Landrecht pruski

Landrecht pruski (ALR/PPK) („pruskie prawo krajowe”, oficjalnie „Powszechne prawo krajowe dla państw królewsko-pruskich”, Allgemeines Landrecht für die Königlich Preussischen Staaten) – powszechny kodeks obowiązujący w Prusach od 1 czerwca 1794 do 1900.

Ogólna charakterystyka kodeksu

Prace nad Landrechtem trwały od 1780 pod kierunkiem kanclerza J. von Carmera i C. Svareza. Celem ich było stworzenie uniwersalnego zbioru całego prawa materialnego obowiązującego w Prusach i uporządkowanie w ten sposób całego prawa pruskiego. Landrecht obejmował zatem prawo cywilne, prawo karne, prawo państwowe, prawo administracyjne, a także lenne i kościelne. W efekcie liczył 19 187 artykułów (w tym ok. 15 tys. paragrafów obejmujących prawo prywatne). Objętość Landrechtu wynikała tak z przyjętej metody kazuistycznego uregulowania wszelkich możliwych rozwiązań, co miało zapobiec uczonym sporom oraz wątpliwościom orzecznictwa sądowego, a także skłonności monarchii absolutnej do ścisłej reglamentacji życia swych obywateli. Landrecht nie spełnił pokładanych w nim nadziei i nie ujednolicił pruskiego systemu prawnego. W stosunku do praw partykularnych obowiązujących w Prusach miał bowiem tylko charakter posiłkowy.

Systematykę kodeksu oparto na prawnonaturalnych koncepcjach S. Pufendorfa, rozwiniętych przez Thomasiusa i Ch. Wolffa. Landrecht dzielił się na dwie części. Pierwsza z nich obejmowała prawa indywidualne odnoszące się do jednostki, natomiast druga regulowała prawa i obowiązki jednostki w różnych społecznościach. Taka systematyka, choć nowatorska, jednak utrudniała sprawne posługiwanie się tym aktem prawnym. Poza tym Landrecht charakteryzowała słaba przejrzystość przepisów oraz nadmierna kazuistyka, co w oczywisty sposób powodowało trudności w praktyce orzeczniczej.

Landrecht stanowił mieszankę regulacji feudalnych z nowymi – prawnonaturalnymi. Nowe elementy to głównie nieograniczone władztwo nad rzeczą i swoboda umów. Jednakże w Landrechcie utrzymano wiele instytucji prawa feudalnego, jak choćby lenno i uprzywilejowane traktowanie stanu szlacheckiego przez prawo karne. Również przepisy prawa małżeńskiego miały w dużej mierze charakter feudalny (zakaz małżeństw między szlachtą a chłopstwem, konieczność zgody ojca na małżeństwo niepełnoletniego syna z pełnoletnią kobietą). Również w prawie karnym ostały się przeżytki feudalne, bowiem Landrecht utrzymywał nadal kary cielesne.

Dzieło realizowało niektóre postulaty stawiane nowoczesnym kodeksom – napisane było czystą niemczyzną, ale stosowana terminologia była zawiła, stanowiąc dopiero pierwszy krok w kierunku tworzenia rodzimego języka prawniczego; postulat zupełności kodeksu realizowany rozbudowaną kazuistyką, stał się dla niego rozwiązaniem zgubnym; dominacja wykładni autentycznej przyczyniła się do słabego rozwoju późniejszego orzecznictwa i nauki prawa.

Landrecht pruski stopniowo zastępowany był nowszymi regulacjami, w szczególności kodeksem karnym z 1851, a ostatnie przepisy prawa cywilnego utrzymały się do wejścia w życie BGB w 1900 r.

Pozycja kobiet i mężczyzn

Landrecht pruski sankcjonował patriarchalny model relacji społecznych, czyli oficjalnie podporządkowywał kobiety mężczyznom. Kobieta, która wchodziła w związek małżeński, przechodziła z władzy ojca pod władzę męża. Odzwierciedleniem tej zmiany była obligatoryjna zmiana nazwiska kobiety na nazwisko męża. Mężowi przyznano prawo do podejmowania decyzji w imieniu swoim i żony, przy czym poczyniono założenie, że interesy małżonków nie bywają rozbieżne: Mąż jest głową towarzystwa małżeńskiego, i głos jego stanowczym w interesach wspólnych. Majątek po ślubie stawał się wspólny, jednak tylko mężczyzna miał prawo do zarządzania nim. Mężczyzna był zobowiązany do „stosownego” utrzymywania żony. Podobnie mąż mógł reprezentować w sądzie żonę, która jako kobieta nie miała prawa reprezentować samej siebie w sądzie. Kobieta była pozbawiona władzy nad dziećmi na rzecz ich ojca.

Ponadto zawierało przepisy odnoszące się do nierzadu, m.in. art. 999, 1003–1004 oraz 1013–1015. Określały one zasady nadzoru nad prostytucją, obowiązki policji oraz kary za uwodzenie nieletnich. Przepisy te stanowiły podstawę późniejszych ordynacji w Warszawie i Poznaniu.

Rozwiązania szczegółowe

Zobacz też

• Landrecht

Przypisy