Terroryzm
| KK z 1997 | |
| Ciężar gatunkowy | |
|---|---|
| Przepis |
art. 115 § 20 k.k. |
| Kara |
pozbawienia wolności, której górna granica wynosi co najmniej 5 lat |
| Strona podmiotowa |
umyślna w zamiarze bezpośrednim |
| Zastrzeżenia dotyczące pojęć prawnych | |
Terroryzm (z gr. τρέω, treo, „drżenie, obawa” oraz łac. terror, -oris „strach, trwoga, przerażenie”) – ogół agresywnych działań przestępczych nastawionych na rozgłos i wytworzenie lęku, mających na celu wymuszenie na władzy lub społeczeństwie określonych ustępstw lub świadczeń. Termin nie ma powszechnie akceptowanej definicji.
Charakterystyka
Terroryzm polega na użyciu siły lub przemocy fizycznej przeciwko osobom lub własności z pogwałceniem prawa, mając na celu zastraszenie i wymuszenie na danej grupie ludności lub państwie ustępstw. Ataki wymierzone są najczęściej w niewielką część populacji, by pozostałych obywateli zmusić do określonych zachowań. Terroryzm pogłębia podziały i zaognia konflikty, zwiększając poparcie dla liderów deklarujących walkę z nim oraz motywację radykałów.
Działania terrorystyczne mogą być podejmowane zarówno przez pojedyncze osoby, jak i zorganizowane grupy. Są różnie umotywowane (najczęściej ideologicznie), mają charakter planowy i zorganizowany, a realizowane są z bezwzględnością, często naruszając dobra osób postronnych. Terroryści wykorzystują wszelkie dostępne metody, od nacisku psychicznego po przemoc fizyczną, użycie broni i ładunków wybuchowych.
Etymologia
Termin „terroryzm” wywodzi się od łacińskiego terror, -oris – „strach, trwoga, przerażenie” – i czasownika terreo – „wywoływać przerażenie, straszyć”, z którymi łączy się grecki rdzeń τρέω (treo) – „drżeć, bać się, uciekać”. Samo słowo (z fr. terrorisme) pojawiło się w 1795 roku na określenie rządów zastraszania stosowanych przez jakobinów, a od 1798 oznaczało „systematyczne stosowanie terroru jako polityki”. Terroryzm niepaństwowy definiuje się roboczo jako bezprawne, celowe użycie siły lub przemocy wobec osób i mienia, by zastraszać ludność lub wywierać wpływ na rządy i organizacje międzynarodowe. Jego ofiary zwykle nie mają wpływu na realizację celów organizacji terrorystycznych, a zamachy muszą wywierać znaczny efekt psychologiczny, społeczny i medialny.
Bartosz Bolechów definiował terroryzm jako „formę przemocy politycznej, polegającą na stosowaniu morderstw lub zniszczenia (albo zagrożeniem stosowania takich środków) w celu wywołania szoku i ekstremalnego zastraszenia jednostek, grup, społeczeństw lub rządów, czego efektem mają być wymuszenia pożądanych ustępstw politycznych, sprowokowanie nieprzemyślanych działań i/lub zademonstrowanie/nagłośnienie politycznych przekonań”. Adam Krawczyk przyjął z kolei „proces oddziaływania ideologii (światopoglądu) poprzez akty przemocy (lub groźbę ich użycia) zastosowane pośrednio lub bezpośrednio na rozmaite struktury decyzyjne, w celu poddania ich określonemu zachowaniu”.
Rodzaje
Znawcy przedmiotu dzielą terroryzm ze względu na motywację (polityczny, kryminalny) oraz na formę organizacyjną (modus operandi, indywidualny lub zbiorowy). Klasyfikacje opierają się przy tym na różnych kryteriach, takich jak motywacja sprawców czy przyjęta taktyka, przez co to samo zjawisko bywa opisywane w kilku kategoriach naraz.
Terroryzm polityczny obejmuje działania motywowane politycznie, w tym religijnie i ideologicznie; wyróżnia się w nim m.in. terroryzm socjorewolucyjny, dążący do zmiany systemu politycznego, oraz insurekcyjny o charakterze etniczno-narodowo-separatystycznym. W praktyce instytucjonalnej wyróżnia się przy tym terroryzm dżihadystyczny, prawicowy, lewicowo-anarchistyczny oraz etniczno-narodowo-separatystyczny.
Terroryzm lewicowy
Osobny artykuł: Terroryzm skrajnie lewicowy
Już w XIX wieku anarchiści dokonywali w Europie zamachów na przedstawicieli państw, monarchów i prezydentów. Po II wojnie światowej, szczególnie w latach 80., działały zorganizowane ugrupowania skrajnie lewicowe, dokonujące zamachów i uprowadzeń osobistości z elit państwowych we Francji, Włoszech i Niemczech, prezentując poglądy anarchistyczne, zbliżone do komunizmu i jego maoistycznej wersji. Według wielu badań terroryzm lewicowy współcześnie zanika i staje się coraz mniejszym zagrożeniem, ustępując terroryzmowi prawicowemu i islamskiemu.
Terroryzm lewicowy reprezentowały w latach 80. włoskie Brigate Rosse i niemiecka Rote Armee Fraktion, współcześnie najaktywniejsi są anarchiści-insurekcjoniści (np. greckie Konspiracyjne Komórki Ognia).
Terroryzm prawicowy
Osobny artykuł: Terroryzm skrajnie prawicowy
Terroryzm prawicowy wzmocnił się po II wojnie światowej na zachodzie Europy i w Stanach Zjednoczonych. Terroryści prawicowi zazwyczaj kierują się nienawiścią do osób o poglądach lewicowych i do różnych mniejszości. W latach 70. i 80. na zachodzie Europy powstało wiele organizacji neonazistowskich i neofaszystowskich, jak Zbrojne Komórki Rewolucyjne czy Combat 18, dokonujących zamachów na lewicowych oponentów i osoby postronne. Terroryści prawicowi przeprowadzili m.in. zamach na dworzec w Bolonii we Włoszech czy zamach na Oktoberfest w Monachium.
Od zamachu na Oklahoma City z 19 kwietnia 1995 roku, kiedy dwóch prawicowych terrorystów zdetonowało ładunek ANFO pod budynkiem federalnym w USA, zabijając 168 osób i raniąc kilkaset, terroryzm prawicowy przybiera często formę ataków samotnych wilków wykorzystujących kulturę internetu, m.in. memy internetowe i idee alt-rightu czy inceli, dokonujących zamachów na ludzi w miejscach publicznych z użyciem broni i materiałów wybuchowych. Według analiz publikowanych w 2020 roku terroryzm prawicowy był w Stanach Zjednoczonych oceniany jako jedno z najpoważniejszych zagrożeń terrorystycznych. Terrorystami prawicowymi byli m.in. Anders Breivik, Brenton Tarrant, Patrick Crusius, Robert Bowers czy Tobias Rathjen.
Przykładami zamachów „samotnych wilków” o podłożu prawicowym są czyny Timothy’ego McVeigha, Davida Copelanda i Andersa Breivika, natomiast zorganizowany charakter miała działalność Combat 18.
Liczne są narodowo-separatystyczne organizacje terrorystyczne, m.in. czeczeńscy bojownicy Republiki Iczkerii, baskijska ETA, Tamilskie Tygrysy i Partia Pracujących Kurdystanu. Terroryzm Irlandzkiej Armii Republikańskiej i Armii Wyzwolenia Kosowa miał charakter narodowo-irredentystyczny.
Terroryzm religijny
Osobne artykuły: Terroryzm islamski, Terroryzm chrześcijański
W ostatnich latach na czoło wysunął się terroryzm religijny, przede wszystkim islamski (Al-Ka’ida, Hezbollah, Hamas, Dżihad Islamski), ale też żydowski (Kach), chrześcijański (Army of God w USA) i hinduistyczny (Narodowe Stowarzyszenie Ochotników) (zob. terroryzm religijny). Kwalifikacje prawne poszczególnych organizacji różnią się między państwami i instytucjami: unijna lista podmiotów terrorystycznych objęła całość Hamasu dopiero w styczniu 2024 roku (wcześniej jedynie jego skrzydło zbrojne), a Hezbollah jest na niej ujmowany od 2013 roku wyłącznie w postaci skrzydła wojskowego.
W raporcie FBI obejmującym lata 2002–2005 islamski terroryzm wskazywany był obok radykalnej prawicy jako jedno z głównych zagrożeń terrorystycznych. Islamiści przeprowadzili najkrwawszy zamach terrorystyczny w historii Stanów Zjednoczonych, zamachy z 11 września 2001 roku. Są też odpowiedzialni za krwawe zamachy na Zachodzie, jak zamachy w Madrycie czy zamachy w Londynie. Państwo Islamskie werbowało przez internet młodych muzułmanów z krajów zachodnich, co zaowocowało atakami pojedynczych sprawców (zamach w Nicei), jak i zorganizowanych grup (zamachy w Paryżu z 2015 roku). Islamiści regularnie dokonują też zamachów na Bliskim Wschodzie oraz w biedniejszych rejonach Afryki i Azji Południowej. Według raportu Europolu EU TE-SAT 2026, obejmującego dane za 2025 rok, dżihadyzm pozostawał w Unii Europejskiej najbardziej rozpowszechnioną formą terroryzmu: odnotowano 45 ataków terrorystycznych, w tym 24 dżihadystyczne, a 71% z 486 aresztowań dotyczyło przestępstw o podłożu dżihadystycznym. Według Globalnego Indeksu Terroryzmu 2026 w 2025 roku w atakach terrorystycznych na świecie zginęły 5 582 osoby, o 28% mniej rok do roku, przy czym blisko 70% ofiar przypadło na pięć państw: Pakistan, Burkina Faso, Nigerię, Niger i Demokratyczną Republikę Konga, a epicentrum zjawiska pozostawała subsaharyjska Afryka.
Terroryści chrześcijańscy skierowują swoje działania przeciwko politykom lewicowym, ośrodkom aborcyjnym i planowania rodziny. Przykładem był głośny w USA przypadek z 2008 roku, kiedy mężczyzna zastrzelił w kościele w Knoxville dwóch uczestników nabożeństwa organizacji lewicowo-liberalnej i ranił osiem innych.
Terroryzm nowych ruchów społecznych, samotni wilcy i inne
Osobny artykuł: Terroryzm samotnych wilków
Coraz większe znaczenie ma terroryzm nowych ruchów społecznych, zwłaszcza ekologicznego (Earth Liberation Front) i praw zwierząt (Animal Liberation Front), choć sami działacze tych ruchów odrzucają zarzut terroryzmu, zawężając go do bezpośrednich ataków przeciw ludziom.
Coraz większym niebezpieczeństwem są ataki samotnych wilków, kierujących się własnymi ideami, odbiegającymi od nurtów dominujących w sporach politycznych. Zaburzenia psychiczne są w tej grupie wyraźnie częstsze niż wśród terrorystów działających w grupach, występują jednak także u tych ostatnich, co podważa dychotomię między chorym psychicznie samotnym sprawcą a terrorystą motywowanym ideologicznie. Były one jednak odpowiedzialne za kilka największych zamachów o podłożu terrorystycznym w państwach zachodnich, m.in. w Norwegii (2011), Virginia Tech i El Paso. Współcześnie badacze opisują też kategorię nihilistycznego przemocowego ekstremizmu, czyli przemocy bez motywacji ideologicznej, napędzanej mizantropią i wrogością do społeczeństwa. Zamachowcy-inspiratorzy niosą za sobą rzesze naśladowców, m.in. wśród naśladowców Columbine, zwolenników alt-rightu, akceleracjonizmu i inceli.
Grupy uprawiające terroryzm polityczny często zajmują się również terroryzmem kryminalnym, finansując z niego działalność polityczną. Cechą charakterystyczną terroryzmu kryminalnego jest działanie z pobudek materialnych, a nie ideowych. Do podstawowych działań tego rodzaju należą porwania dla okupu, niszczenie mienia, sabotaż i szantaż.
W zakresie modus operandi wyróżnia się dwa modele struktury organizacyjnej: scentralizowaną organizację typu militarnego (IRA, Czerwone Brygady, Tamilskie Tygrysy) lub opór niekierowany, czyli zdecentralizowaną sieć autonomicznych komórek.
Podział na terroryzm indywidualny i zbiorowy służy określeniu, czy przedmiotem ataku staje się konkretna osoba, czy przypadkowa zbiorowość. W wypadku zabójstwa konkretnego polityka czy porwania biznesmena mówimy o terroryzmie indywidualnym, którego ofiara jest ściśle określona, podczas gdy większość ataków o motywacji politycznej to terroryzm zbiorowy, którego ofiarami padają przypadkowe osoby.
O ile dla niektórych ugrupowań (np. talibowie) zamachy terrorystyczne pełnią jedynie funkcję uboczną w stosunku do działań partyzanckich, to dla innych (IRA, RAF) stanowiły podstawową metodę działalności.
Specyficzną formą jest terroryzm państwowy, polegający na pozaprawnych działaniach (np. zabójstwa bez wyroku sądu, zob. selektywna eliminacja) dokonywanych skrycie, zarówno na terenie własnego kraju (szwadron śmierci), jak i poza jego granicami.
Ze względu na państwo, z którego przeprowadzane są ataki, terroryzm dzieli się na wewnętrzny (ataki na obywateli lub własność tego samego kraju) i międzynarodowy (ataki z jednego kraju na obywateli lub własność innego).
Historia
Akty terroru indywidualnego (skrytobójstwa) stosowano od początków historii ludzkości. W antycznej Grecji zabójstwo tyrana uważano za usprawiedliwione, a Seneka stwierdzał wprost, że dla bogów nie ma milszej ofiary niż krew tyrana. Przykładem skrytobójstwa było zabicie Juliusza Cezara przez spiskowców 15 marca 44 r. p.n.e. W Izraelu w I w. n.e. skrytobójstwem posługiwały się antyrzymskie stronnictwa zelotów i sykariuszy, a w okresie od XI do XIII wieku na Bliskim Wschodzie terror skrytobójczy stosowali asasyni (hasziszijun). W średniowieczu teorię uzasadniającą zabójstwo tyrana stworzył Jan z Salisbury, a rozwinęli ją w XVI w. monarchomachowie.
Pojęcie „terroru” pojawiło się podczas rewolucji francuskiej na określenie rządów Komitetu Bezpieczeństwa Publicznego, a zasiadających w nim jakobinów zaczęto nazywać „terrorystami”. Później ukuto pojęcie „terroru indywidualnego”, obejmujące ataki opozycjonistów na przedstawicieli aparatu państwowego i klasy panującej. W XIX wieku terroryzm indywidualny stosowały głównie ugrupowania niepodległościowe we Włoszech (karbonariusze) i Irlandii (fenianie), a także w czasie powstania styczniowego w Polsce (sztyletnicy). Pod koniec stulecia nasilił się terroryzm lewicowy narodników w Rosji (zamachy na cara Aleksandra II, który zginął w zamachu od bomby rzuconej przez Ignacego Hryniewieckiego w 1881 roku) i anarchistów (w 1901 roku Leon Czołgosz zastrzelił prezydenta USA McKinleya). Na ziemiach polskich działalność terrorystyczną prowadziła Organizacja Bojowa Polskiej Partii Socjalistycznej, działały też organizacje prawicowe, jak Ku Klux Klan. Zamach na następcę tronu Austro-Węgier arcyksięcia Franciszka Ferdynanda, dokonany w Sarajewie przez bojowników organizacji Młoda Bośnia wspieranych przez serbską organizację Czarna Ręka, stał się bezpośrednim powodem wybuchu I wojny światowej.
W okresie dwudziestolecia międzywojennego do najaktywniejszych należały m.in. anarchistyczna „Los Solidarios” w Hiszpanii, komunistyczna „Crvena Pravda” w Jugosławii, nacjonalistyczna „Consul” w Niemczech, Żelazna Gwardia w Rumunii, Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów w Polsce, Wewnętrzna Macedońska Organizacja Rewolucyjna w Bułgarii i Irlandzka Armia Republikańska. Rozwijał się też uliczny terror bojówkarski masowych organizacji paramilitarnych, takich jak SA czy komunistyczny Roter Frontkämpferbund. W Brytyjskim Mandacie Palestyny metody terrorystyczne stosowały Irgun (1931–1948) i Lechi (1940–1948).
Po II wojnie światowej wciąż istniał terroryzm prawicowy (OAS we Francji w latach 60., Ordine Nuovo we Włoszech w latach 70.), a lata 70. i 80. przyniosły rozwój organizacji skrajnie lewicowych (RAF w RFN, Czerwone Brygady we Włoszech, Akcja Bezpośrednia we Francji) oraz narodowowyzwoleńczych (ETA w Kraju Basków, IRA w Irlandii Północnej). Na czoło wysunął się terroryzm palestyński (Fatah, Ludowy Front Wyzwolenia Palestyny). 5 września 1972 roku podczas Igrzysk Olimpijskich w Monachium komando organizacji „Czarny Wrzesień” uprowadziło sportowców ekipy Izraela, a podczas nieudanej próby odbicia zakładnicy zginęli. Pojawiło się też zjawisko sponsorowania terroryzmu przez państwa, jako zamiennika wojny.
W latach 80., wraz z zabójstwem prezydenta Egiptu Anwara as-Sadata (październik 1981), pojawił się terroryzm fundamentalistyczny, przede wszystkim islamski. W latach 90. największe nasilenie przybrał on w Algierii (Islamska Armia Ocalenia), Egipcie (Grupa Islamska), Libanie (Hezbollah) i Palestynie (Hamas). Najsłynniejszą organizacją islamskich terrorystów stała się międzynarodowa sieć znana jako Al-Ka’ida, która 11 września 2001 roku dokonała najkrwawszego zamachu terrorystycznego w historii Stanów Zjednoczonych.
Zwalczanie
Zwalczanie terroryzmu obejmuje działania prewencyjne (identyfikację i eliminację zagrożeń, czynności operacyjno-rozpoznawcze i analityczno-informacyjne) oraz zwalczanie przestępstw terrorystycznych (czynności operacyjno-rozpoznawcze i dochodzeniowo-śledcze, ściganie sprawców). Do 2016 roku Polsce brakowało krajowego dokumentu wyznaczającego ramy działań antyterrorystycznych oraz ponadresortowego systemu walki z terroryzmem.
Biuro ds. zwalczania terroryzmu ONZ
Biuro ds. zwalczania terroryzmu powstało z połączenia funkcji Grupy Zadaniowej ds. Zwalczania Terroryzmu (CTITF) oraz Centrum ONZ do walki z terroryzmem (UNCCT). Biuro odpowiada za prowadzenie prac dotyczących walki z terroryzmem powierzonych sekretarzowi generalnemu ONZ, wzmocnienie koordynacji i spójności działań 43 podmiotów Globalnego Porozumienia w sprawie Koordynacji Zwalczania Terroryzmu (Global Counter-Terrorism Coordination Compact), zwiększanie wsparcia ONZ dla państw członkowskich, promowanie działań antyterrorystycznych wraz z mobilizacją zasobów oraz wyznaczanie priorytetów w walce z terroryzmem w całym systemie ONZ.
Zamachy terrorystyczne
Prawo polskie a terroryzm
Problematyka terroryzmu została podjęta w polskim systemie prawnym stosunkowo późno, bo dopiero nowelizacją z 2002 roku ustawy o przeciwdziałaniu wprowadzaniu do obrotu finansowego wartości majątkowych pochodzących z nielegalnych lub nieujawnionych źródeł (Dz.U. z 2002 r. nr 180, poz. 1500), która wprowadziła pierwszą quasi-definicję „terroryzmu”, uznając za „akt terrorystyczny” przestępstwa przeciwko pokojowi, ludzkości oraz przestępstwa wojenne, przestępstwa przeciwko bezpieczeństwu powszechnemu oraz przestępstwa określone w art. 134 i 136 kodeksu karnego.
W prawie karnym materialnym definicję przestępstwa o charakterze terrorystycznym wprowadzono od 1 maja 2004 r. Jest to czyn zabroniony zagrożony karą pozbawienia wolności, której górna granica wynosi co najmniej 5 lat, popełniony w celu poważnego zastraszenia wielu osób, zmuszenia organu władzy publicznej Rzeczypospolitej Polskiej lub innego państwa albo organu organizacji międzynarodowej do podjęcia lub zaniechania określonych czynności, wywołania poważnych zakłóceń w ustroju lub gospodarce Rzeczypospolitej Polskiej, innego państwa lub organizacji międzynarodowej, a także groźba popełnienia takiego czynu. Według analizy Tomasza Batory'ego chodzi o następujące przestępstwa: art. 118 (eksterminacja), art. 118a (zamach przeciwko ludności), art. 119 (przemoc i groźba bezprawna), art. 120 (środki masowej zagłady), art. 127 i 128 (zamach stanu), art. 134 (zamach na życie Prezydenta), art. 140 (zamach terrorystyczny), art. 148 (zabójstwo), art. 163 (spowodowanie niebezpiecznych zdarzeń), art. 164 (bezpośrednie niebezpieczeństwo), art. 165 (inne niebezpieczeństwa), art. 165a (sfinansowanie przestępstwa o charakterze terrorystycznym), art. 166 (piractwo), art. 167 (niebezpieczne urządzenia lub substancje), art. 170 (rozbojnictwo morskie), art. 173 (katastrofa), art. 174 (niebezpieczeństwo katastrofy), art. 252 (wzięcie zakładnika), art. 255a (rozpowszechnianie treści mogących ułatwić popełnienie przestępstwa), art. 258 § 2 i § 4 (zorganizowana grupa i związek przestępczy), art. 259a (przekroczenie granicy RP w celu popełnienia przestępstwa o charakterze terrorystycznym). Wprowadzenie tej problematyki do krajowego prawodawstwa nie było wynikiem wewnętrznych analiz legislacyjnych, lecz następstwem konieczności dostosowania polskiego systemu prawa do wymogów wynikających z członkostwa w Organizacji Narodów Zjednoczonych i integracji z Unią Europejską.
Regulacje sektorowe, uzupełniające ustawę o działaniach antyterrorystycznych, obejmują przepisy kompetencyjne poszczególnych służb, w tym ustawę z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji, ustawę z dnia 12 października 1990 r. o Straży Granicznej oraz ustawę z dnia 24 maja 2002 r. o Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznej i Agencji Wywiadu. Kompleksowe podstawy prawne przeciwdziałania i zwalczania terroryzmu określono w 2016 r. w ustawie o działaniach antyterrorystycznych (Dz. U. z 2025 r. poz. 194 (ISAP)). Ustawa została podzielona na siedem rozdziałów, a jej fundament oparto na czterech fazach czynności antyterrorystycznych: działaniach zapobiegających zdarzeniom o charakterze terrorystycznym (powierzonych Szefowi ABW), przygotowaniu do przejmowania kontroli nad takimi zdarzeniami, reagowaniu w razie ich wystąpienia oraz odtwarzaniu zasobów przeznaczonych do reagowania (powierzonych ministrowi właściwemu do spraw wewnętrznych).
