Libia

Państwo Libia
‏دولة ليبيا‎
Daulat Libija
Godło Flaga
Godło Flaga
Hymn: ‏ليبيا ليبيا ليبيا‎
(Libia, Libia, Libia)
Ustrój polityczny

republika parlamentarna

Stolica

Trypolis

Data powstania

24 grudnia 1951

Prezydent

Muhammad al-Manfi

Premier

Abd al-Hamid ad-Dubajba

Powierzchnia

1 759 540 km²

Populacja (2025)
• liczba ludności


7 458 555

• gęstość

4,2 os./km²

Kod ISO 3166

LY

Waluta

dinar libijski (LYD)

Telefoniczny nr kierunkowy

+218

Domena internetowa

.ly

Kod samochodowy

LAR

Kod samolotowy

5A

Strefa czasowa

UTC +2

Język urzędowy

arabski

Religia dominująca

islam sunnicki

PKB (2019)
 • całkowite 
 • na osobę


69,24 mld USD
10 526 USD

PKB (PSN) (2019)
 • całkowite 
 • na osobę


154,32 mld dolarów międzynar.
23 459 dolarów międzynar.

Mapa opisywanego kraju
Położenie na mapie
Położenie na mapie
27°N 17°E/27,000000 17,000000
Multimedia w Wikimedia Commons
Wiadomości w Wikinews
Cytaty w Wikicytatach
Hasło w Wikisłowniku
Informacje w Wikipodróżach
Flaga Libii w latach 1977–2011
Trypolis
Panorama Trypolisu
Tobruk
Al-Bajda
Bengazi
Teatr w Sabracie
Pustynia Libijska

Libia (arab. ‏ليبيا‎, trl. Lībiyā, trb. Libija), oficjalnie Państwo Libia (arab. ‏دولة ليبيا‎, trl. Dawlat Lībiyā, trb. Daulat Libija) – państwo położone w Afryce Północnej, nad zatoką Wielka Syrta (Morze Śródziemne), ze stolicą w Trypolisie. Graniczy z Egiptem, Sudanem, Czadem, Nigrem, Algierią i Tunezją.

Warunki naturalne i geografia

 Osobny artykuł: Geografia Libii.

Ponad 90% powierzchni kraju zajmują pustynie (Sahara, Pustynia Libijska) i półpustynie, na których zdarzają się oazy. W głębi kraju panuje suchy klimat zwrotnikowy, który na wybrzeżach przechodzi w śródziemnomorski. W miejscowości Al-Azizija 13 września 1922 zanotowano najwyższą temperaturę powietrza w Afryce, wynoszącą +57,8 °C (także w miejscowosci Ghadamis występują bardzo wysokie temperatury). Opady rzadkie, zwłaszcza wewnątrz kraju. Kraj jest pozbawiony stałych rzek. Najniższy punkt to depresja Sabchat Ghuzajjil -47 m p.p.m., najwyższy to Bikku Bitti 2267 m n.p.m. w górach Tibesti, a długość wybrzeża morskiego wynosi 1770 km. Stolicą państwa jest Trypolis (1,5 mln mieszkańców, 1994), inne większe miasta to Bengazi (650 tys.), Misrata (435 tys.) oraz Sabha (113 tys.).

Historia

Obszar współczesnej Libii od XI-X wieku p.n.e. poddany został kolonizacji Fenicjan. Na wschodnim wybrzeżu kraju od VIII wieku p.n.e. istniały kolonie greckie. W VI wieku p.n.e. Libia włączona została w skład Kartaginy, a w I wieku p.n.e. do Rzymu. Od czasów rzymskich używane są trzy nazwy określające odrębne libijskie prowincje – Trypolitania, Fazzan, Cyrenajka. W 431 n.e. prowincje te zostały zdobyte przez germańskich Wandalów. W połowie VII wieku na krótko weszła w skład Bizancjum, które utraciło ją w wyniku podbojów arabskich. Libia weszła w skład kalifatu Umajjadów i Abbasydów, pod ich rządami stanowiła schronienie dla mniejszych ugrupowań religijnych islamu: szyitów i ibadytów. W IX wieku rozpoczęły się rządy dynastii Aghlabidów zastąpionych w X wieku przez szyickich Fatymidów. Zirydzi, którzy objęli rządy wiek później przywrócili w Libii islam w sunnickim wydaniu. W tym czasie liczne najazdy koczowniczych plemion arabskich przyczyniły się do niemalże całkowitego zarabizowania obszaru. W kolejnych wiekach Cyrenajka podlegała władcom Egiptu, Fazzan Tunezji a Trypolitania stała się siedliskiem piratów. W XVI wieku kraj włączono do Imperium Osmańskiego.

W wyniku wojny włosko-tureckiej z lat 1911–1912 stała się kolonią włoską. Fala osadnictwa włoskiego z lat 1920–1932 napotkała zbrojny opór lokalnych plemion. Sytuacja Libijczyków uległa pogorszeniu w okresie rządów faszystowskich, wówczas kolonialiści rozpoczęli rasistowską politykę, według której Włosi mieli być rasą nadrzędną a uważani przez nich za gorszych Libijczycy zostali pozbawieni praw. W kampanii pacyfikacyjnej obejmującej wywoływanie głodu, dokonywanie masowych mordów, ekstradycję ludności beduińskiej i tworzenie obozów koncentracyjnych zginęło tysiące Libijczyków.

Od 1942 Trypolitania i Cyrenajka znalazły się pod okupacją Wielkiej Brytanii, Fazzan, z kolei – Francji. Po traktacie pokojowym z 1947, Włochy zrzekły się praw do Libii, która 24 grudnia 1951 została ogłoszona niepodległym państwem. Libia początkowo pozostawała federacją, co zmieniło się wraz z reformą z 1963, kiedy to w miejsce federacji utworzono jednolite struktury. Król Idris I sprawował konserwatywne rządy oparte na izolacji. W 1969 miał miejsce wojskowy pucz, w następstwie którego proklamowano republikę. Rzeczywistym przywódcą Libii został pułkownik Mu’ammar al-Kaddafi. Al-Kaddafi ogłosił własny program polityczno-społeczny będący połączeniem arabskiego socjalizmu i politycznego islamu (tzw. trzecia teoria świata). W 1977 zmienił nazwę kraju na „Wielka Arabska Libijska Dżamahirijja Ludowo-Socjalistyczna”.

W 1979 al-Kaddafi formalnie zrezygnował ze wszelkich pełnionych funkcji, w praktyce zachował pełnię władzy. Jego polityka spowodowała pogorszenie się stosunków z Zachodem i Izraelem. Przywódca występował ponadto przeciwko umiarkowanym jego zdaniem rządom arabskim. W 1979 Libia najostrzej potępiła izraelsko-egipski traktat pokojowy i zerwała relacje z Egiptem, a w trakcie wojny iracko-irańskiej popierała Iran. W konflikcie palestyńskim al-Kaddafi popierał radykalne organizacje, zarzucając Jasirowi Arafatowi zbytnią ugodowość. W drugiej połowie lat 80. zaostrzający się konflikt między Libią a Stanami Zjednoczonymi doprowadził do nałożenia sankcji gospodarczych i akcji lotnictwa USA na tereny Libii. Po 1988 ruszyła liberalizacja polityczno-ekonomiczna. Libia zbliżyła się do państw europejskich (Francja, Wielka Brytania) oraz grona państw arabskich, z którymi utrzymywała wcześniej nie najlepsze relacje (Irak, Jordania, Egipt). W trakcie agresji Iraku na Kuwejt popierała rząd iracki i nie stosowała się do sankcji nałożonych na niego przez ONZ. W 1992 weszły w życie sankcje ONZ które miały być reakcją tej organizacji na ukrywanie w kraju osób podejrzanych o terroryzm (zamach nad Lockerbie). Od 1995 do światowych mediów przedostawały się informacje o kontaktach między rządem a ugrupowaniami islamskich fundamentalistów, rząd oskarżał Egipt i Sudan o wzniecanie konfliktu poprzez robotników pochodzących z tych państw. W 1999 Libia wydała osoby oskarżone o zamach nad Lockerbie, a w XXI wieku al-Kaddafi potępił terroryzm. Umożliwiło to normalizację stosunków z USA i Unią Europejską.

W 2011 wybuchły antyrządowe protesty, które przeistoczyły się w regularną wojnę domową, zakończoną obaleniem al-Kaddafiego. W 2012 głową państwa został Mohammed Megarjef a premierem Ali Zajdan. Nowe władze nie zdołały zatrzymać konfliktu wewnętrznego, który w 2014 przerodził się w kolejną wojnę domową. Stronami konfliktu były zdominowany przez islamistów Powszechny Kongres Narodowy i Zgromadzenie Konstytucyjne, mające poparcie międzynarodowe. W 2015 do konfliktu wkroczyło Państwo Islamskie, fundamentaliści zdobyli położoną na środkowej północy Syrtę. W marcu 2016 w Trypolisie powstał uznawany międzynarodowo rząd jedności narodowej. Jednocześnie siły wiernej generałowi Chalifie Haftarowi samozwańczej Libijskiej Armii Narodowej stopniowo zdobywały obszary w południowej i wschodniej Libii, czego ukoronowaniem stało się opanowanie przez nie Bengazi w lipcu 2017.

Grupy etniczne

Religia

 Osobny artykuł: Religia w Libii.

Dominującym wyznaniem w Libii jest islam – około 97% ludności deklaruje praktykę tej religii. Zdecydowana większość muzułmanów libijskich to sunnici. Islam przejawia się nie tylko w życiu prywatnym obywateli, ale stanowi też istotny element polityki rządu. Mniejsza część Libijczyków (pomiędzy 5 i 10%) to ibadyci, żyją oni przede wszystkim w Dżabel Nefusa i mieście Zuwara.

Struktura religijna w 2022 według World Christian Database:

Ustrój polityczny

Libia jest republiką parlamentarną z systemem wielopartyjnym. Władzę w kraju sprawuje rząd tymczasowy sformowany 12 marca 2016 na podstawie ustaleń z rozmów pokojowych między stronami walczącymi przeciwko sobie w toczącej się obecnie wojnie domowej. Głową państwa jest przewodniczący Rady Prezydenckiej, natomiast szefem rządu premier.

W pierwszej fazie konfliktu zbrojnego władza w kraju była podzielona pomiędzy rywalizujące ze sobą parlamenty – Izbę Reprezentantów i Powszechny Kongres Narodowy. Ten drugi uległ samorozwiązaniu 5 kwietnia 2016.

Podział administracyjny

 Osobny artykuł: Podział administracyjny Libii.

Libia od 2007 podzielona była na 22 jednostki zwane ‏szabijja‎ (l.m. ‏szabijjat‎). W latach 2001–2007 istniały 32 jednostki ‏szabijja‎ i 3 regiony administracyjne.

Gospodarka

Największe miasto kraju, a także główny port i ośrodek przemysłowy to Trypolis. Rozwinęły się tam takie gałęzie przemysłu jak spożywczy, meblarski, włókienniczy, metalowy, gumowy (produkcja opon) i poligraficzny. Znajdują się tam także zakłady odsalania wody morskiej, montownie samochodów i rafineria ropy naftowej.

Podstawowym bogactwem Libii oraz praktycznie jedynym towarem eksportowym kraju jest ropa naftowa, dostarczająca ok. 80% dochodu narodowego wynoszącego 11300 USD na 1 mieszkańca (2013), który jest jednym z najwyższych w Afryce. Libia dysponuje przemysłem petrochemicznym oraz hutniczym (huty żelaza i stali w Misracie), zmarginalizowane zostały natomiast rolnictwo i przemysł spożywczy, w tym przetwórstwo owoców i warzyw, przez co obecnie Libia jest zmuszona importować ok. 75% żywności.

Sankcje gospodarcze nałożone przez ONZ w 1992 spowodowały znaczne opóźnienie w rozwoju technologicznym kraju. Zostały one zniesione 12 września 2003, a Libia zaczęła od tego czasu zabiegać o przyciągnięcie inwestorów zagranicznych w celu zdobycia kapitału.

Libię oplata sieć rurociągów zwanych Wielką Sztuczną Rzeką, która dostarcza wodę z podziemnych naturalnych zbiorników na Saharze. Składa się na nią 1300 studni, które dostarczają ok. 3 milionów m³ wody dziennie do miast na wybrzeżu kraju.

Emisja gazów cieplarnianych

Łączna emisja równoważnika dwutlenku węgla z Libii wyniosła w 1990 roku 80,956 Mt, z czego prawie połowę – 37,143 Mt stanowił dwutlenek węgla. W przeliczeniu na mieszkańca emisja wyniosła wówczas 8,372 t dwutlenku węgla, a w przeliczeniu na 1 dolar PKB 390 kg. Po 1990 zarówno emisja dwutlenku węgla, jak i metanu rosła, a od połowy lat 90. waha się. Zauważalny spadek emisji obu gazów wystąpił w 2011. Po tym roku emisja dwutlenku węgla rosła powoli, a metanu po jednorocznym wzroście spadała. W 2018 emisja dwutlenku węgla pochodzenia kopalnego wyniosła 56,483 Mt, a w przeliczeniu na mieszkańca 8,304 t i w przeliczeniu na 1 dolar PKB 559 kg. W latach 90. różne branże były odpowiedzialne za tę emisję w podobnym stopniu, po czym na pierwsze miejsca wysunęły się najpierw energetyka, a potem transport.

Siły zbrojne

Od wybuchu wojny domowej w Libii w 2011 zjednoczone przedwojenne siły zbrojne Kaddafiego uległy rozpadowi. Przedwojenna armia libijska(inne języki) de facto przestała istnieć.

Libijscy żołnierze podczas szkolenia strzeleckiego, Syrta (2026)

Po drugiej wojnie domowej ugrupowania zbrojne w Libii dzielą się zasadniczo na dwie strony:

Transport

Kultura

Język

 Z tym tematem związana jest kategoria: Języki Libii.

Językiem urzędowym Libii jest język arabski.

Muzyka

 Osobny artykuł: Muzyka libijska.

Sport

 Z tym tematem związana jest kategoria: Sport w Libii.

Przypisy

  1. ↑ Population, total – Libya [online], World Bank / UN Population Division [dostęp 2026-10-16] (ang.).
  2. 1 2 3 4 World Economic Outlook, April 2023 [online], imf.org [dostęp 2023-09-16] (ang.).
  3. ↑ Global Measured Extremes of Temperature and Precipitation.
  4. ↑ Grupa Wirtualna Polska, 8 najgorętszych miejsc na Ziemi [online], WP Turystyka, 22 maja 2015 [dostęp 2026-04-24].
  5. ↑ Libia, Onet.pl [zarchiwizowane 2006-01-03].
  6. 1 2 3 4 5 6 Libia. Historia, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2011-02-21].
  7. ↑ Ali Abdullatif Ahmida, The making of modern Libya: state formation, colonization, and resistance, 1830–1922, Albany, New York, US: State University of New York Press, 1994, s. 134–135 (ang.).
  8. ↑ Anthony L. Cardoza, Benito Mussolini: the first fascist, Pearson Longman, 2006 (ang.).
  9. ↑ Donald Bloxham, A. Dirk Moses, The Oxford Handbook of Genocide Studies, Oxford, England, UK: Oxford University Press, 2010, s. 358 (ang.).
  10. ↑ Pasztor i Jarosz 2018 ↓, s. 60.
  11. ↑ Libia: siły zbuntowanego generała Haftara zdobyły Bengazi, „Onet Wiadomości”, 6 lipca 2017 [dostęp 2017-07-06].
  12. ↑ Skarby Świata – Libia.
  13. ↑ Libya: Full Country Dossier [online], World Christian Database [dostęp 2023-03-30] (ang.).
  14. ↑ Libia. Samozwańczy parlament oddaje władzę rządowi jedności narodowej [online], Wyborcza.pl, 5 kwietnia 2016 [zarchiwizowane z adresu 2016-04-09].
  15. ↑ Support grows for Libya’s new unity government [online], dailymail.co.uk, 1 kwietnia 2016.
  16. ↑ Libya, [w:] F. Monforti-Ferrario i inni, Fossil CO2 and GHG emissions of all world countries. 2019 report – Study [pdf], Luksemburg: Publications Office of the European Union, 2019, s. 147, DOI: 10.2760/687800, ISBN 978-92-76-11100-9 (ang.).
  17. ↑ Resurrecting the Government’s Forces, [w:] Paul Salem, Amanda Kadlec, Libya’s Troubled Transition, Carnegie Endowment for International Peace, 14 czerwca 2012 [dostęp 2026-10-22] (ang.).
  18. ↑ Ali Abo Rezeg, Cairo eyes unification of Libyan military establishment [online], Anadolu Ajansı, 20 marca 2018 [dostęp 2026-10-22] (ang.).
  19. ↑ LIBIA – Państwa Świata panstwa.com [online], panstwa.com [dostęp 2021-03-25].

Bibliografia