baldaszka środkowe kwiaty są obupłciowe i siedzące, brzeżne kwiaty męskie są krótkoszypułkowe. Działki kielicha okazałe. Korona tworzona jest przez 5 wolnych, białawych, czasem różowych płatków, mających kształt lancetowaty, na końcach odgiętych. Pręcików 5, zwykle dłuższych od płatków, o wydłużonych pylnikach. Zalążnia dolna, dwukomorowa, w każdej z komór z pojedynczym zalążkiem. Szyjki słupka dwie. Miodnik w postaci płaskiego krążka obecny jest tylko w kwiatach obupłciowych.
Owoce: Rozłupnia rozpadająca się na dwie rozłupki, żebrowane, gęsto okryte drobnymi łuskami.

Systematyka

Jeden z rodzajów podrodziny Saniculoideae w obrębie selerowatych Apiaceae z rzędu selerowców.

Wykaz gatunków

Astrantia bavarica Schult. – jarzmianka bawarska
Astrantia carniolica Wulfen – jarzmianka kraińska
Astrantia colchica Albov
Astrantia major L. – jarzmianka większa
Astrantia maxima Pall. – jarzmianka największa
Astrantia minor L.
Astrantia ossica Woronow ex Grossh.
Astrantia pauciflora Bertol.
Astrantia pontica Albov
Astrantia trifida Hoffm. – jarzmianka trójsieczna

Przypisy

↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
1 2 Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-04-16] (ang.).
↑ Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-01-21].
1 2 3 Astrantia L., [w:] Plants of the World Online [online], Royal Botanic Gardens, Kew [dostęp 2024-06-27] .
1 2 3 4 5 6 7 Beata Grabowska, Tomasz Kubala: Encyklopedia bylin, tom I. Poznań: Zysk i S-ka Wydawnictwo, 2011, s. 157-158. ISBN 978-83-7506-845-0.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2002, s. 302. ISBN 0-333-74890-5.
↑ ZbigniewZ. Mirek ZbigniewZ., HalinaH. Piękoś-Mirkowa HalinaH., AdamA. Zając AdamA., MariaM. Zając MariaM., Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 38, ISBN 978-83-62975-45-7 .
↑ David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 84, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
↑ Ludmiła Karpowiczowa (red.): Słownik nazw roślin obcego pochodzenia łacińsko-polski i polsko-łaciński. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 1973.
↑ Gawryś Wiesław: Słownik roślin zielnych. Kraków strony=36: Officina Botanica, 2008. ISBN 978-83-925110-5-2.
1 2 3 4 5 6 7 8 MarianM. Koczwara MarianM., Flora polska. Rośliny naczyniowe Polski i ziem ościennych. T. IX. Dwuliścienne wolnopłatkowe-dwuokwiatowe. Cz. VII, Kraków 1960, s. 18-19 .

[ruggiero-1] Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).

[apweb-2] 1 2 Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-04-16] (ang.).

[3] Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-01-21].

[powo-4] 1 2 3 Astrantia L., [w:] Plants of the World Online [online], Royal Botanic Gardens, Kew [dostęp 2024-06-27] .

[grabowska_2011-5] 1 2 3 4 5 6 7 Beata Grabowska, Tomasz Kubala: Encyklopedia bylin, tom I. Poznań: Zysk i S-ka Wydawnictwo, 2011, s. 157-158. ISBN 978-83-7506-845-0.

[philips-6] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2002, s. 302. ISBN 0-333-74890-5.

[checklist-7] ZbigniewZ. Mirek ZbigniewZ., HalinaH. Piękoś-Mirkowa HalinaH., AdamA. Zając AdamA., MariaM. Zając MariaM., Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 38, ISBN 978-83-62975-45-7 .

[mabb-8] David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 84, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .

[9] Ludmiła Karpowiczowa (red.): Słownik nazw roślin obcego pochodzenia łacińsko-polski i polsko-łaciński. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 1973.

[10] Gawryś Wiesław: Słownik roślin zielnych. Kraków strony=36: Officina Botanica, 2008. ISBN 978-83-925110-5-2.

[koczwara-11] 1 2 3 4 5 6 7 8 MarianM. Koczwara MarianM., Flora polska. Rośliny naczyniowe Polski i ziem ościennych. T. IX. Dwuliścienne wolnopłatkowe-dwuokwiatowe. Cz. VII, Kraków 1960, s. 18-19 .