Kolcomysz

Kolcomysz
	Acomys
	I. Geoffroy Saint-Hilaire, 1838
	; Kolcomysz arabska (A. dimidiatus)
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	zwierzęta
Typ	strunowce
Podtyp	kręgowce
Gromada	ssaki
Podgromada	żyworodne
Infragromada	łożyskowce
Rząd	gryzonie
Podrząd	Supramyomorpha
Infrarząd	myszokształtne
Nadrodzina	myszowe
Rodzina	myszowate
Podrodzina	sztywniaki
Rodzaj	kolcomysz
	Typ nomenklatoryczny
	Mus cahirinus É. Geoffroy Saint-Hilaire, 1803
Synonimy
	Acanthomys Lesson, 1842; Acosminthus Gloger, 1841; Peracomys F. Petter & Roche, 1981; Subacomys Denys, Gautun, Tranier & Volobouev, 1994;
	Acanthomys Lesson, 1842; Acosminthus Gloger, 1841; Peracomys F. Petter & Roche, 1981; Subacomys Denys, Gautun, Tranier & Volobouev, 1994;
Rodzaje i gatunki
	3 podrodzaje i 20 gatunków (w tym 2 wymarłe) – zobacz opis w tekście
	3 podrodzaje i 20 gatunków (w tym 2 wymarłe) – zobacz opis w tekście
	Systematyka w Wikispecies
	Multimedia w Wikimedia Commons

Kolcomysz (Acomys) – rodzaj ssaków z podrodziny sztywniaków (Deomyinae) w obrębie rodziny myszowatych (Muridae).

Rozmieszczenie geograficzne

Rodzaj obejmuje gatunki występujące w Afryce, na Półwyspie Arabskim oraz na Krecie i Cyprze.

Morfologia

Długość ciała (bez ogona) 73–135 mm, długość ogona 39–137 mm, długość ucha 11–24 mm, długość tylnej stopy 9–22 mm; masa ciała 13–86 g. Myszy te charakteryzują się posiadaniem w normalnej sierści długich, sztywnych włosów, przypominających kolce np. jeża. Gryzonie z rodzaju Acomys wykazują niespotykaną u innych ssaków zdolność do autotomii. U wielu gatunków pochwycony ogon może zostać łatwo oderwany lub pozbawiony skóry, aby umożliwić ucieczkę zwierzęcia. Dwa gatunki (kolcomysz sawannowa i ryftowa) wykazują jeszcze bardziej złożony system obronny: w sytuacji zagrożenia gryzonie te są w stanie odrzucić części skóry. Skóra ulega oderwaniu przy naprężeniu dwudziestokrotnie mniejszym niż u myszy z rodzaju Mus. Kompletna skóra zwierzęcia, wraz z gruczołami i mieszkami włosowymi, odrasta w szybkim tempie.

Systematyka

Rodzaj zdefiniował w 1838 roku francuski zoolog Isidore Geoffroy Saint-Hilaire w artykule o tytule Uwaga dotycząca kolczastych gryzoni wskazanych przez autorów pod nazwami „Echimys”, „Loncheres”, „Heteromys” i „Nelomys”, opublikowanego w czasopiśmie „Annales des Sciences Naturelles”. Gatunkiem typowym jest (oznaczenie monotypowe) kolcomysz skalna (A. cahirinus).

Etymologia

Acomys: gr. ακη akē ‘ostry punkt’; μυς mus, μυός muos ‘mysz’.
Acanthomys: gr. ακανθα akantha ‘kolec, cierń’, od ακη akē ‘ostry punkt’; μυς mus, μυός muos ‘mysz’. Gatunek typowy: Lesson wymienił kilka gatunków – Acanthomys setifer Lesson, 1842 (= Mus indicus Bechstein, 1799), Acanthomys Alexandrinus Lesson, 1842 (= Mus rattus Linnaeus, 1758), Acanthomys perchal Lesson, 1842 (= Mus indica Bechstein, 1799), Mus platythrix Bennett, 1832) i Acanthomys hispidus Lesson, 1842 (= Mus dimidiatus Cretzschmar, 1827) – z których gatunkiem typowym jest (późniejsze oznaczenie) Acanthomys hispidus Lesson, 1842 (= Mus dimidiatus Cretzschmar, 1827).
Acosminthus: gr. ακη akē ‘ostry punkt’; σμινθος sminthos ‘mysz’. Gatunek typowy: Gloger wymienił dwa gatunki – Mus cahirinus É. Geoffroy Saint-Hilaire, 1803 i Mus dimidiatus Cretzschmar, 1827 – z których gatunkiem typowym jest (późniejsze oznaczenie) Mus cahirinus É. Geoffroy Saint-Hilaire, 1803.
Peracomys: gr. περα pera ‘powyżej, poza’; rodzaj Acomys I. Geoffroy Saint-Hilaire, 1838. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Acomys louisae O. Thomas, 1896.
Subacomys: łac. sub ‘blisko’; rodzaj Acomys I. Geoffroy Saint-Hilaire, 1838. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Mus subspinosus Waterhouse, 1838.

Podział systematyczny

Kolcomyszy pochodzą z pustynnych obszarów Afryki. Naukowcy sądzą, że mimo wielu podobieństw do europejskich myszy (Mus), są one bliżej spokrewnione z myszoskoczkami (Gerbillinae). Do rodzaju należą następujące występujące współcześnie gatunki zgrupowane w trzech podrodzajach:

Podrodzaj	Gatunek	Autor i rok opisu	Nazwa zwyczajowa	Podgatunki	Rozmieszczenie geograficzne	Podstawowe wymiary	Status IUCN
Acomys	Acomys seurati	Heim de Balsac, 1936	kolcomysz algierska	gatunek monotypowy	endemit Algierii: góry Muwajdir, Tasili Wan Ahdżar i Ahaggar na pustyni Sahara; zakres wysokości: 1000–2000 m n.p.m.	DC: 8,7–9,9 cm DO: 10,5–12,5 cm MC: brak danych	LC
Acomys	Acomys cahirinus	(É. Geoffroy Saint-Hilaire, 1803)	kolcomysz skalna	3 podgatunki	Cypr, Grecja (Kreta), Turcja, Libia i Egipt na południe do Etiopii i Dżibuti, na wschód do półwyspu Synaj i skrajnie południowo-wschodniego Izraela	DC: 9–13,5 cm DO: 8,9–13,7 cm MC: 29–86 g	LC
Acomys	Acomys chudeaui	Kollman, 1911	kolcomysz zachodnia	gatunek monotypowy	Afryka Północna i Zachodnia, na północ od rzeki Niger	DC: 9,3–12 cm DO: 7,2–12,5 cm MC: 25–64 g	NE
Acomys	Acomys mullah	O. Thomas, 1904	kolcomysz dżibucka	gatunek monotypowy	Półwysep Somalijski (południowa Erytrea, Dżibuti, wschodnia Etiopia i północna Somalia); zakres wysokości: do 1000 m n.p.m.	DC: 10,6–13,4 cm DO: 9,5–11,7 cm MC: brak danych	LC
Acomys	Acomys dimidiatus	(Cretzschmar, 1826)	kolcomysz arabska	5 podgatunków	Egipt (półwysep Synaj), Izreal, Jordania, większość Półwyspu Arabskiego i południowy Iran do południowego Pakistanu; zakres wysokości: do 1900 m n.p.m.	DC: 8,5–12,9 cm DO: 8,8–11,7 cm MC: 30–45 g	LC
Acomys	Acomys johannis	O. Thomas, 1912	kolcomysz sahelska	gatunek monotypowy	Afryka Zachodnia na sawannach Sudanu na południe i zachód od rzeki Niger; także północna Nigeria, północny Kamerun i południowy Czad	DC: 9,5–12,3 cm DO: 8,5–11,5 cm MC: 26–60 g	LC
Acomys	Acomys cineraceus	Heuglin, 1866	kolcomysz szara	gatunek monotypowy	drzewiaste sawanny w Sudanie, Sudanie Południowym i zachodniej Etiopii; być może Dżibuti; zakres wysokości: poniżej 500 m n.p.m.	DC: 8,9–11,6 cm DO: 7,2–12,1 cm MC: 26–61 g	LC
Acomys	Acomys kempi	Dollman, 1911	kolcomysz sawannowa	gatunek monotypowy	południowa Etiopia i Kenia, na wschód od Wielkiego Rowu Wschodniego; być może południowa Somalia i północno-wschodnia Tanzania; zakres wysokości: 600–1800 m n.p.m.	DC: 9–11 cm DO: 8,2–10 cm MC: brak danych	LC
Acomys	Acomys ignitus	Dollman, 1910	kolcomysz ognista	gatunek monotypowy	busz somalijsko-masajski we wschodniej i południowej Kenii oraz północnej Tanzanii; zakres wysokości: 100–800 m n.p.m.	DC: 9,2–11,4 cm DO: 7–8,5 cm MC: brak danych	LC
Acomys	Acomys wilsoni	O. Thomas, 1892	kolcomysz drobna	5 podgatunków	południowy Sudan Południowy, południowa Etiopia, południowa Somalia, północna Uganda, Kenia i północna Tanzania	DC: 8,9–11,4 cm DO: 6,5–10 cm MC: 22–47 g	LC
Acomys	Acomys percivali	Dollman, 1911	kolcomysz ryftowa	gatunek monotypowy	niziny w południowo-wschodni Sudanie Południowym, południowo-zachodniej Etiopii, północno-wschodniej Ugandzie i zachodniej Kenii	DC: 8,2–11,1 cm DO: 3,9–9,2 cm MC: 18–48 g	LC
Acomys	Acomys russatus	(J.A. Wagner, 1840)	kolcomysz złotawa	2 podgatunki	Egipt (Pustynia Arabska i półwysep Synaj), Izrael, Palestyna (Zachodni Brzeg), południowo-zachodnia Syria, Jordania i Półwysep Arabski; zakres wysokości: do 2285 m n.p.m.	DC: 10–12 cm DO: 6,8–7,8 cm MC: 40–77 g	LC
Acomys	Acomys muzei	W.N. Verheyen, Hulselmans, Wendelen, Leirs, Corti, Backeljau & E. Verheyen, 2011	kolcomysz skryta	gatunek monotypowy	endemit Tanzanii: od jeziora Jeziora Wiktorii na południe do wzgórz w pobliżu jeziora Rukwa i zachodniej części gór Eastern Arc	DC: 7,5–9,7 cm DO: 7,9–10,3 cm MC: 14–24 g	LC
Acomys	Acomys spinosissimus	W. Peters, 1852	kolcomysz południowoafrykańska	gatunek monotypowy	od południowej Demokratycznej Republiki Konga, północno-wschodniej Zambii i północnego Malawi na południe do Zimbabwe i Mozambiku, na północ od rzeki Limpopo; południowe granice zasięgu niepewne	DC: 7,9–9,7 cm DO: 6,7–9 cm MC: 20–31 g	LC
Acomys	Acomys selousi	de Winton, 1896		gatunek monotypowy	wschodnia Botswana, południowe Zimbabwe i północna Południowa Afryka; północne granice zasięgu niepewne	DC: 7,8–9,4 cm DO: 7,2–9,6 cm MC: brak danych	LC
Acomys	Acomys ngurui	W.N. Verheyen, Hulselmans, Wendelen, Leirs, Corti, Backeljau & E. Verheyen, 2011	kolcomysz górska	gatunek monotypowy	południowa Tanzania (na wschód od gór Eastern Arc), północny Mozambik (na północ od rzeki Zambezi) i południowe Malawi; zakres wysokości: do 1100 m n.p.m.	DC: 7,3–10,4 cm DO: 6,2–9 cm MC: 13–30 g	LC
Peracomys	Acomys louisae	O. Thomas, 1896	kolcomysz innozębna	2 podgatunki	busz somalijsko-masajski w Dżibuti, Somalii i skrajnie wschodniej Kenii; zakres wysokości: do 1500 m n.p.m.	DC: 7,9–9,5 cm DO: 8,6–10,4 cm MC: brak danych	LC
Subacomys	Acomys subspinosus	(Waterhouse, 1838)	kolcomysz przylądkowa	gatunek monotypowy	endemit Południowej Afryki: skaliste siedlisko górskie w południowo-zachodniej Prowincji Przylądkowej Zachodniej; zakres wysokości: do 1000 m n.p.m.	DC: 7,3–10,2 cm DO: 6,5–8,9 cm MC: 13–26 g	LC

Kategorie IUCN: LC – gatunek najmniejszej troski, DD – gatunki o nieokreślonym stopniu zagrożenia; NE – gatunki niepoddane jeszcze ocenie.

Opisano również gatunki wymarłe w pliocenie Afryki:

Acomys coppensi (Sabatier, 1982) (Etiopia)
Acomys mabele Denys, 1990 (Południowa Afryka)

Uwagi

↑ DC – długość ciała; DO – długość ogona; MC – masa ciała

Przypisy

1 2 I. Geoffroy Saint-Hilaire. Notice sur les Rongeurs épineux désignés par les auteurs sous les noms d’Echimys, Loncheres, Heteromys et Nelomys. „Annales des Sciences Naturelles, Zoologie”. Seconde Série. 10, s. 126, 1838. (fr.).
↑ R.-P. Lesson: Nouveau Tableau du Règne Animal: Mammifères. Paris: A. Bertrand, 1842, s. 135. (fr.).
↑ C.W.L. Gloger: Gemeinnütziges Hand- und Hilfsbuch der Naturgeschichte. Cz. 1. Breslau: A. Schulz, 1841, s. 95. (niem.).
1 2 F. Petter & J. Roche. Remarques préliminaires sur la systematique des Acomys (Rongeurs, Muridae) Peracomys, sous-genre nouveau. „Mammalia”. 45 (3), s. 382, 1981. (fr.).
1 2 Ch. Denys, J.-C. Gautun, M. Tranier & V. Volobouev. Evolution of the genus Acomys (Rodentia, Muridae) from dental and chromosomal patterns. „Israel Journal of Zoology”. 40 (2), s. 218, 1994. (ang.).
1 2 3 Nazwy polskie za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 257–258. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.).
1 2 3 4 C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 1: Monotremata to Rodentia. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 440–442. ISBN 978-84-16728-34-3. (ang.).
1 2 3 4 5 Ch. Denys, P. Taylor & K. Aplin. Opisy gatunków Muridae: Ch. Denys, P. Taylor, C. Burgin, K. Aplin, P.-H. Fabre, R. Haslauer, J. Woinarski, B. Breed & J. Menzies: Family Muridae (True Mice and Rats, Gerbils and relatives). W: D.E. Wilson, R.A. Mittermeier & T.E. Lacher (redaktorzy): Handbook of the Mammals of the World. Cz. 7: Rodents II. Barcelona: Lynx Edicions, 2017, s. 599–604. ISBN 978-84-16728-04-6. (ang.).
↑ D.E. Wilson & D.M. Reeder (redaktorzy): Genus Acomys. [w:] Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2020-12-03].
1 2 3 4 5 Class Mammalia. W: Lynx Nature Books: All the Mammals of the World. Barcelona: Lynx Edicions, 2023, s. 281–282. ISBN 978-84-16728-66-4. (ang.).
↑ A.W. Seifert, S.G. Kiama, M.G. Seifert, J.R. Goheen, T.M. Palmer & M. Maden. Skin shedding and tissue regeneration in African spiny mice (Acomys). „Nature”. 489 (7417), s. 561–565, 2012-09-27. DOI: 10.1038/nature11499. (ang.).
1 2 Palmer 1904 ↓, s. 75.
↑ Palmer 1904 ↓, s. 73.
↑ G.S. Miller. The generic name of the house-rats. „Proceedings of the Biological Society of Washington”. 23, s. 58, 1910. (ang.).
↑ N.S. Upham, C.J. Burgin, J. Widness, M.A. Becker, H. Handika, J.S. Zijlstra & D.G. Huckaby: The ASM Mammal Diversity Database. [w:] ASM Mammal Diversity Database (Version 2.3) [on-line]. American Society of Mammalogists. [dostęp 2025-09-09]. (ang.).
↑ Taxonomy: Acomys – Genus. The IUCN Red List of Threatened Species. [dostęp 2025-01-11]. (ang.).
↑ J.S.J.S. Zijlstra J.S.J.S., Acomys Geoffroy Saint-Hilaire, 1838, Hesperomys project (Version 23.8.1), DOI: 10.5281/zenodo.7654755 [dostęp 2023-10-08] (ang.).
↑ M. Sabatier. Les rongeurs du site Pliocène à hominidés de Hadar (Éthiopie). „Palaeovertebrata”. 12 (1), s. 25, 1982. (fr.).
↑ Ch. Denys. The oldest Acomys (Rodentia, Muridae) from the Lower Pliocene of South Africa and the problem of its murid affinities. „Palaeontographica”. Abt. A. 210 (1-3), s. 82, 1990. (ang.).

Bibliografia

T.S. Palmer. Index Generum Mammalium: a List of the Genera and Families of Mammals. „North American Fauna”. 23, s. 1–984, 1904. (ang.).

[16] DC – długość ciała; DO – długość ogona; MC – masa ciała

[Geoffroy-1] 1 2 I. Geoffroy Saint-Hilaire. Notice sur les Rongeurs épineux désignés par les auteurs sous les noms d’Echimys, Loncheres, Heteromys et Nelomys. „Annales des Sciences Naturelles, Zoologie”. Seconde Série. 10, s. 126, 1838. (fr.).

[Lesson-2] R.-P. Lesson: Nouveau Tableau du Règne Animal: Mammifères. Paris: A. Bertrand, 1842, s. 135. (fr.).

[Gloger-3] C.W.L. Gloger: Gemeinnütziges Hand- und Hilfsbuch der Naturgeschichte. Cz. 1. Breslau: A. Schulz, 1841, s. 95. (niem.).

[Petter&Roche-4] 1 2 F. Petter & J. Roche. Remarques préliminaires sur la systematique des Acomys (Rongeurs, Muridae) Peracomys, sous-genre nouveau. „Mammalia”. 45 (3), s. 382, 1981. (fr.).

[Denys&inni-5] 1 2 Ch. Denys, J.-C. Gautun, M. Tranier & V. Volobouev. Evolution of the genus Acomys (Rodentia, Muridae) from dental and chromosomal patterns. „Israel Journal of Zoology”. 40 (2), s. 218, 1994. (ang.).

[Cichocki&inni-6] 1 2 3 Nazwy polskie za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 257–258. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.).

[Burgin&inni-7] 1 2 3 4 C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 1: Monotremata to Rodentia. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 440–442. ISBN 978-84-16728-34-3. (ang.).

[Denys&innib-8] 1 2 3 4 5 Ch. Denys, P. Taylor & K. Aplin. Opisy gatunków Muridae: Ch. Denys, P. Taylor, C. Burgin, K. Aplin, P.-H. Fabre, R. Haslauer, J. Woinarski, B. Breed & J. Menzies: Family Muridae (True Mice and Rats, Gerbils and relatives). W: D.E. Wilson, R.A. Mittermeier & T.E. Lacher (redaktorzy): Handbook of the Mammals of the World. Cz. 7: Rodents II. Barcelona: Lynx Edicions, 2017, s. 599–604. ISBN 978-84-16728-04-6. (ang.).

[Wilson&Reeder-9] D.E. Wilson & D.M. Reeder (redaktorzy): Genus Acomys. [w:] Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2020-12-03].

[amw-10] 1 2 3 4 5 Class Mammalia. W: Lynx Nature Books: All the Mammals of the World. Barcelona: Lynx Edicions, 2023, s. 281–282. ISBN 978-84-16728-66-4. (ang.).

[Seifert&inni-11] A.W. Seifert, S.G. Kiama, M.G. Seifert, J.R. Goheen, T.M. Palmer & M. Maden. Skin shedding and tissue regeneration in African spiny mice (Acomys). „Nature”. 489 (7417), s. 561–565, 2012-09-27. DOI: 10.1038/nature11499. (ang.).

[CITEREFPalmer1904[https://www.biodiversitylibrary.org/item/88553#page/83/mode/1up_75]-12] 1 2 Palmer 1904 ↓, s. 75.

[CITEREFPalmer1904[https://www.biodiversitylibrary.org/item/88553#page/81/mode/1up_73]-13] Palmer 1904 ↓, s. 73.

[mil-14] G.S. Miller. The generic name of the house-rats. „Proceedings of the Biological Society of Washington”. 23, s. 58, 1910. (ang.).

[mdd-15] N.S. Upham, C.J. Burgin, J. Widness, M.A. Becker, H. Handika, J.S. Zijlstra & D.G. Huckaby: The ASM Mammal Diversity Database. [w:] ASM Mammal Diversity Database (Version 2.3) [on-line]. American Society of Mammalogists. [dostęp 2025-09-09]. (ang.).

[17] Taxonomy: Acomys – Genus. The IUCN Red List of Threatened Species. [dostęp 2025-01-11]. (ang.).

[zij-18] J.S.J.S. Zijlstra J.S.J.S., Acomys Geoffroy Saint-Hilaire, 1838, Hesperomys project (Version 23.8.1), DOI: 10.5281/zenodo.7654755 [dostęp 2023-10-08] (ang.).

[sab-19] M. Sabatier. Les rongeurs du site Pliocène à hominidés de Hadar (Éthiopie). „Palaeovertebrata”. 12 (1), s. 25, 1982. (fr.).

[den-20] Ch. Denys. The oldest Acomys (Rodentia, Muridae) from the Lower Pliocene of South Africa and the problem of its murid affinities. „Palaeontographica”. Abt. A. 210 (1-3), s. 82, 1990. (ang.).