| Autor | |
|---|---|
| Typ utworu | |
| Wydanie oryginalne | |
| Miejsce wydania | |
| Język | |
| Data wydania | |
| Wydawca | |
Kankan na wulkanie – powieść fantastycznonaukowa Marka Oramusa, wydana w 2009 roku przez wydawnictwo Prószyński Media, wcześniej publikowana w odcinkach na łamach „Dziennika Polskiego”. Utwór łączy elementy dystopii społeczno-politycznej, powieści detektywistycznej i satyry politycznej.
Akcja powieści rozgrywa się w Polsce w 2019 roku, w alternatywnej wizji przyszłości, w której prezydentem kraju jest Radosław Sikorski, a Polska pozostaje państwem politycznie osłabionym i poddanym wpływom obcych mocarstw. Głównym bohaterem jest nigeryjski policjant Waldek Choinka, prowadzący śledztwo w sprawie zaginięcia polskiego ministra. Futurystyczna wizja Polski i Europy stanowi punkt wyjścia do satyrycznej diagnozy współczesnych autorowi problemów politycznych i społecznych, m.in. stosunków międzynarodowych, integracji europejskiej, imigracji i politycznej poprawności.
Powieść była interpretowana jako przykład polskiej fantastyki społeczno-politycznej wykorzystującej obraz niedalekiej przyszłości do krytyki teraźniejszości. Spotkała się z rozbieżnymi ocenami recenzentów: chwalono jej satyryczny charakter, fabułę i konstrukcję głównego bohatera, ale zarzucano także schematyczność, wtórność, tendencyjność ideową oraz nieudane połączenie różnych konwencji literackich.
Oramus ukończył powieść w październiku 2008 roku. Jej tytuł został zaczerpnięty z autobiografii Pięknych dwudziestoletnich Marka Hłaski, ze zdania „Wszyscy dziś tańczymy kankana na wulkanie”, wykorzystanego również jako motto utworu. Oramus wyjaśniał, że słowa te traktował jako diagnozę współczesnej, nieprzewidywalnej cywilizacji.
Powieść była po raz pierwszy publikowana w odcinkach na łamach „Dziennika Polskiego” na przełomie 2007 i 2008 roku (od numeru 258 z 2007 do numeru 50 z 2008). W formie książkowej ukazała się w 2009 roku nakładem wydawnictwa Prószyński Media.
Akcja rozgrywa się w Polsce w 2019 roku, gdy prezydentem Rzeczypospolitej został Radosław Sikorski, a premierem Elżbieta Jakubiak. W Rosji tytuł honorowego cara otrzymał dożywotnio Władimir Putin, zaś w Niemczech kanclerzem jest Erika Steinbach. Na zachodzie pogrążonej w apatii Europy narasta presja radykałów islamskich, na wschodzie zaś, w tym w Polsce, działają zbrojne komanda finansowane przez Moskwę. Agenci i policjanci – Sylwester Wypych, Piękna Betty, Barnaba i Waldek Choinka – próbują udaremnić knowania Tołstogo Czetwierga i Niny Szarawarenko.
Głównym bohaterem powieści jest Waldek Choinka, nigeryjski policjant, który przybywa do Polski, prowadząc śledztwo w sprawie zaginięcia polskiego ministra. Polska jest krajem zubożałym i politycznie zmarginalizowanym, którego terytorium penetrują służby i agenci obcych państw. W toku śledztwa Choinka poznaje mechanizmy funkcjonowania państwa oraz przemiany, które zaszły w Polsce.
Powieść spotkała się z rozbieżnymi ocenami recenzentów. Lech Jęczmyk na łamach „Czasu Fantastyki” pozytywnie ocenił Kankan na wulkanie, uznając go za udany powrót Oramusa do prozy powieściowej po długiej przerwie i zaliczając do wyrazistego i znaczącego nurtu współczesnej polskiej fantastyki. W krótkiej recenzji opublikowanej w portalu „Rynek Książki” utwór porównano do „IV Rzeczpospolitej” Grzegorza Mathei, pozytywnie oceniając jego fabułę, którą określono jako „wartką, pełną suspensów, ironii i humoru i interesującą”.
Oceny konstrukcji fabuły i bohaterów również były odmienne. Jęczmyk za atuty powieści uznał postać głównego bohatera oraz konstrukcję fabuły, której zakończenie, jego zdaniem, pozostawia możliwość kontynuacji. Z kolei Bernadetta Darska w „Nowych Książkach” krytykowała schematyczność fabuły oraz dialogi i zachowania bohaterów, które uznała za często przewidywalne i równocześnie niedopasowane do realiów przedstawionej przyszłości. Jej zdaniem dialogi służyły ponadto przede wszystkim objaśnianiu realiów świata przedstawionego.
Recenzenci różnili się także w ocenie połączenia konwencji gatunkowych. Podczas gdy Jęczmyk pozytywnie oceniał wykorzystanie przez Oramusa elementów fantastyki naukowej, powieści detektywistycznej i satyry politycznej, Darska uznała, że Kankan na wulkanie trudno traktować jako udaną realizację konwencji political fiction, ponieważ przeważają w nim elementy powieści sensacyjno-kryminalnej. Krytykowała nadmierną liczbę wątków i konwencji, które nie tworzą jej zdaniem spójnej całości. Szczególnie negatywnie oceniła konstrukcję powieści: rozbudowane początkowe objaśnienia realiów świata przedstawionego uznała za zbędne wobec późniejszej dominacji wątku sensacyjnego. W rezultacie oceniła utwór jako nieudaną próbę połączenia powieści sensacyjnej, thrillera politycznego, science fiction, romansu i powieści przygodowej.
Powieść recenzował również Paweł Dunin-Wąsowicz na łamach „Lampy”. Uznał przedstawione w powieści motywy zagrożenia islamskiego i moralnego rozkładu Zachodu za mało oryginalne, zwracając uwagę, że występowały już we wcześniejszej twórczości polskiej fantastyki politycznej, zwłaszcza w utworach Rafała Ziemkiewicza i Marcina Wolskiego. Negatywnie ocenił również ambicje literackie powieści, uznając ją za literaturę nastawioną przede wszystkim na dostarczanie łatwej rozrywki, zestawiając ją z bardziej rozbudowaną i ambitniejszą, jego zdaniem, Rdzą Rafała Nowakowskiego. Podsumował swoją ocenę ironicznym stwierdzeniem, że „przeciętność i wtórność” stanowią największe wartości powieści.
Kankan na wulkanie bywa klasyfikowany jako utwór łączący różne odmiany fantastyki i literatury popularnej. Jęczmyk interpretował powieść jako połączenie science fiction, powieści detektywistycznej i satyry politycznej. Leszek Będkowski zaliczył ją do polskich dystopii społeczno-politycznych powstałych po 1989 roku, stanowiących kontynuację wcześniejszej tradycji fantastyki socjologicznej. Sytuował utwór pomiędzy poważnym tonem części współczesnych dystopii a powieściami wykorzystującymi groteskę. Z kolei Adam Mazurkiewicz zaliczył powieść do „skandalizujących” utworów powiązanych z nurtem klerykal fiction. Dunin-Wąsowicz sytuował powieść w tradycji polskiej fantastyki politycznej.
Pomimo osadzenia akcji w 2019 roku powieść interpretowano przede wszystkim jako komentarz do rzeczywistości współczesnej jej powstawaniu. Zdaniem Jęczmyka świat przedstawiony stanowi ekstrapolację procesów zachodzących w Polsce na początku XXI wieku. Recenzent określił ten typ fantastyki mianem prozy „czasu współczesnego dokonanego” (Present Perfect), opisującej teraźniejszość poprzez ukazanie jej możliwych konsekwencji w bliskiej przyszłości. Futurystyczna konwencja służy zatem, według Jęczmyka, przede wszystkim komentowaniu współczesności. Podobnie Będkowski wskazywał, że hiperboliczny obraz przyszłości umożliwia diagnozowanie teraźniejszości, a odniesienia do rzeczywistej publicystyki społeczno-politycznej służą zakotwiczeniu fikcyjnego świata w doświadczeniu współczesnego odbiorcy.
Interpretację tę akceptował sam Oramus, który w wywiadzie dotyczącym powieści uznał za trafne odczytanie Kankana na wulkanie jako powieści współczesnej, w której elementy futurologiczne służą diagnozie rzeczywistości początku XXI wieku, a nie wyłącznie prognozowaniu przyszłości.
Jednym z głównych tematów powieści jest krytyczna wizja polskiego życia politycznego i społecznego. Jęczmyk podkreślał demaskatorski i satyryczny charakter utworu, porównując metodę Oramusa do podniesienia przydrożnego kamienia, spod którego ukazuje się ukryte pod nim „robactwo”. Bernadetta Darska dostrzegała w powieści krytykę społeczeństwa, które nie zna własnej historii ani praw obywatelskich, jest intelektualnie bierne, a jego życie publiczne zdominowane jest przez sensacyjne dziennikarstwo. Jako przykłady satyrycznych elementów świata przedstawionego wskazywała ograniczenia ruchu samochodowego, dyskusje o „rozbrojeniu demograficznym”, ustawę dotyczącą podróży kosmicznych oraz partie polityczne stanowiące przekształcenia ugrupowań istniejących w momencie powstawania książki.
Istotnym zagadnieniem jest także geopolityczne położenie Polski. Według Jęczmyka państwo przedstawione w powieści jest słabe i stanowi obiekt rywalizacji zagranicznych mocarstw. Recenzent podsumował jego położenie stwierdzeniem, że Polska „nie jest graczem w tych rozgrywkach, jest tylko boiskiem”, porównując sytuację kraju do podziału stref wpływów. Obecność w Polsce agentur różnych państw tłumaczył przyjętą w powieści wizją ciągłości służb wywiadowczych, które mimo przemian politycznych zachowują dawne struktury i sieci agentów. Bogdan Trocha określił przedstawioną w Kankanie na wulkanie rzeczywistość jako „tragikomiczną wizję przyszłości Polski i Unii Europejskiej”.
Ważne miejsce w interpretacjach powieści zajmują konflikty społeczne i kulturowe. Będkowski za jej główną problematykę uznawał zagrożenia związane z wielokulturowością oraz granice tolerancji wobec mniejszości etnicznych i wyznaniowych. Według badacza powieść przedstawia wizję odchodzącej w przeszłość chrześcijańskiej Europy, której zagrażają imigranci muzułmańscy. Umieszczenie akcji w niedalekiej przyszłości pozwala Oramusowi komentować współczesne mu spory dotyczące imigracji i politycznej poprawności. Jednym z przykładów wykorzystania rzeczywistych odniesień publicystycznych jest wprowadzenie do powieści postaci brytyjskiego konserwatywnego filozofa Rogera Scrutona. Z kolei Trocha za jeden z istotnych politycznych motywów utworu uznał zagrożenie islamskim terroryzmem, sytuując powieść wśród polskich utworów fantastycznych podejmujących próbę diagnozy mechanizmów związanych z tym zjawiskiem.
Będkowski wskazywał również na obecny w powieści postulat nieufności wobec rządzących, powiązany z motywem teorii spiskowych. Szerszym kontekstem tej problematyki, zauważonym przez badaczy, jest charakterystyczna dla tego nurtu dystopii krytyka politycznej poprawności, przedstawianej jako mechanizm mogący maskować istniejące konflikty społeczne. Krytycznie przedstawiane są również idee wielokulturowości i integracji europejskiej.
W wywiadzie dotyczącym powieści Oramus określił jako jej główną tezę wizję osłabienia zachodniej Europy wskutek narastających wpływów islamu oraz Polski pozostającej w geopolitycznym konflikcie z Rosją i zależnej od nieskutecznych, jego zdaniem, struktur zachodnich. Wyrażał wątpliwości dotyczące trwałości solidarności państw Unii Europejskiej i skuteczności NATO w przypadku poważnego konfliktu, podkreślając zarazem, że przedstawione w powieści przewidywania mają charakter pesymistyczny i że sam miał nadzieję, iż się nie spełnią.