Koendu

Koendu
Coendou
de Lacépède, 1799
Ilustracja
Koendu brazylijski (C. prehensilis)
Systematyka
Domena

eukarionty

Królestwo

zwierzęta

Typ

strunowce

Podtyp

kręgowce

Gromada

ssaki

Podgromada

żyworodne

Infragromada

łożyskowce

Rząd

gryzonie

Podrząd

jeżozwierzowce

Infrarząd

jeżozwierzokształtne

Parworząd

Caviomorpha

Nadrodzina

Erethizontoidea

Rodzina

ursonowate

Podrodzina

ursony

Rodzaj

koendu

Typ nomenklatoryczny

Hystrix prehensilis Linnaeus, 1758

Podrodzaje i gatunki

3 podrodzaje i 22 gatunki (w tym 3 wymarłe) – zobacz opis w tekście

Systematyka w Wikispecies
Multimedia w Wikimedia Commons

Koendu, igłozwierz, jeżownica (Coendou) – rodzaj ssaków z podrodziny ursonów (Erethizontinae) w obrębie rodziny ursonowatych (Erethizontidae).

Nazwa zwyczajowa

We wcześniejszej polskiej literaturze zoologicznej nazwa „koendu” była używana do oznaczania gatunku Coendou prehensilis. W wydanej w 2015 roku przez Muzeum i Instytut Zoologii Polskiej Akademii Nauk publikacji „Polskie nazewnictwo ssaków świata” gatunkowi nadano nazwę koendu brazylijski, rezerwując nazwę koendu dla rodzaju tych ursonowatych.

Rozmieszczenie geograficzne

Rodzaj obejmuje gatunki występujące w Ameryce (Meksyk, Belize, Gwatemala, Salwador, Honduras, Nikaragua, Kostaryka, Panama, Kolumbia, Trynidad i Tobago, Wenezuela, Gujana, Surinam, Gujana Francuska, Brazylia, Ekwador, Peru, Boliwia, Paragwaj, Urugwaj i Argentyna).

Charakterystyka

Długość ciała (bez ogona) 239–560 mm, długość ogona 105–578 mm, długość ucha 7–29 mm, długość tylnej stopy 46–95 mm; masa ciała 0,6–5,3 kg. Cechą wyróżniającą koendu są ich chwytne ogony. Modyfikacja przednich i tylnych stóp umożliwiła im chwytanie, dzięki czemu zwierzę to stało się znakomitym wspinaczem zaadaptowanym do życia na drzewach. Koendu żywią się liśćmi, pędami, owocami, korą, korzeniami i pąkami, bywają również szkodnikami upraw plantacji. Koendu wydają odgłosy przypominające dziecko, by komunikować się w obrębie swojego gatunku. Młode rodzą się pokryte miękkimi włosami, które twardnieją z wiekiem. Dorosłe poruszają się powoli, a w momencie zagrożenia zwijają się w kulkę. Zwierzęta te dożywają maksymalnie 27 roku życia.

Systematyka

Rodzaj zdefiniował w 1799 roku francuski przyrodnik Bernard Germain de Lacépède w rozdziale zatytułowanym Tabela gromad, podgromad, rzędów i rodzajów ssaków, w publikacji swojego autorstwa o tytule Przemówienia otwierające i zamykające kurs historii naturalnej wygłoszony w Narodowym Muzeum Historii Naturalnej w VII roku Republiki oraz metodyczne tabele ssaków i ptaków. Gatunkiem typowym jest (oznaczenie monotypowe) koendu brazylijski (C. prehensilis).

Etymologia

Podział systematyczny

Analiza filogenetyczna przeprowadzona przez Vossa, Hubbard i Jansę (2013) wykazała, że gatunki tradycyjnie zaliczane do rodzaju Coendou nie tworzą kladu, do którego nie należałyby także gatunki z rodzajów Echinoprocta i Sphiggurus; według tej analizy także gatunki tradycyjnie zaliczane do rodzaju Sphiggurus nie tworzą kladu, do którego nie należałyby też gatunki z rodzajów Coendou i Echinoprocta. Na tej podstawie autorzy zsynonimizowali rodzaje Echinoprocta i Sphiggurus z rodzajem Coendou, przenosząc zaliczane do nich gatunki do tego ostatniego rodzaju. W takim ujęciu do rodzaju należą następujące występujące współcześnie gatunki zgrupowane w trzech podrodzajach:

Podrodzaj Grafika Gatunek Autor i rok opisu Nazwa zwyczajowa Podgatunki Rozmieszczenie geograficzne Podstawowe wymiary Status
IUCN
Coendou
de Lacépède, 1799 –
koendu
Coendou prehensilis (Linnaeus, 1758) koendu brazylijski gatunek monotypowy endemit Brazylii: północny Mata Atlântica na południe do prawego brzegu rzeki São Francisco (Alagoas) DC: 29–48 cm
DO: 31–43 cm
>MC: 2,3–2,9 kg		  LC 
 Coendou longicaudatus Daudin, 1802 2 podgatunki szeroko rozpowszechniony w Mâta Atlantica na wschód od Andów na południe do północno-zachodniej Argentyny i Paragwaju; również Trynidad i Tobago (Trynidad) DC: 45–57 cm
DO: 46–60 cm
MC: 2,3–5,6 kg		  NE 
 Coendou baturitensis Feijó & Langguth, 2013 koendu trójbarwny gatunek monotypowy endemit Brazylii: wschodnia Amazonia (Pará i Maranhão) oraz górskie lasy w Ceará DC: 46–55 cm
DO: 32–47 cm
MC: 3,4–3,5 kg		  DD 
 Coendou mexicanus (Kerr, 1792) igłozwierz meksykański gatunek monotypowy Meksyk (w San Luis Potosí i Guerrero) na południe do zachodniej Panamy; zakres wysokości: 0–2300 m n.p.m. DC: 35–46 cm
DO: 20–36 cm
MC: 1,4–2,6 kg		  LC 
 Coendou rufescens (J.E. Gray, 1865) jeżownica górska gatunek monotypowy wszystkie 3 pasma Andów w środkowej i południowej Kolumbii, na południe od obu zboczy do północnego Peru (Lambayeque), a także północnej Boliwii (Cochabamba); zakres wysokości: 800–3500 m n.p.m. DC: 31–37 cm
DO: 10,5–15 cm
MC: brak danych		  LC 
 Coendou quichua O. Thomas, 1899 koendu włochaty gatunek monotypowy endemit Ekwadoru: północno-zachodnia część; zakres wysokości: 0–3300 m n.p.m. DC: 33–44 cm
DO: 26–41 cm
MC: 2–3 kg		  DD 
 Coendou rothschildi O. Thomas, 1902 gatunek monotypowy wschodnia Panama i transandyjska Kolumbia DC: 36–43,8 cm
DO: 27–42 cm
MC: brak danych		  NE 
Coendou vossi Ramírez-Chaves, Mazepa, D.M. Morales-Martínez, Suárez-Castro, Colmenares-Pinzón, Pulido-Santacruz & Noguera-Urbano, 2025 gatunek monotypowy endemit Kolumbii: międzyandyjska dolina rzeki Magdalena i karaibski obszar (departament Magdalena), wzdłuż wschodniej (orientalnej) i centralnej części Kordyliery od César na południe do Huila DC: 26–33 cm
DO: 20,4–29 cm
MC: brak danych		  NE 
 Coendou sangay J. Brito, 2026 gatunek monotypowy endemit Ekwadoru: Park Narodowy Sangay, Morona Santiago; zakres wysokości: około 2400 m n.p.m. DC: 46 cm
DO: 12 cm
MC: 2 kg		  NE 
Sphiggurus
F. Cuvier, 1825
− igłozwierz
Coendou bicolor (von Tschudi, 1844) koendu dwubarwny gatunek monotypowy wschodnie Andy od północnego Peru (San Martín) na południe do zachodniej Boliwii; zachodnie Andy w północnym Peru (Cajamarca) DC: 38–50 cm
DO: 33–54 cm
MC: 3,4–4,7 kg		  LC 
 Coendou nycthemera (I. von Olfers, 1818) konedu czarny gatunek monotypowy endemit Brazylii: na południe od rzeki Amazonka, na wschód od rzeki Madeira do wyspy Marajó (Amazonas, Pará i być może Maranhão DC: 29–38 cm
DO: 28–37 cm
MC: około 950 g		  DD 
 Coendou speratus Mendes Pontes, Gadelha, E.R.A. Melo, de Sá, Loss, Caldara, L.P. Costa & Y.L.R. Leite, 2013 koendu kolczasty gatunek monotypowy endemit Brazylii: Pernambuco i Alagoas DC: 33–44 cm
DO: 29–32 cm
MC: 1,4–1,6 kg		  VU 
 Coendou spinosus (F. Cuvier, 1823) igłozwierz długokolcy gatunek monotypowy południowo-wschodnia Brazylia (na południe w Minas Gerais i Espírito Santo), wschodni Paragwaj (rzeka Tebicuary), północny Urugwaj i północno-wschodnia Argentyna (Misiones); zakres wysokości: 0–1150 m n.p.m. DC: 24–55 cm
DO: 20–38 cm
MC: około 1 kg		  LC 
 Coendou insidiosus (I. von Olfers, 1818) igłozwierz pónocnobrazylijski gatunek monotypowy endemit Brazylii: prawdopodobnie od południowego Sergipe do skrajnie wschodniego Minas Gerais i północnego Rio de Janeiro DC: 29–35 cm
DO: 18–22 cm
MC: brak danych		  LC 
Caaporamys
Menezes, Feijó,
Fernandes-Ferreira,
da Costa &
Cordeiro-Estrela, 2021
Coendou vestitus O. Thomas, 1899 igłozwierz kolumbijski gatunek monotypowy endemit Kolumbii: zachodnie podnóża (prawdopodobnie także niższe stoki) wschodnich Andów (Cundinamarca) DC: 29–37 cm
DO: 17–19 cm
MC: brak danych		  DD 
Coendou pruinosus O. Thomas, 1905 igłozwierz oszroniony gatunek monotypowy północno-środkowa Kolumbia (wschodnie Andy i Serranía de la Macarena), zachodnia i północna Wenezuela (Serranía de Perijá na wschód do Kordyliery Nadbrzeżnej); zakres wysokości: 55–2600 m n.p.m. DC: 32–38 cm
DO: około 19 cm
MC: brak danych		  LC 
 Coendou ichillus Voss & M.N.F. da Silva, 2001 igłozwierz paskowany gatunek monotypowy niziny we wschodnim Ekwadorze i północno-wschodnim Peru; być może na północ od rzeki Amazonka na wschód do rzeki Negro; zakres wysokości: poniżej 500 m n.p.m. DC: 26–29 cm
DO: 21–25 cm
MC: brak danych		  DD 
 Coendou roosmalenorum Voss & M.N.F. da Silva, 2001 igłozwierz nadrzeczny gatunek monotypowy endemit Brazylii: obie strony rzeki Madeira (Amazonas i Rondônia); być możej szerzej rozpowszechniony DC: około 29 cm
DO: około 26 cm
MC: około 600 g		  DD 
 Coendou melanurus (J.A. Wagner, 1842) igłozwierz czarnoogonowy gatunek monotypowy niziny na północ od rzeki Amazonka, na wschód od rzeki Orinoko i rzeki Negor (wschodnia Wenezuela, regionj Gujana i północna Brazylia) DC: 28–38 cm
DO: 22–36 cm
MC: 1,5–2,4 kg		  LC }

Kategorie IUCN:  LC  – gatunek najmniejszej troski,  VU  – gatunek narażony,  DD  – gatunki o nieokreślonym stopniu zagrożenia;  NE  – gatunki niepoddane jeszcze ocenie..

Opisano również gatunki wymarłe:

Uwagi

  1. 1 2 3 4 5 Niepoprawna późniejsza pisownia Coendou Lacépède, 1799.
  2. 1 2 3 4 Niepoprawna późniejsza pisownia Sinetheres F. Cuvier, 1822.
  3. ↑ Nowa nazwa dla Coendou de Lacépède, 1799.
  4. ↑ Nowa nazwa dla Coendou de Lacépède, 1799 ze względu na puryzm.
  5. ↑ Niepoprawna późniejsza pisownia Sphiggurus F. Cuvier, 1825.
  6. ↑ DC – długość ciała; DO – długość ogona; MC – masa ciała

Przypisy

  1. 1 2 B.G. de Lacépède: Tableau des divisions, sous-divisions, ordres et genres des mammifères. W: B.G. de Lacépède: Discours d’ouverture et de clôture du cours d’histoire naturelle, donné dans le Muséum national d’Histoire naturelle, l’an VII de la République, et tableaux méthodiques des mammifères et des oiseaux. Paris: Plassan, 1799, s. 11. (fr.).
  2. ↑ É. Geoffroy Saint-Hilaire: Catalogue des Mammifères du Museum National d’histoire naturelle. Paris: 1803, s. 157. (fr.).
  3. ↑ J.G. Fischer von Waldheim: Tableaux synoptiques de zoognosie: publiés à l’usage de ses élèves à l’Université Impériale de Moscou. Mosquae: de l’Imprimerie de l’Université Impériale, 1808, s. kol. 4. (fr.).
  4. ↑ J.G. Fischer von Waldheim: Zoognosia tabulis synopticis illustrata, in usum praelectionum Academiae imperialis medico-chirugicae mosquensis edita. Cz. 3. Mosquae: Nicolai S. Vsevolozsky, 1814, s. 103. (łac.).
  5. ↑ F. Cuvier. Examen des espèces du genre porc-épic, et formation des genres ou sous-genres Acanthion, Eréthizon, Sinéthère et Sphiggure. „Mémoires du Muséum d’Histoire Naturelle”. 9, s. 427, 1822. (fr.).
  6. 1 2 F. Cuvier: Des dents des mammifères considérées comme caractères zoologiques. Paris: F.-G. Levrault, 1825, s. 256. (fr.).
  7. ↑ Lesson 1827 ↓, s. 290.
  8. ↑ Lesson 1827 ↓, s. 291.
  9. ↑ G.J. Billberg: Synopsis Faunae Scandinaviae. T. 1. Cz. 1: Mammalia. Holmiae: Ex officina typogr. Caroli Deleen, 1828, s. przed stroną 1. (łac.).
  10. ↑ G. Cuvier: Le règne animal distribué d’après son organisation: pour servir de base a l’histoire naturelle des animaux et d’introduction a l’anatomie comparée. Wyd. 2. T. 1. Paris: Chez Déterville, 1829, s. 216. (fr.).
  11. ↑ J.F. von Brandt. Mammalium rodentium exoticorum novorum vel minus rite cognitorum Musei Academici Zoologici descriptiones et icones. „Mémoires de l’Académie impériale des sciences de St. Pétersbourg”. Sixieme Série. 3, s. 391, 1835. (łac.).
  12. 1 2 P.W. Lund. Coup-d’oeil sur les espèces éteintes de Mammifères du Brésil extrait de quelques mémoires présentés à l’Académie royale des Sciences de Copenhague. „Annales des Sciences Naturelles, Zoologie”. Seconde Série. 11, s. 227, 1839. (fr.).
  13. ↑ C.W.L. Gloger: Gemeinnütziges Hand- und Hilfsbuch der Naturgeschichte. Für gebildete Leser aller Stände, besonders für die reifere Jugend und ihre Lehrer. Breslau: A. Schulz, 1842, s. 100. (niem.).
  14. ↑ J.E. Gray. Notice of an apparently Undkscribed Species of American Porcupine. „Proceedings of the Zoological Society of London”. 1865, s. 321, 1865. (ang.).
  15. ↑ E. Liais: Climats, géologie, faune et géographie botanique du Brésil. Paris: Garnier Frères, 1872, s. 532. (fr.).
  16. ↑ A.L. Herrera: Sinonimia vulgar y cientifica de los principales vertebrados mexicanos. Mexico: Officina Tipografica de la Secretan’a de Foment, 1899, s. 16. (hiszp.).
  17. 1 2 A. de Miranda Ribeiro. The New-born of the Brazilian Tree-Porcupine (Coendou prehensilis Linn.) and of the Hairy Tree-Porcupine (Sphingurus villosus F. Cuv.). „Proceedings of the Zoological Society of London”. 106 (4), s. 974, 1936. DOI: 10.1111/j.1469-7998.1936.tb06297.x. (ang.).
  18. 1 2 F.H. Menezes, J.A. Feijó, H. Fernandes-Ferreira, I.R. da Costa & P. Cordeiro-Estrela. Integrative systematics of Neotropical porcupines of Coendou prehensilis complex (Rodentia: Erethizontidae). „Journal of Zoological Systematics and Evolutionary Research”. 59 (8), s. 2422, 2021. DOI: 10.1111/jzs.12529. (ang.).
  19. 1 2 3 4 5 6 Nazwy polskie za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 287–288. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.).
  20. ↑ Z. Kraczkiewicz: Ssaki. Wrocław: Polskie Towarzystwo Zoologiczne – Komisja Nazewnictwa Zwierząt Kręgowych, 1968, s. 81, seria: Polskie nazewnictwo zoologiczne.
  21. 1 2 3 4 C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 1: Monotremata to Rodentia. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 548–550. ISBN 978-84-16728-34-3. (ang.).
  22. 1 2 3 4 5 6 Emmons 2016 ↓, s. 393–397.
  23. 1 2 3 4 5 Class Mammalia. W: Lynx Nature Books: All the Mammals of the World. Barcelona: Lynx Edicions, 2023, s. 353–354. ISBN 978-84-16728-66-4. (ang.).
  24. 1 2 3 4 J. Brito, J. Curay, V. León-Caldas, P. Lojan-Cueva, R. Ojala-Barbour, G. Pozo-Zamora, L. Simba, P. Tito, R. Vargas, M.A. Vega-Yánez & D. Batallas. Discovery of a new species of Coendou (Rodentia: Erethizontidae) within the hyper-diverse mammalian community of Sangay National Park in Ecuador. „PeerJ”. 14, s. e21382, 2026. DOI: 10.7717/peerj.21382. (ang.).
  25. 1 2 V. Gorbunova, M.J. Bozzella & A. Seluanov, Rodents for comparative aging studies: from mice to beavers, „AGE”, 2-3, 2008, s. 111–119, DOI: 10.1007/s11357-008-9053-4, ISSN 0161-9152, PMID: 19424861, PMCID: PMC2527635 [dostęp 2016-03-21] (ang.).
  26. ↑ M.R. Nowak, Walker’s Mammals of the World, „The Johns Hopkins University Press”, 1999, ISBN 0-8018-5789-9.
  27. ↑ Palmer 1904 ↓, s. 194.
  28. ↑ Palmer 1904 ↓, s. 633.
  29. ↑ Palmer 1904 ↓, s. 641.
  30. ↑ Palmer 1904 ↓, s. 950.
  31. ↑ Palmer 1904 ↓, s. 171.
  32. ↑ Palmer 1904 ↓, s. 249.
  33. ↑ Palmer 1904 ↓, s. 25.
  34. ↑ Edmund C. Jaeger, Source-book of biological names and terms, wyd. 3, rewizja 2, Springfield: Charles C. Thomas, 1959, s. 71, OCLC 11069271 (ang.).
  35. ↑ R.S. Voss, C. Hubbard & S.A. Jansa. Phylogenetic relationships of New World porcupines (Rodentia, Erethizontidae): implications for taxonomy, morphological evolution, and biogeography. „American Museum Novitates”. 3769, s. 1-36, 2013. (ang.).
  36. ↑ N.S. Upham, C.J. Burgin, J. Widness, M.A. Becker, H. Handika, J.S. Zijlstra & D.G. Huckaby: The ASM Mammal Diversity Database. [w:] ASM Mammal Diversity Database (Version 2.5) [on-line]. American Society of Mammalogists. [dostęp 2026-07-31]. (ang.).
  37. ↑ Taxonomy: Coendou – Genus. The IUCN Red List of Threatened Species. [dostęp 2025-01-05]. (ang.).
  38. 1 2 3 4 5 6 7 8 R.C. Hulbert, Jr.. A review of the Quichua Porcupine Coendou quichua complex (Rodentia: Erethizontidae) with the description of a new species from Colombia. „Journal of Mammalogy”. 106 (3), s. gyae140, 2025. DOI: 10.1093/jmammal/gyae140. (ang.).
  39. ↑ J.S. Zijlstra, Coendou Lacépède, 1799, Hesperomys project (Version 25.3.0), DOI: 10.5281/zenodo.7654755 [dostęp 2025-04-07] (ang.).
  40. ↑ M.K. Frazier. A revision of the fossil Erethizontidae of North America. „Bulletin of the Florida State Museum”. Biological Sciences. 27 (1), s. 43, 1981. (ang.).
  41. ↑ R.C. Hulbert, Jr.. A new Late Pliocene porcupine (Rodentia: Erethizontidae) from Florida. „Journal of Vertebrate Paleontology”. 17 (3), s. 624, 1997. DOI: 10.1080/02724634.1997.10011010. (ang.).

Bibliografia