Pochodne tlenowych kwasów jodu

Próbka jodanu amonu, NH4IO3

Pochodne tlenowych kwasów jodu – grupa związków chemicznych obejmująca przede wszystkim sole tlenowych kwasów jodu. Estry tych kwasów są rzadsze. Sole są zwykle substancjami krystalicznymi i mają właściwości utleniające, tym silniejsze, im niższy jest stopień utlenienia jodu.

Zestawienie soli tlenowych kwasów jodu

Podjodyny

Podjodyny, w systemie Stocka jodany(I), to sole kwasu podjodawego (HIO) o wzorze ogólnym X(IO)n. Zawierają anion podjodynowy IO−.

Podjodyny są niestabilne zarówno w stanie czystym, jak i w roztworach wodnych. Ulegają dysproporcjonowaniu do jodków i jodanów. Można je otrzymać w reakcji jodu z wodorotlenkami:

I2 + 2NaOH → NaIO + NaI + H2O

Jodyny

Jodyny, in. jodany(III), to sole kwasu jodawego (HIO2) o wzorze ogólnym X(IO2)n. Zawierają anion jodynowy IO2−.

Jodany

Jodany, in. jodany(V), to sole kwasu jodowego (HIO3) o wzorze ogólnym X(IO3)n. Zawierają anion jodanowy IO3−.

Są to substancje rozpuszczalne w wodzie. Powstają w wyniku dysproporcjonowania podjodynów:

3NaIO → NaIO3 + 2NaI

lub w reakcjach jodu i gorących roztworów zasad.

Nadjodany

Wśród nadjonadów, w systemie Stocka jodanów(VII), wyróżnia się metanadjodany i ortonadjodany:

  • metanadjodany – sole kwasu metanadjodowego (HIO4) o wzorze ogólnym X(IO4)n. Zawierają anion metanadjodanowy IO4−.
  • ortonadjodany – sole kwasu ortonadjodowego (H5IO6), o wzorze ogólnym X5(IO6)n. Zawierają anion ortonadjodanowy IO65−.

Nadjodany można otrzymać przez utlenienie jodanów za pomocą podchlorynów.

Zastosowanie soli tlenowych kwasów jodu

Związki te stosowane są jako środki utleniające oraz odczynniki w analizie chemicznej (jodometrii). Z podjodynów można otrzymać wolny jod, gdyż po zakwaszeniu roztworu dysproporcjonują do jodanów i jodków, które z reagują następnie ze sobą zgodnie z równaniem:

IO3− + 5I− + 6H+ → 3I2 + 3H2O

Pochodne organiczne tlenowych kwasów jodu

Spośród 4 tlenowych kwasów jodu opisane są organiczne pochodne tworzone przez kwas podjodawy (HIO) i jodowy (HIO3).

Pochodne kwasu podjodawego

Struktura podjodynu metylu

Znanych jest kilkadziesiąt estrów typu R−O−I, np. podjodyn metylu(inne języki) (CH3IO) lub podjodyn fenylu(inne języki) (PhIO). Podjodyny alkilowe i arylowe pod wpływem światła UV ulegają wolnorodnikowemu rozpadowi z wytworzeniem aldehydów i ketonów.

Kwas podjodawy tworzy mieszane bezwodniki z kwasami karboksylowymi, typu R−C(O)−O−I, np. podjodyn acetylu(inne języki), CH3COOI (AcOI). Związki tego typu można otrzymać w reakcji jodu z bezwodnikiem kwasowym lub solą srebrową kwasu:

CH3COOAg + I2 → CH3COOI + AgI↓

Bezwodniki karboksylowo-podjodynowe reagują z alkoholami tworząc estry podjodynowe:

CH3COOI + ROH ⇌ ROI + CH3COOH

Pochodne kwasu jodowego

Opisane zostało jedynie 5 pochodnych organicznych kwasu jodowego:

Zobacz też