
Klimatyzacja – proces przetwarzania powietrza w zamkniętych pomieszczeniach, mający na celu zapewnienie i regulację optymalnych warunków temperaturowo-wilgotnościowych, jak również cyrkulacji i oczyszczania powietrza, zapewniających dogodne warunki do pracy i funkcjonowania człowieka (warunki komfortu) lub optymalne warunki dla określonego procesu przemysłowego (np. w przemyśle elektronicznym).
W języku potocznym mianem „klimatyzacji” określa się proces chłodzenia lub sprzęt wykonujący to zadanie (np. samochód osobowy z „klimatyzacją”).

Przed upowszechnieniem się energii elektrycznej do wentylowania i obniżania temperatury wewnątrz budynków wykorzystywano rozwiązania bezobsługowe energetycznie, znane jako łapacze wiatru (badgir). Najstarsze znane dowody stosowania pasywnej klimatyzacji wieżowej pochodzą z okresu XVIII dynastii w starożytnym Egipcie (m.in. z Tell el-Amarna oraz z siedziby w Neb-Amun). Wznoszono tam dwukierunkowe łapacze wiatru, które kierowały chłodny strumień powietrza do wnętrza budynku, jednocześnie odprowadzając gorące powietrze po stronie zawietrznej.
Technika budowy łapaczy wiatru była intensywnie rozwijana na terenie Iranu, co potwierdzają perskie przekazy literackie z IX wieku n.e. oraz relacje z podróży Marca Pola z przełomu XIII i XIV wieku. Ze względu na zachowany zespół historycznej architektury wykorzystującej pasywną klimatyzację, irańskie miasto Jazd (określane jako „Miasto Łapaczy Wiatru”) zostało w 2017 roku wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Działanie pasywnej wieży klimatyzacyjnej opiera się na wywoływaniu różnicy ciśnień pomiędzy górnymi otworami nawiewnymi wieży a drzwiami i oknami budynku, co wymusza stały przepływ powietrza. Mechanizm ten wykorzystuje dobowy cykl termiczny oraz pojemność cieplną ścian:
Efekt chłodzenia wzmacniano dodatkowo poprzez wykorzystanie chłodzenia ewaporacyjnego – strumień powietrza z łapacza kierowano do podziemnych kanałów wodnych (qanat), piwnic, fontann lub naczyń z wodą opadową umieszczanych w dachu wieży.

Trzony wież klimatyzacyjnych dzielono wewnętrznymi murami (przeponami) na osobne kanały nawiewne i wywiewne – najczęściej na planie liter I, H lub X – co zapobiegało mieszaniu się strumieni powietrza. W zależności od lokalnych kierunków wiatrów budowano łapacze jednostronne, dwustronne (tzw. bliźniacze), czterostronne, wielokątne (sześciokątne i ośmiokątne) oraz wieże dwupoziomowe, pobierające wiatr na dwóch różnych wysokościach.
Do wznoszenia wież stosowano materiały o dużej stateczności cieplnej, przede wszystkim cegłę suszoną na słońcu (adobe) lub cegłę wypalaną, łączoną zaprawą z gliny, wody i słomy. Rozwiązanie to chroniło konstrukcję przed powstawaniem mostków termicznych.
Skuteczność pasywnych strategii chłodzenia oraz nocnego wietrzenia budynków w okresie letnim i przejściowym ulega ograniczeniu na skutek wzrostu temperatur zewnętrznych oraz zmniejszenia różnicy temperatur między wnętrzem a otoczeniem. Spadek wydajności układów pasywnych (np. wentylacji grawitacyjnej o 13–17% w skali roku) ogranicza ich zdolność do utrzymania wymaganego mikroklimatu, co wymusza stosowanie systemów ze wspomaganiem mechanicznym, klimatyzacji oraz wentylacji hybrydowej.

Początkowo jako czynnik chłodzący stosowano od XIX wieku do lat 20. XX wieku dwutlenek węgla. Został on wyparty przez czynniki z grupy fluorowanych węglowodorów, które mogły być stosowane przy niższym ciśnieniu roboczym w układzie chłodzącym. Po wycofaniu fluorowęglowodorów stosowano czynnik R12 (dichlorodifluorometan), który miał dobre właściwości termodynamiczne i wolno ulatniał się z układu chłodzącego. Jako szkodliwy dla warstwy ozonowej został zgodnie z podpisanym w 1987 roku protokołem montrealskim wycofany z użytku. W późniejszych latach stosowany był czynnik R134a (tetrafluoroetan) o dobrych właściwościach termodynamicznych, jest on jednak gazem cieplarnianym o bardzo wysokim indeksie GWP (1300). W związku z tym w Stanach Zjednoczonych i Japonii producenci zostali zobowiązani do bardziej wydajnych układów chłodzących, co miało zmniejszyć zużycie czynnika. W Europie samochody od 2011 roku miały być wyposażone w układy klimatyzacji, w których czynnik R134a miał zostać zastąpiony nowym, o indeksie GWP niższym niż 150. Koncerny motoryzacyjne zwlekały z wprowadzeniem nowych regulacji, ostatecznie weszły one w życie w 2014 roku. W Europie stosowane są czynniki HFO1234yf (tetrafluoropropen: zbliżona charakterystyka termodynamiczna, indeks GWP=4) lub R744 (dwutlenek węgla, indeks GWP=1). W urządzeniach klimatyzacyjnych wycofano wcześniej stosowany ze względu na szkodliwość dla środowiska czynnik R22, natomiast w nowoczesnych klimatyzatorach wykorzystuje się czynnik R32, charakteryzujący się niższym potencjałem tworzenia efektu cieplarnianego i poprawiający efektywność energetyczną o około 10% względem starszego czynnika R410A.

Sorpcyjno-wyparne systemy chłodzenia DEC (ang. desiccant evaporation cooling), w tym słoneczne systemy klimatyzacji desykacyjnej, stanowią alternatywę dla klasycznych instalacji klimatyzacyjnych opartych na sprężarkowych urządzeniach chłodniczych. Technologia ta obniża temperaturę powietrza poprzez odparowanie wody i nie wykorzystuje syntetycznych czynników chłodniczych (takich jak freony), dzięki czemu ogranicza negatywny wpływ na środowisko naturalne. Zastosowanie układów DEC pozwala na redukcję zużycia energii elektrycznej przy zachowaniu odpowiedniej jakości powietrza wentylacyjnego.
W celu zwiększenia efektywności chłodzenia wyparnego powietrze w systemach DEC jest wstępnie osuszane za pomocą sorbentów w postaci stałej lub ciekłej. Zassane powietrze zewnętrzne przepływa przez rotor sorpcyjny, w którym zachodzi adsorpcja wilgoci oraz wzrost temperatury powietrza. Następnie ogrzane i osuszone powietrze jest schładzane w rekuperatorze, a w kolejnym etapie poddawane dalszemu ochłodzeniu i nawilżeniu w nawilżaczu wyparnym. Nawiewane do pomieszczenia powietrze, mieszając się z powietrzem wewnętrznym, odbiera zyski ciepła jawnego oraz utajonego.
Ciągła praca centrali klimatyzacyjnej DEC wymaga okresowej regeneracji sorbentu, realizowanej za pomocą podgrzanego strumienia powietrza wywiewanego z pomieszczenia. Proces ten wymaga dostarczenia energii cieplnej o temperaturze w zakresie 50–100 °C (w analizowanych modelach około 70 °C). Wysoką opłacalność ekonomiczną uzyskuje się w przypadku wykorzystania do regeneracji ciepła odpadowego lub energii z odnawialnych źródeł energii, takich jak kolektory słoneczne.
Efektywność chłodnicza systemów DEC jest ściśle uzależniona od temperatury i wilgotności powietrza zewnętrznego. Układy te zachowują wysoką skuteczność w utrzymaniu jakości powietrza oraz odprowadzaniu ciepła i wilgoci, gdy wilgotność względna powietrza zewnętrznego nie przekracza 60%. Wzrost wilgotności względnej powietrza zewnętrznego powyżej 65% uniemożliwia utrzymanie optymalnego mikroklimatu w pomieszczeniu bez znacznego zwiększania strumienia powietrza wentylacyjnego.
Do zregenerowania sorbentu w systemie DEC konieczne jest dostarczenie strumienia ciepła w ilości około trzykrotnie większej niż strumień ciepła odebrany z klimatyzowanego pomieszczenia. W warunkach klimatu umiarkowanego badany system klimatyzacji DEC osiąga współczynnik efektywności energetycznej (EER) na poziomie 0,34.

Komfort cieplny – zespół cech mikroklimatu, który powoduje dobre samopoczucie człowieka. Odczucia termiczne człowieka odnoszą się głównie do równowagi cieplnej całego ciała. Na równowagę tę wpływa: aktywność człowieka, odzież, jaką ma na sobie, jak również parametry otoczenia: temperatura powietrza, średnia temperatura promieniowania, prędkość przepływu powietrza i wilgotność względna. Na podstawie badań prof. Olego Fangera opracowano normę ISO, według której wrażenia cieplne ciała ludzkiego przewiduje się za pomocą wskaźników PMV i PPD.
Z doświadczeń inżynierów klimatyzacji wynika, że optymalne warunki dla ludzi wykonujących lekką pracę (np. praca biurowa) występują przy jednoczesnym spełnieniu następujących parametrów powietrza wewnętrznego:
W zakresie temperatur 16–24 °C wilgotność względna na poziomie 40–60% wywiera neutralny wpływ na odczucia cieplne człowieka. Niezachowanie któregokolwiek z tych parametrów może powodować u ludzi odczucie duszności, parności lub przeciągu. Spadek wilgotności względnej poniżej 35% może prowadzić do wysuszenia śluzówki nosa oraz skóry. Z kolei jednoczesny wzrost temperatury i wilgotności utrudnia odparowywanie potu z powierzchni skóry, ograniczając naturalną zdolność organizmu do odprowadzania ciepła. Utrzymanie zalecanych w okresie letnim parametrów powietrza wewnętrznego wymaga stosowania urządzeń klimatyzacyjnych. W zależności od aktywności i odzieży człowieka przyjmuje się różne zakresy parametrów powietrza wewnętrznego.
Oprócz odczuć termicznych równie istotnym elementem komfortu jest przebywanie w czystym powietrzu o odpowiedniej zawartości tlenu.
Proces technologiczny może również wymagać zapewnienia odpowiedniego mikroklimatu. Oprócz określenia optymalnych parametrów powietrza wewnętrznego ważnym elementem jest utrzymanie założonych tolerancji wahań temperatury i wilgotności względnej czy prędkości powietrza. Nierzadko proces technologiczny wymaga utrzymania odpowiedniej czystości powietrza (mechanicznej, chemicznej, mikrobiologicznej).
Instalacja klimatyzacji musi być przygotowana do zapewnienia wymaganych przez użytkownika warunków wewnętrznych w każdych warunkach meteorologicznych. Na podstawie badań sporządzono tablice z obliczeniowymi parametrami zewnętrznymi takimi jak: temperatura, wilgotność powietrza, wietrzność i nasłonecznienie.
Dane takie publikuje m.in. US The Department of Energy na stronie weather data – są to informacje z 6 kontynentów i ponad 100 krajów na świecie. Na terenie Polski parametry obliczeniowe powietrza zewnętrznego określa norma PN-76/B-03420. Została ona opracowana na podstawie danych meteorologicznych z lat 1920–1960, co nie jest adekwatne do obecnych warunków pogodowych. Przyjmowanie entalpii zewnętrznej (temperatura i wilgotność) wymaga obecnie zupełnie innego podejścia, opartego na określeniu czasu dotrzymania parametrów w pomieszczeniach przez 95% w skali roku lub 10 lat. Takie nowe podejście pokazuje nowa norma PN-EN15251 w załączniku G. Nowe podejście wymaga stworzenia narzędzi komputerowych weryfikujących dane meteorologiczne z ubiegłych lat. Dodatkowo dla różnych obiektów wymagany poziom dotrzymywania warunków termiczno-wilgotnościowych jest różny. W przypadku mieszkań wystarczy 95%, natomiast dla strategicznej serwerowni potrzeba zagwarantować 100% i uwzględnić temperatury ekstremalne, co wiąże się z poniesieniem dużo wyższych nakładów inwestycyjnych.
Sprawność urządzeń chłodzących i grzewczych określają dwa podstawowe wskaźniki wyrażane w W/W:
Miejsce na czerpnie powietrza powinno znajdować się od strony północnej lub wschodniej budynku na wysokości minimum 3 m nad poziomem terenu.
W układach desykacyjnych proces klimatyzacji polega na osuszaniu strumienia powietrza poprzez jego przepływ przez złoże materiału pochłaniającego wilgoć (desykantu), a następnie na jego ochładzaniu w chłodnicy ewaporacyjnej (odparowalnej).
W słonecznych systemach klimatyzacyjnych kluczowym elementem determinującym całkowitą sprawność układu jest wydajność osuszacza powietrza. Spośród powszechnie stosowanych geometrii najwyższym stosunkiem wymiany ciepła do oporu przepływu (spadku ciśnienia) charakteryzują się osuszacze o kanałach równoległych (ang. parallel-passage dehumidifiers).
Jako materiały sorpcyjne (desykanty) stosuje się m.in. żel krzemionkowy (najczęstszy w układach słonecznych ze względu na wysoką zdolność odzyskiwania wilgoci w zakresie temperatur pracy kolektorów cieplnych, mimo wysokiego ciepła adsorpcji i niskiej dyfuzyjności transportu masy) oraz sita cząsteczkowe (np. typu 4A, używane w systemach regenerowanych palnikami gazowymi). Gamma-dwutlenek manganu ($\gamma\text{-MnO}_2$) nie nadaje się do samodzielnego stosowania w słonecznych układach chłodniczych ze względu na znacznie niższą pojemność adsorpcyjną.
Dopuszczalny poziom hałasu generowany przez ciche jednostki wewnętrzne klimatyzatorów wynosi około 30–35 dB.

Montaż indywidualnych klimatyzatorów jest powszechnym sposobem obniżania temperatury w pomieszczeniach podczas upałów, jednak ich eksploatacja znacząco zwiększa zużycie energii elektrycznej. Posiadanie klimatyzatora zwiększa roczne zużycie energii elektrycznej w gospodarstwie domowym średnio o 36%, a w warunkach najwyższych temperatur wzrost ten sięga szczytowo 57%. Spośród wszystkich urządzeń gospodarstwa domowego klimatyzacja wywiera największy krańcowy wpływ na zużycie energii elektrycznej i jest jedynym urządzeniem, którego intensywność użytkowania rośnie wraz ze wzrostem temperatury otoczenia. Szacuje się, że około 60% energii zużywanej w budynkach przeznaczane jest na wentylację, ogrzewanie oraz chłodzenie.
W strukturze zużycia energii w budownictwie obserwuje się przesunięcie bilansu energetycznego: spadek zapotrzebowania na energię do ogrzewania (według przewidywań spadek liczby stopniodni grzania o 18% w 2050 roku i 28% w 2080 roku) jest kompensowany przez rosnące zapotrzebowanie na chłodzenie w miesiącach ciepłych. W klimacie środkowoeuropejskim (na przykładzie Warszawy) prognozuje się wzrost liczby stopniodni chłodzenia (CDD przy temperaturze bazowej 20 °C) z 27,90 w latach 2011–2025 do 91,45 w 2050 roku oraz 161,70 w 2080 roku w scenariuszu umiarkowanym SSP2-4.5. Towarzyszyć temu ma wydłużenie czasu występowania wysokich temperatur zewnętrznych (powyżej 25 °C z 391 h do 804 h w 2050 roku i 931 h w 2080 roku; powyżej 30 °C z 29 h do odpowiednio 120 h i 222 h), co przy niemal liniowej zależności między temperaturą zewnętrzną a temperaturą wewnątrz budynków zwiększa ryzyko przegrzewania pomieszczeń.
Postępujące zmiany klimatyczne wpływają również na obciążenia wilgotnościowe (utajone) systemów klimatyzacyjnych. Prognozowany wzrost średniej zawartości wilgoci w powietrzu zewnętrznym (z 6,06 g/kg rocznie do 7,01 g/kg w 2080 roku) oraz podniesienie średniej temperatury punktu rosy w okresie letnim z 12,41 °C do 14,40 °C zwiększają zużycie energii na osuszanie powietrza i podnoszą ryzyko kondensacji pary wodnej na elementach instalacji chłodniczych.
Zwiększona produkcja energii elektrycznej na potrzeby klimatyzacji wiąże się z podwyższoną emisją szkodliwych substancji do atmosfery, w tym tlenku węgla, dwutlenku węgla, dwutlenku siarki oraz tlenków azotu. Zjawisko to negatywnie wpływa na zdrowie ludzkie oraz przyczynia się do postępujących zmian klimatycznych. Według prognoz roczne światowe zużycie energii elektrycznej na chłodzenie budynków mieszkalnych może wzrosnąć z 494,5 TWh w 2020 roku do 975,8–1392,6 TWh w 2050 roku, a średnie roczne zużycie przypadające na jedno klimatyzowane gospodarstwo domowe ma się zwiększyć z 1610 kWh do 1869–2069 kWh. Zjawisko to może spowodować wzrost rocznych emisji dwutlenku węgla z 339,4 Mt (w 2020 roku) do 669,7–955,8 Mt w 2050 roku, przy szacowanym społecznym koszcie dodatkowych emisji wynoszącym od 124 do 177 miliardów dolarów rocznie.
Masowe użytkowanie klimatyzacji generuje również obciążenia szczytowe w sieciach elektroenergetycznych, co w niektórych regionach (np. w Indiach) będzie wymagać rozbudowy szczytowych mocy wytwórczych i przesyłowych o 75–120 GW do 2050 roku. Do czynników ograniczających wzrost zapotrzebowania na energię z sieci należą wprowadzanie i zaostrzanie minimalnych standardów efektywności energetycznej urządzeń oraz wykorzystanie fotowoltaiki – gospodarstwa domowe na obszarach o wyższej niż mediana generacji słonecznej zużywają średnio o 25% mniej energii elektrycznej z sieci na chłodzenie.
Klimatyzacja stanowi główną wielkoskalową technologię adaptacyjną chroniącą ludzi przed fizycznymi skutkami narażenia na ekstremalne upały. Jej użytkowanie przyczynia się do znacznej redukcji śmiertelności podczas fal upałów, a także wywiera pozytywny wpływ na wyniki w nauce oraz zdrowie psychiczne.
Średni globalny wskaźnik posiadania klimatyzacji wynosi około 26–28% gospodarstw domowych, przy czym występują znaczne nierówności geograficzne i dochodowe. W Stanach Zjednoczonych odsetek ten przekracza 92%, w krajach OECD poza Unią Europejską (Japonia, Australia, Kanada) wynosi ponad 81%, natomiast w Afryce sięga średnio 5,6%. W gorących krajach rozwijających się głównym czynnikiem decydującym o zakupie urządzenia są dochody, podczas gdy w zamożnych krajach strefy umiarkowanej kluczowa jest częstotliwość występowania wysokich temperatur. Przewidywany jest wzrost nasycenia klimatyzacją do 41–55% gospodarstw domowych na świecie do 2050 roku.
Wydatki na energię elektryczną do chłodzenia mają charakter regresywny, co prowadzi do zjawiska tzw. ubóstwa chłodniczego. Najbogatsze gospodarstwa domowe przeznaczają na prąd do klimatyzacji od 0,2% do 2,5% swojego budżetu, podczas gdy najuboższe gospodarstwa posiadające klimatyzator wydają na ten cel do 8% budżetu.

Pozostałe Polskie Normy dotyczące powyższej dziedziny są do dobrowolnego stosowania. Ich zestawienie można znaleźć na stronach Polskiego Komitetu Normalizacyjnego w dziale: