Litr
Litr, oznaczenie l lub L – pozaukładowa jednostka objętości. W przeliczeniu na jednostki SI 1 l = 1/1000 m³ = 1 dm³.
Pierwotnym symbolem litra była mała litera l (el). W 1979 roku 16. Generalna Konferencja Miar dopuściła, jako wyjątek, także wielką literę L, aby uniknąć mylenia litery „l” z cyfrą „1”. W USA zalecanym oznaczeniem jest L, a przepisy Kanady i Australii wymieniają je na pierwszym miejscu, dopuszczając również małą literę l. W Polsce legalnymi oznaczeniami litra są zarówno l, jak i L.
Stosowane przedrostki i ich powiązanie z układem SI
Do tworzenia dziesiętnych wielokrotności i podwielokrotności litra stosuje się przedrostki SI:
| Wielokrotność | Nazwa | Symbole | Równoważna objętość | Podwielokrotność | Nazwa | Symbole | Równoważna objętość | |||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 100 l | litr | l | L | dm³ | decymetr sześcienny | 100 l | litr | l | L | dm³ | decymetr sześcienny | |
| 101 l | dekalitr | dal | daL | 10−1 l | decylitr | dl | dL | |||||
| 10² l | hektolitr | hl | hL | 10−2 l | centylitr | cl | cL | |||||
| 10³ l | kilolitr | kl | kL | m³ | metr sześcienny | 10−3 l | mililitr | ml | mL | cm³ | centymetr sześcienny | |
| 106 l | megalitr | Ml | ML | dam³ | dekametr sześcienny | 10−6 l | mikrolitr | µl | µL | mm³ | milimetr sześcienny | |
| 109 l | gigalitr | Gl | GL | hm³ | hektometr sześcienny | 10−9 l | nanolitr | nl | nL | 106 µm³ | ||
| 1012 l | teralitr | Tl | TL | km³ | kilometr sześcienny | 10−12 l | pikolitr | pl | pL | 10³ µm³ | ||
| 1015 l | petalitr | Pl | PL | 10³ km³ | 10−15 l | femtolitr | fl | fL | µm³ | mikrometr sześcienny | ||
| 1018 l | eksalitr | El | EL | 106 km³ | 10−18 l | attolitr | al | aL | 106 nm³ | |||
| 1021 l | zettalitr | Zl | ZL | Mm³ | megametr sześcienny | 10−21 l | zeptolitr | zl | zL | 10³ nm³ | ||
| 1024 l | jottalitr | Yl | YL | 10³ Mm³ | 10−24 l | joktolitr | yl | yL | nm³ | nanometr sześcienny | ||
Historia
Nazwa jednostki pochodzi od dawnej francuskiej miary pojemności o nazwie litron. Ta z kolei wywodzi się od średniowiecznołacińskiego litra (miara płynów), zapożyczonego z greckiego (sycylijskiego) λίτρα – jednostki wagi równej funtowi o dwunastu uncjach, odpowiednika łacińskiej libry. Definicja i status litra zmieniały się następująco:
- 1793: ustawa z 1 sierpnia 1793 wprowadziła we Francji, w okresie Wielkiej Rewolucji Francuskiej, nowy system miar, w którym jednostką pojemności była pinte (tysiąc pint tworzyło cade, odpowiadający kilolitrowi). 30 nivôse roku II (19 stycznia 1794) jej nazwę zmieniono na cadil.
- 1795: ustawa z 18 germinala roku III (7 kwietnia 1795), ustalająca ostateczne nazewnictwo „miar republikańskich”, nadała tej jednostce nazwę litre i zdefiniowała ją jako pojemność sześcianu o krawędzi równej 1/10 metra, czyli 1 decymetr sześcienny.
- 1818: w Królestwie Polskim wprowadzono miary nowopolskie, oparte na jednostkach metrycznych; kwarta była w nich równa 1 litrowi, a garniec – 4 litrom.
- 1879: Międzynarodowy Komitet Miar i Wag (Comité International des Poids et Mesures, CIPM) włączył tę jednostkę do swojego układu miar i oznaczył ją symbolem „l” (mała litera el).
- 1901: 3. Generalna Konferencja Miar (Conférence Générale des Poids et Mesures, CGPM) zmieniła definicję litra na:
- Jest to objętość, jaką zajmuje 1 kg czystej wody w temperaturze jej największej gęstości (3,98 °C) pod normalnym ciśnieniem atmosferycznym (1 atm = 760 mm Hg = 1013,25 hPa)
- 1960: 11. Konferencja stwierdziła, że tak zdefiniowany litr i decymetr sześcienny różnią się o około 28 części na milion: 1 kg wody w 3,98 °C zajmuje ok. 1,000028 dm³, a nie 1 dm³. Wraz ze wzrostem dokładności pomiarów objętości rosło ryzyko pomylenia obu jednostek.
- 1964: 12. Konferencja uchyliła definicję z 1901 roku i ponownie przywróciła definicję litra jako 1 dm³, uznając „litr” za specjalną nazwę decymetra sześciennego, po to aby uzgodnić tę jednostkę z układem SI. Zaleciła przy tym, by nazwy „litr” nie stosować do podawania wyników pomiarów objętości o wysokiej dokładności.
- 1979: 16. Konferencja dopuściła, jako wyjątek, dwa symbole litra: „l” i „L”, zakładając, że w przyszłości pozostanie tylko jeden z nich. W 1990 roku CIPM uznał, że na wybór jednego symbolu jest jeszcze za wcześnie.
Uwagi praktyczne
1 l wody pitnej (wodociągowej) nie ma masy wynoszącej dokładnie 1 kg. Zawiera ona pewne zmienne ilości soli mineralnych (jonów nieorganicznych), substancji dodawanych w procesie uzdatniania i inne śladowe zanieczyszczenia. W efekcie ma nieco większą gęstość niż woda czysta chemicznie. Różnica ta jest jednak niewielka: woda o łącznej zawartości substancji rozpuszczonych poniżej 1000 mg/l jest zwykle akceptowana przez konsumentów, a taka ilość to mniej niż 0,1% masy litra wody. Znacznie silniej na gęstość wody wpływa temperatura. Woda czysta w temperaturze 4 °C ma gęstość ok. 0,99997 kg/l, w 20 °C ok. 0,99821 kg/l, a w temperaturze 40 °C już tylko ok. 0,99222 kg/l. W efekcie 1 l wody w temperaturze pokojowej (20–25 °C) ma masę ok. 0,997–0,998 kg.
Uwagi
- ↑ Zależność ta wykorzystywana jest w tzw. termometrze Galileusza, pozwalającym ocenić temperaturę otoczenia.
Przypisy
- 1 2 3 The International System of Units (SI), wyd. 9 (wersja 4.01), Sèvres: Bureau International des Poids et Mesures, czerwiec 2026, s. 140–142, DOI: 10.59161/AUEZ1291 [dostęp 2026-10-26] (ang.).
- 1 2 Załącznik nr 2, tablica 4. Jednostki o specjalnych nazwach i oznaczeniach będące dziesiętnymi wielokrotnościami i podwielokrotnościami jednostek SI, w: rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 5 czerwca 2020 r. w sprawie legalnych jednostek miar (Dz. U. z 2020 r. poz. 1024 (ISAP)).
- 1 2 Resolution 6 of the 16th CGPM (1979): Symbols for the litre, Bureau International des Poids et Mesures, DOI: 10.59161/CGPM1979RES6E [dostęp 2026-10-26] (ang.).
- ↑ Foreword, [w:] David B. Newell, Eite Tiesinga (red.), The International System of Units (SI). NIST Special Publication 330, Gaithersburg: National Institute of Standards and Technology, 2019, DOI: 10.6028/NIST.SP.330-2019 [dostęp 2026-10-26] (ang.).
- ↑ Schedule I, Part IV: Customary Units of Measurement Used with the International System, [w:] Weights and Measures Act (R.S.C., 1985, c. W-6), Justice Laws Website, Government of Canada [dostęp 2026-10-26] (ang.).
- ↑ Schedule 1, Part 3, item 3.19, [w:] National Measurement Regulations 1999, kompilacja nr 18 z 14 października 2024, Federal Register of Legislation [dostęp 2026-10-26] (ang.).
- ↑ § 6 i 7 oraz załącznik nr 3 do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 czerwca 2020 r. w sprawie legalnych jednostek miar (Dz. U. z 2020 r. poz. 1024 (ISAP)).
- 1 2 Litre: étymologie, [w:] Trésor de la langue française informatisé [online], Centre National de Ressources Textuelles et Lexicales [dostęp 2026-10-26] (fr.).
- ↑ Litron: étymologie, [w:] Trésor de la langue française informatisé [online], Centre National de Ressources Textuelles et Lexicales [dostęp 2026-10-26] (fr.).
- 1 2 Projet de loi sur les poids et mesures. Exposé des motifs, Chambre des Représentants, dokument nr 177, posiedzenie z 7 marca 1854, Bruksela, 7 marca 1854, s. 1–3 [dostęp 2026-10-26] (fr.).
- ↑ Czesław Domaniewski, W sprawie ustalenia miar i wag, „Przegląd Techniczny” (35–36), 1917, s. 295–296 [dostęp 2026-10-26].
- ↑ Declaration 1 of the 3rd CGPM (1901): Declaration concerning the definition of the litre, Bureau International des Poids et Mesures, DOI: 10.59161/CGPM1901DECL1E [dostęp 2026-10-26] (ang.).
- ↑ Isobaric Properties for Water, p = 0,101325 MPa, t = 3,90–4,10 °C, [w:] NIST Chemistry WebBook, NIST Standard Reference Database Number 69 [online], dane według formulacji IAPWS-95 (W. Wagner, A. Pruß, Journal of Physical and Chemical Reference Data 31, 2002, s. 387–535), National Institute of Standards and Technology [dostęp 2026-10-26] (ang.).
- ↑ Resolution 13 of the 11th CGPM (1960): Cubic decimetre and litre, Bureau International des Poids et Mesures, DOI: 10.59161/CGPM1960RES13E [dostęp 2026-10-26] (ang.).
- ↑ Resolution 6 of the 12th CGPM (1964): Litre, Bureau International des Poids et Mesures, DOI: 10.59161/CGPM1964RES6E [dostęp 2026-10-26] (ang.).
- ↑ litr, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2023-09-30].
- ↑ Total dissolved solids in Drinking-water. Background document for development of WHO Guidelines for Drinking-water Quality, WHO/SDE/WSH/03.04/16, Genewa: World Health Organization, 2003, s. 1–2 [dostęp 2026-10-26] (ang.).
- 1 2 Isobaric Properties for Water, p = 0,101325 MPa, t = 4–40 °C, [w:] NIST Chemistry WebBook, NIST Standard Reference Database Number 69 [online], dane według formulacji IAPWS-95 (W. Wagner, A. Pruß, Journal of Physical and Chemical Reference Data 31, 2002, s. 387–535), National Institute of Standards and Technology [dostęp 2026-10-26] (ang.).
Linki zewnętrzne
- Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 5 czerwca 2020 r. w sprawie legalnych jednostek miar (Dz. U. z 2020 r. poz. 1024 (ISAP))
- Gęstość wody dla temperatur 0–40 °C. phys.uni.torun.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2006-03-03)].