Koń domowy

Ten artykuł dotyczy konia domowego. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.

Koń domowy

Equus caballus
Linnaeus, 1758
Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	zwierzęta
Gromada	ssaki
Podgromada	żyworodne
Infragromada	łożyskowce
Rząd	nieparzystokopytne
Podrząd	koniokształtne
Rodzina	koniowate
Rodzaj	koń
Gatunek	koń domowy
Systematyka w Wikispecies
Multimedia w Wikimedia Commons
Hasło w Wikisłowniku
Cytaty w Wikicytatach

Zobacz w Wikiźródłach zbiór utworów o tytule „Koń”

Koń domowy (Equus caballus) – gatunek udomowionego ssaka nieparzystokopytnego z rodziny koniowatych (Equuidae).

Pochodzenie konia

Przodkowie i genetyka konia

 Osobny artykuł: Ewolucja koniowatych.

Przodkami koni orientalnych, od których pochodzą konie gorącokrwiste, były prawdopodobnie koń Przewalskiego (Equus przewalskii) i tarpan dziki (Equus ferus); konie zimnokrwiste pochodzą natomiast od konia leśnego z Północnej Europy. Koń Przewalskiego jest obecnie jedynym przedstawicielem gatunku koni dzikich. Rasa konik polski wykazuje bardzo duże podobieństwo do tarpana dzikiego, lecz nie jest genetycznie tym samym (chociaż poza Polską koniki polskie bywają określane mianem tarpan). W styczniu 2007 zespół naukowców z Massachusetts Institute of Technology i Uniwersytetu Harvarda poinformował, że stworzył wstępną mapę genomu konia.

Historia konia

Proces udomowienia koni rozpoczął się prawdopodobnie od odławiania i wychowywania młodych źrebiąt. Nie można jednak wykluczyć łapania dorosłych koni i stopniowego ich oswojenia, ale biorąc pod uwagę, jak trudne jest współczesne szkolenie koni, wydaje się to mniej prawdopodobne. Według danych archeologicznych proces udomowienia koni rozpoczął się prawdopodobnie około 5–6 tysięcy lat temu (prawdopodobnie w IV tysiącleciu p.n.e.) na stepach Eurazji, czyli w obszarze geograficznym ograniczonym na zachodzie przez Węgry, a na wschodzie przez Chiny i od tego czasu zwierzę to pozostaje ściśle związane z dziejami ludzkiej cywilizacji.

Na przestrzeni epok jego funkcje ulegały istotnym przemianom. W najwcześniejszych okresach historii człowieka jako dzikie zwierzę łowne, stanowił obiekt polowań paleolitycznych społeczności w celu zapewnienia pożywienia, natomiast w neolicie został przekształcony w zwierzę pociągowe i transportowe. Z czasem zaczął być wykorzystywany do pracy w rolnictwie, ciągnąc wozy i pługi, stając się symbolem siły fizycznej oraz wytrzymałości. Ludy stepowe Eurazji włączyły natomiast udomowione konie tak głęboko w codzienne życie, że funkcjonowanie ich społeczności w znacznym stopniu opierało się na czynniku końskim. Za panowania cesarza Haong-Ti w Chinach (około 2700 r. p.n.e.), konie były tam traktowane jako zwierzęta domowe. Na zachodzie proces ten rozkwitł jednak znacznie później. W Babilonie za czasów Hammurabiego (2123 - 2081 r. p.n.e.) koń nie był jeszcze zwierzęciem użytkowym.

Około 2000 lat p.n.e. konie zaczęły pojawiać się jako zwierzęta domowe w Asyrii. Dokładniejsze informacje na temat asyryjskich koni pochodzą z ok. 1000 r. p.n.e. i są oparte na świetnie zachowanych wizerunkach, które wskazują, że konie asyryjskie były stosunkowo wysokie, miały zwięzłą budowę ciała i niewielkie głowy osadzone na krępych szyjach.

Jeszcze większe znaczenie koń zyskał jednak już w starożytności jako towarzysz działań wojennych. Pod koniec II tysiąclecia p.n.e. upowszechniła się skuteczna kawaleria. Strzemiona, pierwotnie używane w Chinach, zostały przejęte przez Mongołów i wraz z ich ekspansją dotarły do Europy, gdzie zmieniły charakter prowadzenia wojen i umożliwiły rozwój ciężkiej jazdy. W tym kontekście rozprzestrzeniła się także renoma arabskich koni pełnej krwi, przy czym ich znaczenie nie ograniczało się jedynie do północnej Afryki. Zaprzęgany do rydwanów lub używany jako wierzchowiec umożliwiał powstawanie, utrzymywanie, ale także upadek wielkich imperiów. Trafnie ujął to jeden z chińskich dziejopisów, stwierdzając, że to właśnie grzbiet konia kształtuje państwo, ponieważ zarówno na Wschodzie, jak i na Zachodzie człowiek, dosiadając konia, zwiększał swoją siłę i przewagę, potęgując własne możliwości. Świadectwem tej roli są liczne pomniki jeździeckie spotykane na całym świecie. Wykorzystanie koni w kampaniach wojennych zapewniało przewagę w czasach wędrówek ludów; już wspomniani Hetyci oraz Aleksander Wielki odnosili sukcesy w ekspansji dzięki wojennym koniom, a Rzymianie w bitwie pod Kannami zostali pokonani z powodu przewagi kawalerii przeciwnika. Znaczenie koni jako czynnika strategicznego w wojsku utrzymało się przez kolejne stulecia, a władcy starali się ograniczać eksport koni, aby zapewnić sobie przewagę militarną. Takie działania były uzasadnione, gdyż wiele regionów zależało od międzynarodowego handlu końmi; w efekcie powstał intensywny handel końmi w Zatoce Perskiej i rejonie Morza Czerwonego aż po Indie. W południowej części tego obszaru występowały trudności w hodowli i tresurze koni wojennych, dlatego szczególnie południowoindyjscy władcy w Vijayanagarze byli zależni od importu koni, co niekiedy prowadziło do zbrojnych konfliktów z rywalami. Każdego roku sprowadzano do 100 000 koni, które stanowiły podstawę wojskowej przewagi południowoindyjskiego państwa. Znaczenie kawalerii w czasie wojen utrzymało się również w Europie i przyczyniło się do sukcesów Napoleona pod koniec XVIII i na początku XIX wieku. Wraz z zanikiem koni jako uczestników działań wojennych nastąpiła zasadnicza reinterpretacja ich funkcji społecznej; koń przekształcił się w dobro luksusowe, wykorzystywane przede wszystkim w celach rekreacyjnych, takich jak jeździectwo czy wyścigi konne, charakterystycznych dla warstw posiadających. Zjawisku temu towarzyszyło zwiększenie nakładów na hodowlę oraz ekspozycję koni.

Po wcześniejszym wymarciu koni na obszarze obu Ameryk, Kolumb i następnie konkwistadorzy przywrócili je na te kontynenty. W następstwie rozwijających się globalnych powiązań handlowych ich wykorzystanie rozprzestrzeniło się również w Azji Południowo-Wschodniej, gdzie konie były stosowane jako prezenty rytualne lub trybuty, formy podatku oraz środki transportu i komunikacji.

W czasach nowożytnych w wielu regionach globu koń utracił swoje dawne znaczenie jako narzędzie pracy w rolnictwie oraz jako środek prowadzenia wojen. Dopiero nowinki techniczne, w szczególności w trakcie I wojny światowej, zakończyły chwalebną epokę koni wojennych i zdegradowały je do roli środków transportu. Pomimo tych zmian koń zachował szczególne miejsce w nowoczesnym społeczeństwie, prawdopodobnie ze względu na fakt, że człowiek darzy swojego konnego towarzysza pewnym uczuciem. W związku z tym warto dokładniej zgłębić historię konia, choć badacz napotyka przy tym pewne wyzwania, które dotyczą w zasadzie każdej próby historycznego badania zwierząt. Jego dalsze istnienie i hodowla są dziś w dużej mierze związane z ponownym odkryciem sportu jeździeckiego i rekreacyjnych form użytkowania, co znajduje odzwierciedlenie także w kulturowych odniesieniach, według których „raj na ziemi” ma znajdować się na grzbiecie konia.

Współczesne konie domowe charakteryzują się bardzo dużą zmiennością form, określanych mianem ras lub typów hodowlanych; ich liczebność na świecie szacuje się na ponad 70 milionów osobników. Analiza genezy tej różnorodności stanowi jedno z głównych pól badawczych archeozoologii oraz zoologii udomowień, zajmującej się historią i rozwojem zwierząt domowych. Szczególnie istotne pozostają badania nad kopalnymi przodkami koni, pozwalające lepiej zrozumieć długotrwały proces ich ewolucji i domestykacji.

Znaczenie

W Atenach konie hodowano przede wszystkim do wyścigów, między innymi podczas klasycznych igrzysk olimpijskich, jednak dla Greków, podobnie jak później dla Rzymian, stanowiły one także element religijny. Posejdon był nie tylko bogiem sztuki jeździeckiej, lecz wierzono również, że słońce jest ciągnięte po niebie przez zaprzęg koni. Konie czczono nie tylko w klasycznej Grecji i Rzymie, lecz na przykład w Danii były one obecne przy pochówkach jako symboliczno-religijny element, a w cesarskich Chinach miały charakter trybutu. Symbolika religijna jest w Europie szczególnie widoczna przy przedstawieniach Czterech Jeźdźców Apokalipsy, którzy na swoich galopujących koniach zwiastują zagładę świata.

Użytkowanie

Niegdyś najpopularniejsze zwierzę pociągowe, następnie wyparte przez maszyny (zob. traktor, kombajn). Dziś używany w celach rekreacyjnych i sportowych, jako zwierzę pociągowe – jedynie w biedniejszych gospodarstwach i niekiedy w leśnictwie (zrywka drewna). Konie przeznaczone pod różne kierunki użytkowania charakteryzują się odmiennymi cechami. Chociaż przyjmuje się różne klasyfikacje typów użytkowych, to do najpopularniejszej należy podział na:

• typ wierzchowy - o lekkim ruchu, mocnym grzbiecie i dobrze rozwiniętym układzie oddechowym
• typ pociągowy- masywne i silne, o grubym kośćcu i spokojnym temperamencie, wyróżnić można 3 podtypy w tej grupie: ciężko-pociągowe, pośpieszno-pociągowe i lekko-zaprzęgowe
• typ juczny - niskie, z silnym, krótkim grzbietem, dobrze odnajdujące się w górzystym terenie
• typ kombinowany - o budowie zbliżonej do typu wierzchowego, ale z większą ilością masy mięśniowej.

Rasy koni

 Osobny artykuł: Rasy konia domowego.

Wyhodowano wiele ras koni. Najpopularniejsze to:

• czystej krwi arabskiej – jej krzyżówki dały początek wielu innym rasom
• pełnej krwi angielskiej – konie wyścigowe.

Umaszczenia i odmiany

 Osobny artykuł: Umaszczenie koni.

Konie charakteryzują się wielką różnorodnością umaszczeń, które w większości przypadków nie są cechą rasową. Wyjątkami od tej reguły są rasy: haflinger (umaszczenie kasztanowate z konopiastą grzywą i ogonem), appaloosa (umaszczenie tarantowate), konik polski (umaszczenie myszate), palomino (umaszczenie izabelowate), fiording (umaszczenie bułane) oraz koń fryzyjski (umaszczenie kare, jedyną możliwą odmianą jest mała gwiazdka na czole), albino (umaszczenie białe).

Charakterystyka chodów konia

Wśród naturalnych chodów konia rozróżnia się (w kolejności według prędkości):

stęp

chód czterotaktowy; koń stawia nogi w kolejności: lewa tylna, lewa przednia, prawa tylna, prawa przednia. Rodzaje stępa: swobodny, pośredni, wyciągnięty.

kłus

chód dwutaktowy, koń stawia dwie nogi po przekątnej (prawa przednia i lewa tylna, lewa przednia i prawa tylna). Rodzaje kłusa: roboczy, pośredni, zebrany, wyciągnięty. Z punktu widzenia jeźdźca w rekreacji wyróżnia się: kłus anglezowany, ćwiczebny (pełny siad) lub w półsiadzie. Kłusaki mają również kłus szybki, który u innych koni nazywa się już galopem. W jeździe rekreacyjnej oraz sportowej jeździec anglezując, powinien siadać na siodło, kiedy przednia noga jest na ziemi. W konkursach ujeżdżeniowych na czworoboku od klasy P stosuje się tylko kłus ćwiczebny.

galop

trzytaktowy chód konia (źle ułożone konie czasem galopują czterotaktem), koń stawia najpierw nogę tylną, potem dwie nogi po przekątnej, a następnie przednią prowadzącą – w zależności więc od tego, która noga stawiana jest jako ostatnia, rozróżnia się galop na lewą i prawą nogę. Rodzaje galopu: roboczy, pośredni, zebrany i wyciągnięty. Można galopować w półsiadzie lub w pełnym siadzie. Koń powinien galopować na tę samą nogę, w którym kierunku idzie (w lewo – na lewą, w prawo – na prawą). Jeśli tak nie jest, a jest to zamierzone, mówi się, że jeździec prowadzi konia kontrgalopem. Jazda kontrgalopem jest trudnym technicznie elementem, bowiem utrudnia koniowi zachowanie równowagi. Jeśli kontrgalop nie był zamierzony to nazywa się go galopem fałszywym.

cwał

jest najszybszym rodzajem chodu. Koń stawia nogi w kolejności: lewa tylna, prawa tylna, lewa przednia, prawa przednia, lub odwrotnie, po czym następuje faza lotu (na animacji).

Ten chód jest używany w wyścigach konnych.

Oprócz tych podstawowych chodów konia wyróżnia się jeszcze:

• dwutaktowy inochód (koń stawia nogi w kolejności: prawa przednia z prawą tylną, a następnie lewa przednia z lewą tylną),
• trucht pośredni między stępem a kłusem,
• amble pośredni między stępem a inochodem (do tej grupy należy np. tolt).

Istnieje również wiele chodów sztucznych, czyli wyuczonych przez człowieka np. piaff, pasaż i stęp hiszpański.

Każdy z wymienionych powyżej chodów ma dwa rodzaje (tempa): szybki i wolny, i można w nim wprowadzać modyfikacje, takie jak skracanie czy wydłużanie kroku.

Anatomia

Parametry życiowe

Przeciętna temperatura ciała zdrowego konia waha się pomiędzy 37,5 °C a 38,5 °C. Tętno spoczynkowe powinno wynosić od 36 do 40 uderzeń na minutę. Standardowa liczba oddechów w spoczynku to 8-14 na minutę. Przeciętna długość życia koni wynosi 25–30 lat. Całkowita objętość krwi różni się od masy ciała i wynosi od 25 do 45 litrów. Wysokość konia mierzy się od podłoża do kłębu, zwykle specjalną laską zoometryczną.

Kopyta

 Osobny artykuł: Kopyto końskie.

Kopyto składa się z trzeciego (dalszego) członu palcowego (kości kopytowej), trzeszczki kopytowej, chrząstek, stawu kopytowego oraz obejmującej całość puszki kopytowej. Kość kopytowa jest otoczona silnie ukrwionym i złożonym z wielu warstw tworzywem kopytowym.

Budowa kopyta

Prawidłowo ukształtowane kopyto konia powinno być zaokrąglone w części palcowej, szersze przy piętce. Ściana przednia jest najgrubsza, a ściana boczna jest grubsza przy piętce. Nad ścianą kopyta jest widoczna wstęga koronki rogotwórczej, której uszkodzenie wpływa na wzrost ściany. Podeszwa kopyta przedniego jest umiarkowanie wklęsła, a kąt nachylenia czoła ściany przedniej do podeszwy wynosi 45-50 stopni. Kopyto tylne ma spiczastą część palcową i wklęsłą podeszwę. Kąt między ścianą przednią a podeszwą tylnego kopyta może wynosić 50-60 stopni. We wszystkich kopytach widoczna jest strzałka, która dzieli podeszwę na dwie części. Strzałka jest elastyczną strukturą pod obciążeniem ciała konia i łączy się z krawędzią podeszwy w tzw. linii białej.

• 
  Podeszwa kopyta tylnego
• 
  Przekrój końskiego kopyta
• 
  Anatomia kopyta a podkuwanie
• 
  Podstawowe części kopyta końskiego

Rozród i rozwój

Cykl rozrodczy klaczy trwa 22 dni i 7 dni rui. Pierwsze jajeczkowanie po porodzie następuje ok. 11-13 dni po wyźrebieniu. Ciąża u klaczy trwa 330 dni (11 miesięcy). Statystycznie klacze w ciąży z ogierkiem wyźrebiają się 2,3 doby później, niż klacze w ciąży z klaczką. W pełni ukształtowany płód źrebięcia waży od 26 do 60 kg. Klacz najczęściej rodzi jedno źrebię, ciąże mnogie zdarzają się niezwykle rzadko (2% wszystkich urodzeń). Najwięcej ciąż mnogich (głównie bliźniaczych) zaobserwować można u klaczy pełnej krwi angielskiej. Wynika to z hodowli w bliskim pokrewieństwie i małej puli genowej w rasie. Większość ciąż mnogich kończy się poronieniem w 7-8 miesiącu od zapłodnienia. Najczęściej przeżywa tylko jedno źrebię z miotu, sytuacje gdy przeżywają oba młode są skrajnie rzadkie (4,5% wszystkich ciąż bliźniaczych).

Choroby letalne u koni w większości uwarunkowane są genami recesywnymi. Choroby te ujawniają się poprzez skrzyżowanie zdrowych heterozygotycznych rodziców, których kojarzenie ze sobą powoduje ujawnienie genów letalnych. Schorzenia te zaobserwować można zwłaszcza przy chowie w bliskim pokrewieństwie. Najczęściej spotykanymi chorobami semiletalnymi i letalnymi u koni są:

• wrodzony brak jelita grubego (zamknięte jelito grube) – gen recesywny;
• gen fryderyksborg (niska płodność lub jałowość);
• gen sprzężony z płcią (mała liczba samców) - gen recesywny;
• wada epiteliognesis (brak skóry na kończynach);
• zniekształcone kończyny przednie - gen recesywny;
• brak gałek ocznych.

Ogierki, są fizycznie zdolne do rozmnażania się w wieku ok. 18 miesięcy, ale klacze rzadko dopuszcza się do rozmnażania przed ukończeniem 3 roku życia. Konie czteroletnie uważa się za dojrzałe. Szkielet zwykle rozwija się do 6 roku życia. Dojrzewanie kośćca zależy od wielkości konia, rasy, płci i jakości opieki. Im koń większy, tym kości dłużej tworzą tkankę kostną i przekształcenie z chrząstki w kość zajmuje więcej czasu.

W zależności od dojrzałości, rasy i przeznaczenia konie są zwykle przysposabiane do pracy w wieku od 2 do 4 lat. Chociaż w niektórych krajach konie wyścigowe pełnej krwi angielskiej są wystawiane na tory już w wieku 2 lat, a w sportowych rajdach długodystansowych konie nie są uważane za wystarczająco dojrzałe, aby brać udział w zawodach, dopóki nie ukończą pełnych 60 miesięcy kalendarzowych (5 lat).

Nazwy koni w zależności od wieku:

• sysak – młody koń do około 6. miesiąca życia, odżywia się głównie mlekiem matki
• odsadek – młody koń odłączony od klaczy matki
• źrebię – młody koń poniżej 1. roku
• klaczka – samica konia w wieku 1–3 lat
• ogierek – samiec konia w wieku 1–3 lat
• klacz – samica konia powyżej trzeciego roku życia
• ogier – samiec konia powyżej trzeciego roku życia, zazwyczaj hodowany dla rozrodu

Inne nazwy:

• wałach – wykastrowany samiec

• wnęter – samiec konia z wadą rozwojową, polegającą na niewłaściwym umieszczeniu jąder (poza moszną – zob. wnętrostwo)

Koń w kulturze

Zwierzęta często stawały się ogólnie używanymi emblemami do przekazywania określonych komunikatów. Konie symbolizowały nie tylko siłę i wzniosłość, lecz także stały się symbolem męskości, władzy i prestiżu, dlatego bywały wykorzystywane zarówno w malarstwie, jak i w poezji.

Konotacje w kulturze

 Z tym tematem związana jest kategoria: Utwory literackie o koniach.

• Koń – jaki jest, każdy widzi – powszechnie znany początek adnotacji dotyczącej konia w późnobarokowej encyklopedii Nowe Ateny pióra Benedykta Chmielowskiego. Nadużycie redaktorów wydania z roku 1966, polegające na usunięciu dalszej części hasła bez odnotowania skrótu sprawiło, iż pierwsze jego zdanie pełni obecnie funkcję popularnego powiedzonka, którym kwituje się różnego rodzaju oczywistości.

• Koń – podać jego odgłos – to cytat ze słynnej komedii Rejs w reż. Marka Piwowskiego. Odpowiedź Pa-ta-taj jest oczywiście błędna, gdyż chodziło o odgłos paszczą.

• Koń go zjadł – staropolskie przysłowie; według jednej z interpretacji chodzi w nim o horrendalnie wysokie koszty utrzymania konia pod wierzch.

• Koń, pomimo że w dziedzinie transportu należy do przeszłości, do dziś stanowi swoisty nobilitujący symbol w motoryzacji. Powszechne jest określanie szybkiego sportowego auta mianem „rumaka”, a niektóre firmy obrały właśnie konia jako logo firmowe (Ferrari) lub logo typu samochodu (Ford Mustang). Koń, tym razem mitologiczny (Pegaz), jest marką hiszpańskich ciężarówek i ciągników siodłowych PEGASO. Rodzimym przypadkiem wykorzystania nazwy konia jako marki samochodu jest Tarpan, bynajmniej nie kojarzony ani z rewelacyjnymi osiągami, ani nawet z nadzwyczajną mocą, jednak wytrzymały i sprawny na bezdrożach (por. Bronco, hiszp. nieoswojony, dziki koń).

• biały koń nie jest koniem
• Bucefał
• Burak
• centaur
• hipogryf
• hipoterapia
• hippokamp
• Incitatus
• jednorożec
• kelpie
• konik z Dalarny
• koń trojański
• Łysek z pokładu Idy
• Nasza szkapa
• Pegaz
• Rosynant

Organizacja hodowli w Polsce i na świecie

Ogólny nadzór nad utrzymaniem i hodowlą koni pełni Minister Rolnictwa. Z państwowych organizacji zajmujących się hodowlą koni wyodrębnić można 2 typy instytucji: Stada Ogierów (np. w Książu) i Stadniny Koni (np. w Janowie Podlaskim). Istotną grupą organizacji sprawujących pieczę nad kierunkami hodowli koni w Polsce są Polskie Związki Hodowców Koni (PZHK).

Użytkowaniem koni i kontrolą jego procesu w Polsce zajmują się m.in.:

• Polski Związek Jeździecki (PZJ),
• Zakłady treningowe (ZT),
• Tory wyścigów konnych.

a na świecie m.in.:

• Międzynarodowa Federacja Jeździecka (FEI).

Zobacz też

• jeździectwo
• koń huński, koń Przewalskiego, tarpan
• koń w średniowieczu
• rejestry
• pęcina
• podkowa

Przypisy

Linki zewnętrzne

• Konie i my – Choroby: Kompendium wiedzy o chorobach kopyt. konie.biz. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-05-10)].
• Koniec z chorobą linii białej. [dostęp 2010-08-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-07-09)].