Leon Weissberg | |
| Data i miejsce urodzenia | |
|---|---|
| Data i miejsce śmierci | |
| Narodowość |
Galicjanin (1895–1919), Polak (od 1919) |
| Alma Mater |
Akademia Sztuk Pięknych w Wiedniu, Akademia Sztuk Pięknych w Monachium |
| Dziedzina sztuki | |
| Epoka |
ekspresjonizm, szkoła paryska |
| Strona internetowa | |
Leon Weissberg (ur. 18 stycznia 1895 w Przeworsku, zm. 11 marca 1943 w Lublinie lub w Sobiborze) – polski malarz aktywny we Francji w pierwszej szkole paryskiej.
Ojciec Leona Weissberga, Süssman Weissberg, był osobistością miasta Przeworska w Galicji, jako żydowski prawnik darzony szacunkiem i zastępca burmistrza. Był moralistą bardzo religijnym, sprzeciwiał się malarskiemu powołaniu jedynego syna i chciał, żeby został prawnikiem.
Leon Weissberg rozpoczął studia w wieku 8 lat jako pensjonariusz w liceum klasycznym w Wiedniu, gdzie zauważono jego talent do rysunku, muzyki i literatury; uczęszczał na lekcje gry na skrzypcach w Konserwatorium Wiedeńskim. Bardzo wcześnie okazywał zapał do malowania. W Przeworsku okres wakacji spędzał w rytmie zajęć ojca (w urzędzie miejskim, w gabinecie radcy prawnego i w jego drobnych przedsiębiorstwach – fabryce wody gazowanej i drukarni), wycieczkach do okolicznej fermy należącej do rodziny i wieczorach spędzonych z babcią Liebe Weissberg, kobietą wykształconą, która wspierała jego talent i darowała mu książki.

W wieku 17 lat, mimo ojcowskiego sprzeciwu, Leon Weissberg zdecydował, aby zostać malarzem. W dniu matury opuścił liceum i zdawał na Akademię Sztuk Pięknych w Wiedniu. Został przyjęty i w oczekiwaniu na początek roku uczęszczał na lekcje Kokoschki w Szkole Sztuk Stosowanych. Jego ojciec przestał wówczas łożyć na jego utrzymanie, ale bezskutecznie.
W 1911 roku rozpoczął studia na Akademii Sztuk Pięknych, gdzie spędził trzy lata. Nie mając środków do życia w Wiedniu, doznał nędzy i samotności. Mimo tego nigdy nie zmienił decyzji ani nie zwątpił w swe powołanie, grając w kabarecie wiedeńskie melodie na skrzypcach, dając lekcje niemieckiego, wykonując drobne papierkowe roboty, a nawet nosząc nocą worki z kamieniami na placu odbudowy Opery Wiedeńskiej zniszczonej przez pożar.
Podczas pierwszej wojny światowej Weissberg służył w wojsku austriackim jako posłaniec generała. W listopadzie 1918, gdy nastał pokój, ojciec gorąco przyjął syna, wybaczając mu jego nieposłuszeństwo, jednak wciąż mając w planach wysłanie go na studia prawnicze do Berlina. Chciał także go ożenić z córką jednego ze swoich przyjaciół. Leon Weissberg najpierw to zaakceptował, ale gdy tylko dotarł do Berlina, mając dwa czeki od obu ojców na małżeńskie mieszkanie, zdał sobie sprawę ze swojego błędu, odesłał czek domniemanemu teściowi, zaś dzięki temu od ojca kupił płótna i farby. Tym razem ojciec mu nie wybaczył.
Na wielkim rozdrożu artystycznym i intelektualnym, jakim był wtedy Berlin, Weissberg spotkał młodych artystów, odkrywając ekspresjonistów niemieckich, Blaue Reiter, suprematystów i postkubistów, a także zawiązał wiele przyjaźni. Poznał pisarzy, filmowców (Lubitsch), aktorów (Marlene Dietrich), żeby zarobić trochę pieniędzy pracował jako figurant. Napisał też sztukę teatralną, „Pokój i wojna”, która cieszyła się pewnym sukcesem i chciał nawet nakręcić film. Sztuka została przetłumaczona na francuski w Paryżu w 1936 roku, ale rękopisy zginęły podczas drugiej wojny światowej.
Przez dwa lata doskonalił swoją edukację artystyczną na Akademii Sztuk Pięknych w Monachium. Malował i sprzedał kilka obrazów: portrety na zamówienie, kwiaty, martwe natury. Tylko cztery z nich są nam znane. Zwiedził Pinakotekę z jej kolekcją malarzy francuskich, galerię Drezdeńską z niemieckim malarstwem. W 1922 roku, po zakończeniu studiów, wybrał się w rytualną podróż inicjacyjną: udał się piechotą do Włoch przez Tyrol aby odkrywać arcydzieła sztuki. W Wenecji został zaproszony na jacht, zwiedził Florencję i Rzym i wrócił przez Holandię, gdzie zakochał się w dziełach Rembrandta.

Jesienią 1923 Weissberg przyjechał do Paryża, gdzie spotkał się z Zygmuntem Menkesem, z którym przyjaźnił się do końca życia. Od razu się zakochał w Paryżu, z jego szalonych lat powojennych, w jego gościnnych mieszkańcach i przede wszystkim w Montparnassie. Weissberg jednak był przede wszystkim skupiony na swoim malarstwie.

W swoim pokoju służącym jako pracownia malował w samotności martwe natury, ulice Paryża, piękną Marię i portrety swoich przyjaciół. W wolnych chwilach grał na skrzypcach, lub zwiedzał muzea takie jak muzeum Luksemburskie, gdzie były wystawiane wówczas obrazy Van Gogha, Renoira i Impresjonistów. Spędzał czas przy fontannie Medicis, gdzie później spacerował z córką Lydie. Był szczupłym i smukłym blondynem o wysokim czole i delikatnych rysach twarzy. Szybko stał się osobistością Montparnasse’u wraz z takimi malarzami jak Dobrinsky, Epstein, Foujita, Kikoin, Kisling, Kramsztyk, Mane-Katz, Mendrzycki, Menkes o którym była mowa, Pascin, Soutine, Sterling, rzeźbiarzami Indenbaum, Kogan i Chana Orlow, pisarzem Ojzerem Warszawskim i nowymi celebrytami jak Picasso, Matisse, Chagall i Eugeniusz Żak.
W 1925 Weissberg wystawił swoje martwe natury na Salon d’Automne, a potem w grudniu ważny zbiór dzieł w galerii Śliwinskiego Le Sacre du Printemps na Montparnassie w łonie Grupy Czterech, którą tworzył wraz z Menkesem, Aberdamem i Weingartem. Tego samego roku spotkał Marie Ber, z którą zawarł ślub w 1927 w Paryżu i z którą miał córkę Lydię, urodzoną w Przeworsku.



Na Montparnassie profesor Kiwelowicz, założyciel i dyrektor wydawnictwa sztuki Triangle nabył od Weissberga kilka obrazów i rysunków. Amerykański kolekcjoner kupił od niego całoroczną produkcję. Brat Marii, Charles Ber, który był lekarzem zamówił u niego w 1925 portrety swojej matki i dzieci zaś pod koniec 1928, podpisał z nim jednoroczny kontrakt i kupił bogatą kolekcję od malarza.
Weissberg wystawił „Żydowską młodą pannę” (1926), która odniosła duży sukces na Salon d’Automne, a potem w 1929 roku w galerii Bonaparte Chila Aronsona, a także kilka obrazów w galeriach lewego brzegu Paryża. Tego samego roku namalował portret Leopolda Zborowskiego, polskiego poety, który stał się przyjacielem Modiglianiego i wielkim marszandem sztuki szkoły paryskiej, który kupił dziesięć obrazów Weissberga.

Leon Weissberg był wspierany przez Leopolda Zborowskiego i galerię Żak stworzoną w 1928 przez Jadwigę Żak, żonę malarza Eugeniusza Żaka zmarłego w 1926. Reprezentantem galerii był Wladimir Raykis, który został jej dyrektorem po śmierci deportowanej Jadwigi Żak.

Weissberg cieszył się coraz większą popularnością aż do początku lat 30., gdy zapanował kryzys i bezrobocie. Żeby utrzymać rodzinę, Weissberg musiał wyładowywać ciężarówki. Wtedy właśnie żona Weissberga zakochała się w pisarzu Ojzerze Warszawskim. Małżonkowie się rozstali, a Marie poślubiła Warszawskiego w Rodez w 1942.


W 1933 Weissberg wyjechał do miasteczka Saint-Paul-de-Vence, miejsca uczęszczanego przez znane postacie i wielu artystów, gdzie dzięki Maurycemu Mędrzyckiemu został zaproszony przez Paula Roux, karczmarza la Colombe d’Or, któremu płacił obrazami.

W La Colombe d’Or zaprzyjaźnił się z Michelem Fontaine, późniejszym dyplomatą, któremu podarował takie obrazy jak „Niebieska Oliwka” i „Koronowana Głowa”, ten ostatni kupił od niego także „Widok z Saint-Paul-de-Vence”.



W 1935 roku, po powrocie do Paryża, Weissberg zamieszkał z córką Lydie w byłej pracowni Henriego Rousseau w XIV dzielnicy, którą mu pozostawił Menkes, a która po wojnie została zajęta przez malarza Wiktora Braunera. Była to mroczna epoka, naznaczona antysemickimi prześladowaniami w nazistowskich Niemczech. Chil Aronson opowiedział w swojej książce Bilder und Geshtaltn fun Montparnasse (Obrazy i postacie Montparnasse’u, 1963) jak Leon Weissberg podjął inicjatywę stworzenia pierwszego Stowarzyszenia Żydowskich Artystów w Paryżu na marginesie Międzynarodowej Wystawy w 1937 i Międzynarodowego Kongresu Kultury Żydowskiej z poparciem amerykańskich delegatów.
Gdy 1 września 1939 wybuchła II wojna światowa, Weissberg zgłosił się jako ochotnik do polskiego wojska, ale nie został przyjęty z powodu limitu wiekowego. W czerwcu 1940 miał miejsce exodus, niemieckie wojska były tuż koło Paryża. Weissberg opuścił swoją pracownię i pojechał pociągiem na południe Francji. Zajęło mu 10 dni, żeby przemierzyć 700 km do Rodezu, gdzie została ewakuowana jego córka, po tym jak niemieckie lotnictwo wojskowe zaatakowało jego pociąg. W lipcu 1940 prefektura Aveyron w Rodez zmusiła artystę do zamieszkania w wiosce Saint-Martin. Podczas trudnej zimy 1940–1941 nabawił się zapalenia opłucnej i musiał przebywać kilka miesięcy w szpitalu. Cudem wyzdrowiał i otrzymał przepustkę na osiem dni do Marsylii, gdzie odwiedził swojego przyjaciela Wladimira Raykisa z galerii Żak, przebywającego tam jako uciekinier. Obrazy Weissberga zostały sprzedane w Benjamin Gallery w Chicago, ponieważ ich wystawianie i sprzedaż były zabronione we Francji przez reżim Vichy.
Latem 1941 roku, na wciąż dziewiczych terenach Entraygues, gdzie podczas wojny nie było wojska niemieckiego, Weissberg zamieszkał w hotelu Andrieu nad rzeką Truyère, gdzie mógł malować bezpiecznie. Jednak, 18 lutego 1943 w wieku 48 lat został aresztowany na rozkaz prefektury w Rodez. Weissberg uzyskał pozwolenie, żeby pożegnać córkę przed wyjazdem na dworcu w Rodez.
6 marca 1943 roku z obozu przejściowego w Drancy wyruszył transport, w którym znajdowało się 999 Żydów. Oficjalnym miejscem przeznaczenia był Chełm, w rzeczywistości pociąg skierowano najpierw do Lublina, gdzie wyselekcjonowano i pozostawiono niewielką liczbę mężczyzn zdolnych do pracy, a następnie do obozu zagłady w Sobiborze. W transporcie tym znajdował się Leon Weissberg. Według instytutu Jad Waszem malarz został zamordowany w obozie koncentracyjnym KL Lublin na Majdanku. Serge i Beate Klarsfeld jako miejsce śmierci Weissberga wskazują natomiast Sobibór.
Nazwisko Leona Weissberga znajduje się w Muzeum Pamięci Shoah w Paryżu, można je także znaleźć w Entraygues-sur-Truyère na pomniku ku czci zmarłych i na pamiątkowej tablicy na fasadzie hotelu Podróżników Andrieu, gdzie mieszkał blisko dwa lata przed aresztowaniem. Leon Weissberg zostawił na ścianach swojego pokoju hotelowego kilka małych obrazków namalowanych na tekturze i naklejonych na sklejce, a także na sztaludze jeszcze nie wyschłe dzieło „Posiłek Klauna”, jego ostatni niedokończony obraz.


Wszystkie te dzieła zostały odesłane przez właściciela hotelu córce Weissberga w marcu 1943. Niektóre z nich są dzisiaj częścią darowizny córki malarza dla Muzeum Mahj, w tym „Weissberg, Entraygues 1942”.
Gdy pytano Weissberga, co charakteryzuje jego malarstwo, odpowiadał: „Wolność. Potrzebowałem dziesięciu lat, żeby zapomnieć to, czego się uczyłem przez siedem lat”. Mając poważne akademickie wykształcenie, którego chciał się pozbyć, za swojego mistrza uznał Rembrandta. Oddawał hołd Corotowi, Renoirowi i widział w Cézannie i Van Goghu przykładowych założycieli nowoczesnego malarstwa. Skłaniał się ku osobistemu, uniwersalnemu, humanistycznemu i cielesnemu ekspresjonizmowi, nacechowanemu duchowością.
Skupiał się na malowaniu tego, co widział i tego, o czym marzył. Proste tematy, nagie życie, które przekładał na płótno w swojej głębokiej prawdzie. Z jego talentu plastycznego wyłaniała się jedność moralna, jego malarstwo było jak żywe, wzruszało poprzez wywyższenie myśli i poprzez magiczną stronę każdej rzeczy. Charakteryzowały je również nieruchome kształty, dusza ludzka, jej samotność, tajemnice spokojnych ulic i wszechobecnej przyrody w prostocie kompozycji, wyrafinowane podejście do światła i do światłocienia, finezja kolorów i wprowadzenie bieli i czerni. Na zagruntowanych płótnach malował szpachlą i mocnymi pociągnięciami pędzla lub lekkim laserunkiem.


W 1925 wystawił swoje martwe natury na Salon d’Automne, des Tuileries et des Indépendants, a także w galeriach lewobrzeżnego Paryża. W grudniu 1925 i styczniu 1926 Weissberg zaprezentował zbiór obrazów w galerii Au Sacre du Printemps z trzema innymi malarzami z Galicji: Alfredem Aberdamem, Zygmuntem Menkesem i Joachimem Weingartem, z którymi tworzył Grupę Czterech.

Galerzysta Jan Śliwiński urodzony w Wiedniu pod nazwiskiem Hans Effenberger, po przybyciu do Paryża wystawiał surrealistów Maxa Ernsta, André Massona, Joana Miro i fotografie André Kertesza i Berenice Abbott. Jego wystawa Grupy Czterech przyczyniła się bardzo do sławy tych młodych artystów.
W twórczości Weissberga można wyróżnić ciąg odrębnych cyklów:


Malarskim odniesieniem tych wszystkich obrazów może być Mona Lisa Leonarda da Vinciego, której pozorna prostota, piękno ponadczasowe, a przede wszystkim tajemniczość wywarły na nim wrażenie. Po kobiecych portretach nastąpiły obrazy nagich, zmysłowych kobiet w naturze.

W 1926 roku jego obraz „Młoda panna żydowska” cieszył się wielkim sukcesem. Tytuł zawdzięczamy Szalomowi Aszowi, który gdy go zobaczył na Salon d’Automne, wykrzyknął, mówiąc o żydowskiej narzeczonej Rembrandta: „To młoda panna żydowska!”. Cielesny, dumny, pełen blasku i prowokujący w szlachetny sposób „został namalowany płynną materią w gamach stalowej bieli i brązów w subtelnej grze światła” – napisał krytyk Chil Aronson. Obraz ten jest uważany za arcydzieło malarza, został na nowo wystawiony w 1955 w galerii Żak w Paryżu na wystawie „Żydowscy malarze zmarli na deportacji” zorganizowanej przez Muzeum Historii i Sztuki Judaizmu.
Chil Aronson, który ją wystawił w 1929 roku w galerii Bonaparte, widział w tym obrazie nostalgię sztetla „uchwyconą i oddaną jakby w zaczarowany sposób”. Dla krytyka Waldemara George’a „Młoda panna żydowska” była świetnym przykładem talentu malarskiego i kreatywności wniesionych przez żydowskich malarzy Wschodniej Europy, którzy w ten sposób przyczynili się do uformowania stylu szkoły paryskiej”.
W Saint-Paul-de-Vence, gdzie przebywał od 1933 do 1935, Weissberg namalował serię obrazów bardzo francuskich: historyczne miasteczko, jego ulice, jego lasy, wybrzeża mórz pełnych kąpiących się i statki, a także martwe natury, które wyrażały nowy spokój ducha.


W przeciwieństwie do tego okresu, lata 40. pod okupacją w Entraygues to epoka, w której zaczął malować pejzaże bardziej o zdecydowanych barwach oraz cyrk, a było to malarstwo ucieczki i snu, wzruszający świat klaunów, tancerek i akrobatów.



„Pojawił się nowy temat związany z klaunami i wędrownymi muzykami, akrobatami, aktorami komedii w czasach niepokoju i niepewności”. Czcił życie, potrzebę ucieczki, sztukę, kolor, którego moc poetycką znał jako świetny kolorzysta. Był to sen, w którym pojawiały się piękni klaunowie, marzycielskie amazonki, wolny cyrk, który mówił o innym życiu, o godności i o miłości. Philippe Soupault napisał: „Aktorzy czułej i smutnej komedii, która była stróżem jego marzeń”.

W małym hotelowym pokoju przerobionym na pracownię Weissberg stworzył pokaźny zbiór obrazów o wielkiej swobodzie, o ekspresjonizmie wibrującym kolorami i żywotnością. Oprócz białych płócien otrzymanych od Raykisa, Weissberg malował na improwizowanych podkładach i na wszelkich dostępnych materiałach: na sklejce, na okładkach szkolnych zeszytów, na kalendarzach Poczty, a czasami nawet na płycie z cementu włóknistego. Weissberg zawieszał swoje dzieła na ścianach.
W reakcji na smutne czasy jego dzieła charakteryzowały się wyrazistością rysunku i żywotnością kolorów nakładanych szerokimi plamami podkreślonymi bielą, szarością i czernią, a również radosnymi tematami: śmiejącymi się pejzażami, kąpiącymi się młodymi dziewczętami i cyrkiem.
„Ze swoimi klaunami, muzykami rozmawiającymi z amazonkami Weissberg łączył mistycyzm i swe poczucie niematerialności z obserwacją natury, która się rozwija dogłębnie. Światu ciemności przeciwstawiał świat światłości. „Klaun także wyrażał jego beznadziejność. Latem 1942 Weissberg namalował „Starego Klauna” – autoportret jako klauna, przedstawiając siebie w bluzie i kołnierzu Pierrota. Artysta skierował spojrzenie w naszą stronę, w którym Jean-Marie Dunoyer odczytał „wyraz przyszłego cierpienia”.
Sześć miesięcy później wraz z „Posiłkiem Klauna” Leon Weissberg namalował swój ostatni, nieukończony obraz. „Stary Klaun” to jedyny autoportret Weissberga, „klaun to objawiciel, który niesie ludzki żywot do gorzkiej świadomości samego siebie” napisał Jean Starobinski w swoim eseju „Portret Artysty jako Cyrkowca”.

(Villa La Fleur posiada także w swojej kolekcji portret Leona Weissberga namalowany przez Kramsztyka).
Do dzisiejszego dnia te dzieła nie zostały odnalezione.
Inwentarz cytuje trzy razy artystę Weissberg:
Od tej publikacji, 45 niezinwentaryzowanych dzieł do tamtej pory zostało odnalezionych, przede wszystkim na aukcjach we Francji i za granicą, które zostaną opublikowane przez Lydię Lachenal jako dodatek do katalogu kompletnego L. Weissberga.