Henri Matisse

Henri Matisse
Ilustracja
Henri Matisse (1933)
Data i miejsce urodzenia

31 grudnia 1869
Le Cateau-Cambrésis

Data i miejsce śmierci

3 listopada 1954
Nicea

Narodowość

francuska

Alma Mater

Académie Julian, École des Beaux-Arts

Dziedzina sztuki

malarstwo, rzeźba, grafika

Epoka

fowizm, modernizm

Muzeum artysty

Musée Matisse: Nicea, Le Cateau-Cambrésis

Ważne dzieła
podpis
Multimedia w Wikimedia Commons
Cytaty w Wikicytatach
Dom rodzinny w Bohain-en-Vermandois w 2013
Muzeum Matisse’a w Le Cateau-Cambrésis
Grób Matisse’a i jego żony na cmentarzu Cimiez w Nicei
Kaplica Różańcowa w Vence

Henri Matisse (wym. [ɑ̃ˈʁi maˈtis]; ur. 31 grudnia 1869 w Le Cateau-Cambrésis, zm. 3 listopada 1954 w Nicei) – francuski malarz, jeden z prekursorów fowizmu.

Życiorys

Henri-Émile-Benoît Matisse urodził się 31 grudnia 1869 roku w Le Cateau-Cambrésis w północnej Francji. Ojciec Émile Hippolyte prowadził sklep z nasionami, matka Anna Héloïse sprzedawała w nim barwniki do tkanin. Wychowywał się w pobliskim Bohain-en-Vermandois, miejscowości słynącej z produkcji wysokiej jakości tkanin, co później miało znaczenie dla jego zamiłowania do wzorów, ornamentu i dekoracyjności. Początkowo studiował prawo w Paryżu, następnie pracował jako urzędnik w kancelarii adwokackiej w Saint-Quentin, zanim zdecydował się poświęcić sztuce. Decydujący zwrot nastąpił około 1890, kiedy podczas rekonwalescencji po zapaleniu wyrostka robaczkowego zaczął malować, a doświadczenie to skłoniło go do porzucenia kariery prawniczej.

Pierwszym udokumentowanym nauczycielem malarstwa był dla Matisse’a Emmanuel Croizé, który uczył go w bezpłatnej szkole rysunku École Quentin de La Tour w Saint-Quentin. Po przyjeździe do Paryża w 1891 Matisse uczył się w Académie Julian u malarzy Gabriela Ferriera i przedstawiciela akademizmu Williama Bouguereau. Następnie związał się ze szkołą École des Beaux-Arts i pracownią symbolisty Gustave’a Moreau, którego uznawał za szczególnie ważnego przewodnika w swoim rozwoju artystycznym. W Paryżu uczęszczał również do pracowni Eugène’a Carrière’a, gdzie kształcił się poza oficjalnym nurtem szkoły akademickiej. Rzeźby uczył się krótko u rzeźbiarza Antoine’a Bourdelle’a. Doświadczenia z modelowaniem gliny i późniejszej rzeźby pozostawały ważne dla jego malarstwa. Jego najwcześniejsze obrazy wyrastały z akademizmu i dziewiętnastowiecznego realizmu, a ich ciemna tonacja i sposób modelunku form zdradzały wpływ tradycyjnego kształcenia. W okresie studiów Matisse intensywnie kopiował dzieła dawnych mistrzów w Luwrze, jednocześnie poznając współczesne kierunki rozwijające się wówczas we Francji, między innymi impresjonizm i neoimpresjonizm. W latach 1890. jego malarstwo stopniowo przechodziło od akademizmu ku impresjonizmowi, czego przejawem było rozjaśnianie palety i większe zainteresowanie światłem oraz malarstwem pejzażowym.

W 1898 Matisse spędził kilka miesięcy w Ajaccio na Korsyce, gdzie intensywnie malował pejzaże i eksperymentował z jaśniejszą paletą.

Około 1904 Matisse zainteresował się neoimpresjonizmem, zwłaszcza techniką dywizjonizmu, pod wpływem Paula Signaca i Henriego Edmonda Crossa, których poznał podczas pobytów na Lazurowym Wybrzeżu. W rezultacie powstał między innymi obraz Przepych, spokój, rozkosz z 1904, uznawany za najważniejsze dzieło jego fazy neoimpresjonistycznej i etap prowadzący bezpośrednio do fowizmu. Latem 1905 roku w Collioure, gdzie pracował wspólnie z André Derainem, Matisse radykalnie uprościł formę i podporządkował ją intensywnym, często nienaturalnym barwom. Właśnie te doświadczenia doprowadziły do narodzin fowizmu, nazwanego tak po słynnym komentarzu paryskiego krytyka Louisa Vauxcellesa po Salonie Jesiennym (fr. Salon d’Automne) w 1905. Do najważniejszych obrazów fowistycznych Matisse’a należą: Kobieta w kapeluszu, Portret z zieloną smugą, Radość życia oraz Błękitny akt. Fowizm był jednak stosunkowo krótkim etapem jego twórczości, po którym Matisse rozwijał własny język modernistyczny, coraz bardziej oparty na płaskiej plamie barwnej, dekoracyjności, uproszczeniu formy i rytmie linii.

Od 1909 mieszkał i pracował w Issy-les-Moulineaux pod Paryżem, gdzie powstały między innymi Taniec, Czerwona pracownia oraz znaczna część jego rzeźbiarskich eksperymentów. W latach 1906–1913 artysta odbywał podróże do Algierii, Maroka i Hiszpanii. Sztuka islamu, obca ornamentyka i egzotyczne tkaniny odcisnęły silne piętno na jego kompozycjach. W listopadzie 1911 odwiedził jednego ze swoich mecenasów Siergieja Szczukina w Moskwie, gdzie poznał rosyjskie ikony.

W grudniu 1917 Matisse po raz pierwszy przyjechał do Nicei, która stała się jego najważniejszym miejscem zamieszkania i pracy aż do śmierci, poza latami II wojny światowej, spędzonymi częściowo w Vence. Twórczość związana z Niceą, obejmująca pełne światła wnętrza, martwe natury, akty i przede wszystkim „odaliski”, określana jest zwykle jako jego „okres nicejski” i zajmuje ważne miejsce w dojrzałym dorobku malarza. W 1938 Matisse zamieszkał w apartamencie w dawnym hotelu Régina w dzielnicy Cimiez(inne języki), gdzie stworzył dużą pracownię odpowiednią do coraz bardziej monumentalnych projektów. W czerwcu 1943 roku, z powodu zagrożenia niemiecką okupacją, przeniósł się do Vence, do willi Le Rêve, gdzie pracował między innymi nad projektem Kaplicy Różańcowej dla sióstr dominikanek. Kaplica w Vence, zrealizowana w latach 1948–1951, była przedsięwzięciem totalnym obejmującym architekturę wnętrza, malowidła, rysunki Drogi Krzyżowej, witraże, meble oraz szaty liturgiczne i przez Matisse’a była traktowana jako ukoronowanie jego kariery.

W późnych latach, po pogorszeniu stanu zdrowia i ograniczeniu możliwości pracy przy sztaludze, Matisse rozwinął technikę kolażu. W 1951 namalował swój ostatni obraz. Asystenci malowali arkusze papieru gwaszem, artysta wycinał z nich kształty, a przy dużych realizacjach kierował ich rozmieszczaniem na ścianie. Sam określał tę metodę jako „rysowanie nożyczkami” (fr. dessiner avec des ciseaux). W ten sposób powstawały precyzyjnie zaplanowane kompozycje (Smutek króla i Murzynka w 1952, Ślimak w 1953).

Matisse był artystą wszechstronnym, który poza malarstwem uprawiał rysunek, grafikę, rzeźbę, ilustrację książkową, projektowanie tkanin i sztukę dekoracyjną, a jego twórczość wywarła wpływ na sztukę XX wieku. Malarz zmarł 3 listopada 1954 roku w Nicei.

Do najważniejszych muzealnych kolekcji posiadających dzieła Matisse’a należą między innymi: Musée national d’art moderne – Centre Pompidou w Paryżu, Musée Matisse w Nicei, Musée Matisse w Le Cateau-Cambrésis, Museum of Modern Art w Nowym Jorku, Metropolitan Museum of Art, National Gallery of Art w Waszyngtonie, Tate Modern w Londynie, San Francisco Museum of Modern Art, Art Institute of Chicago, Ermitaż w Petersburgu oraz Państwowe Muzeum Puszkina w Moskwie.

Życie prywatne

Matisse’owie w 1898

W 1892, jeszcze jako student sztuki w Paryżu, Henri Matisse związał się z Caroline Joblaud (ok. 1873–1959), nazywaną także Camille, młodą sprzedawczynią i modelką. W 1894 Matisse i Joblaud mieszkali w małym mieszkaniu przy quai Saint-Michel w Paryżu, gdzie 31 sierpnia urodziła się ich córka Marguerite. Po rozstaniu z Joblaud Matisse oficjalnie uznał Margueritę w lutym 1897. 8 stycznia 1898 malarz poślubił w Paryżu Amélie Parayre. W 1898 małżonkowie spędzili kilka miesięcy w Tuluzie i na Korsyce. 10 stycznia 1899 w Tuluzie urodził się ich syn Jean Gérard(inne języki), a jesienią tego samego roku Amélie przyjęła Margueritę i zaczęła wychowywać jak własną córkę. 13 czerwca 1900 w Bohain urodził się drugi syn Matisse’ów Pierre(inne języki).

W 1908 Matisse przeniósł się w Paryżu z quai Saint-Michel na boulevard des Invalides, a jesienią 1909 rodzina zamieszkała w dużym domu w podparyskim Issy-les-Moulineaux. W 1911 w willi w Issy-les-Moulineaux Matisse namalował Rodzinę malarza, ukazując Amélie oraz troje swoich dzieci: Jeana, Pierre’a i Margueritę. W 1918 Matisse przedłużał pobyt w Nicei. W latach 1920–1927 z rodziną Matisse’ów pozostawała blisko związana młoda modelka Henriette Darricarrère, którą Amélie traktowała jak córkę.

W 1921 Matisse uczynił mieszkanie przy 1, place Charles-Félix w Nicei trwałą bazą swego życia i pracy. W marcu 1939 Amélie opuściła Niceę i wróciła do Paryża razem z Margueritą, a wiosną 1940 orzeczono formalną separację małżonków. W późniejszych latach Matisse pozostał w Nicei, współpracując z Lidiją Dielektorską, swoją sekretarką i asystentką.

Po poważnej chorobie i operacji jelit w 1941, a następnie okresie rekonwalescencji, od września 1942 Matisse’em opiekowała się Monique Bourgeois (1921–2005), młoda pielęgniarka, która została także jego modelką i bliską powierniczką. W 1944 wstąpiła do zakonu dominikanek jako siostra Jacques-Marie, a kilka lat później jej związek z Matisse’em doprowadził do powstania słynnej Kaplicy Różańcowej w Vence.

W czerwcu 1943, w obawie przed bombardowaniami Nicei, Matisse przeniósł się do willi Le Rêve w Vence, gdzie mieszkał z Dielektorską, gospodynią Josette oraz dwiema zmieniającymi się pielęgniarkami.

Mecenasi i marszandzi

Leo, Gertrude i Michael Steinowie, ok. 1906
Siergiej Szczukin, ok. 1890
Ambroise Vollard, przed 1910

Obieg dzieł Henriego Matisse’a kształtowała sieć prywatnych kolekcjonerów, mecenasów zamawiających obrazy oraz marszandów, którzy wystawiali, kupowali i odsprzedawali jego prace. W 1905 malarz Paul Signac kupił obraz Przepych, spokój, rozkosz (fr. Luxe, Calme et Volupté) z 1904, powstały pod wpływem neoimpresjonizmu, co stanowiło jeden z istotnych wczesnych sukcesów Matisse’a na rynku sztuki. Do pierwszych znaczących nabywców dzieł artysty należeli amerykańscy kolekcjonerzy Leo i Gertrude Steinowie, którzy w 1905 kupili Kobietę w kapeluszu (fr. Femme au chapeau), prezentowaną na paryskim Salonie Jesiennym. Odrębną kolekcję prac Matisse’a tworzyli Michael i Sarah Steinowie, starszy brat Lea oraz jego żona, przy czym Sarah należała do najbardziej zaangażowanych amerykańskich propagatorów twórczości malarza. Po rozproszeniu kolekcji Steinów amerykańska kolekcjonerka Elise Stern Haas(inne języki) nabyła kilka obrazów Matisse’a, w tym Kobietę w kapeluszu, a następnie przekazała znaczną część swoich zbiorów San Francisco Museum of Modern Art.

Jednym z najważniejszych mecenasów Matisse’a był rosyjski przemysłowiec Siergiej Iwanowicz Szczukin, który w latach 1906–1914 nabył około czterdziestu jego obrazów, w tym monumentalne kompozycje Taniec i Muzyka. Do swojej kolekcji obrazy malarza kupował również rosyjski kolekcjoner Iwan Abramowicz Morozow.

Istotną rolę w popularyzacji dzieł malarza w Stanach Zjednoczonych odegrały siostry Claribel(inne języki) i Etta Cone(inne języki) z Baltimore, których kolekcja obejmowała kilkadziesiąt obrazów, rysunki, grafiki i rzeźby. Amerykański prawnik i kolekcjoner John Quinn(inne języki) gromadził dzieła przedstawicieli awangardy, a po jego śmierci obraz Matisse’a Błękitny akt z 1907 został zakupiony w 1926 przez siostry Cone na aukcji w Paryżu. Amerykański kolekcjoner Albert C. Barnes(inne języki) zgromadził jeden z najważniejszych zespołów obrazów Matisse’a, a w 1930 roku zamówił u artysty dla własnej fundacji dekoracyjną kompozycję Taniec (fr. La Danse de Mérion), ukończoną w 1933.

Do europejskich kolekcjonerów dzieł Matisse’a należeli Duńczyk Christian Tetzen-Lund(inne języki), od którego obrazy trafiały do Paula Guillaume’a(inne języki), oraz francuski malarz Gustave Fayet(inne języki).

Jednym z pierwszych paryskich marszandów promujących Matisse’a był Ambroise Vollard, który zorganizował jego pierwszą wystawę indywidualną w czerwcu 1904, przyczyniając się do przedstawienia twórczości artysty szerszemu gronu odbiorców. Ważną rolę w promocji wczesnej twórczości Matisse’a odegrała Berthe Weill(inne języki), paryska marszandka wspierająca młodych artystów awangardowych, która wystawiała jego prace i przyczyniała się do upowszechnienia malarstwa fowistycznego. W marcu i kwietniu 1906 indywidualną wystawę Matisse’a zorganizowała paryska Galerie Druet(inne języki), która prezentowała między innymi jego martwe natury i pejzaże. Szczególne znaczenie dla stabilizacji pozycji finansowej artysty miała Galerie Bernheim-Jeune(inne języki), która kupowała jego obrazy bezpośrednio od niego i odsprzedawała je kolejnym nabywcom. Wśród pośredników uczestniczących w międzynarodowym obiegu dzieł artysty znajdowała się również Galerie Paul Vallotton(inne języki) w Lozannie.

Marszand Léopold Zborowski uczestniczył w obrocie pracami Matisse’a w latach dwudziestych XX wieku, przejmując obrazy z Galerie Bernheim-Jeune i podejmując próby ich sprzedaży kolejnym kolekcjonerom. Obrazy Matisse’a sprzedawali również marszandzi: Paul Rosenberg(inne języki) i Étienne Bignou(inne języki).

Podróże

W ciągu życia Henri Matisse wielokrotnie podróżował poza Francję kontynentalną, odwiedzając m.in. Algierię, Włochy, Hiszpanię i Maroko, a także Stany Zjednoczone oraz Tahiti, gdzie zetknięcie z odmiennymi krajobrazami, światłem, architekturą i tradycjami artystycznymi wzbogaciło jego repertuar motywów, wpłynęło na rozwój dekoracyjności jego kompozycji oraz przyczyniło się do dalszego upraszczania form i kształtowania ekspresyjnego stylu malarskiego, opartego na płaskich plamach intensywnych barw.

W 1898, podczas podróży poślubnej(inne języki) Matisse odwiedził Londyn, aby studiować malarstwo Williama Turnera, prekursora impresjonizmu. Wiosną 1906 malarz udał się do Biskry w Algierii Francuskiej. Podróż ta wpłynęła na jego zainteresowanie sztuką i motywami afrykańskimi. Choć sam dwutygodniowy pobyt w oazie miał miejsce w 1906, wspomnienia i wrażenia z Algierii zainspirowały Matisse’a do namalowania rok później, w 1907 jego ikonicznego, fowistycznego obrazu Błękitny akt, pamiątka z Biskry.

Widok z okna
Widok z okna
Taras
Taras
Wejście do kasby
Wejście do kasby

Latem 1907 artysta zwiedził Włochy. Był w: Arezzo, Sienie, Padwie i Wenecji. We Florencji spotkał się ze Steinami. W 1908 Matisse odbył wiosną i jesienią podróże po Niemczech, m.in. z malarzem i kolekcjonerem sztuki Hansem Purrmannem(inne języki). Odwiedził: Monachium, Norymbergę, Heidelberg i Berlin. W 1910 odwiedził monachijską wystawę sztuki islamskiej, która wywarła istotny wpływ na jego zainteresowanie kolorem i ornamentem.

Zimą 1910–1911 Matisse zwiedził w Hiszpanii: Sewillę, Granadę i Kordobę. Podczas podróży po południowej Hiszpanii zapoznawał się m.in. z architekturą mauretańską. Od 1 do 22 listopada 1911 malarz podróżował do Rosji ze swoim mecenasem Siergiejem Szczukinem. Matisse zwiedził Petersburg i Moskwę, gdzie widział kolekcje malarstwa i ikon. Od 29 stycznia do 14 kwietnia 1912 wraz z żoną był w Maroku. Podczas pierwszego pobytu malował i rysował w Tangerze, a także odbył krótką podróż do Tetuan. Drugi pobyt w Tangerze – od 8 października 1912 do połowy lutego 1913 – zaowocował obrazami inspirowanymi lokalną architekturą, światłem i strojami.

Jesienią 1919 Matisse ponownie gościł w Londynie, gdzie projektował scenografię i kostiumy do baletu Pieśń słowika Igora Strawinskiego dla rosyjskiego zespołu baletowego Ballets Russes prowadzonego przez Siergieja Diagilewa. W 1925 wraz z żoną, córką i zięciem zwiedził południową Italię.

W 1930 Matisse podróżował przez Stany Zjednoczone. 26 lutego do 19 marca 1930 z Nowego Jorku odbył podróż do San Franciso. Z portu w Hawrze wyruszył 19 marca do Polinezji Francuskiej. Na Tahiti artysta spędził około trzech miesięcy, wykonując szkice, rysunki i fotografie. Przez Martynikę i Gwadelupę powrócił do Francji. Stany Zjednoczone odwiedził jeszcze dwukrotnie: jesienią 1930 oraz w maju 1933. W 1933, po powrocie zza oceanu odpoczywał w Wenecji. Odwiedził też Padwę. Po wybuchu II wojny światowej we wrześniu 1939 Matisse odwiedził Genewę, by zobaczyć obrazy z kolekcji Prado, po czym powrócił do Nicei w październiku.

Relacja z Picassem

Relacja Henriego Matisse’a i Pabla Picassa, których dzieliło niemal dwanaście lat różnicy wieku, była wieloletnim, złożonym dialogiem artystycznym, łączącym wzajemną fascynację i inspirację z rywalizacją oraz odmiennymi wizjami malarstwa, a ich twórcza konfrontacja, osadzona w środowisku paryskiej awangardy pierwszej połowy XX wieku, przyczyniła się do przeobrażenia języka sztuki nowoczesnej. Za najintensywniejszy okres artystycznego oddziaływania Matisse’a i Picassa uznaje się lata 1906–1917, kiedy ich twórcza rywalizacja i wzajemne obserwowanie swoich dokonań zbiegły się z przełomowymi przemianami w malarstwie zachodnioeuropejskim.

Artyści poznali się w Paryżu w 1906, gdy Matisse był już czołowym przedstawicielem fowizmu, natomiast Picasso poszukiwał nowych środków wyrazu malarskiego. Do ich spotkania doszło za pośrednictwem amerykańskich kolekcjonerów Gertrude i Leo Steinów, choć dokładna data oraz okoliczności pierwszego kontaktu pozostają przedmiotem sporów badaczy. Jednym z istotnych kontekstów tego spotkania była prezentacja obrazu Matisse’a Radość życia (fr. La Joie de vivre, także Le Bonheur de vivre), który zwrócił uwagę paryskiego środowiska artystycznego i został zakupiony przez Steinów. Początkowa relacja malarzy nie była pozbawiona napięć. Ważnym miejscem podtrzymywania ich kontaktów były sobotnie spotkania organizowane przez Steinów w paryskich mieszkaniach przy rue de Fleurus i rue Madame, gromadzące artystów, pisarzy, marszandów oraz kolekcjonerów. Oprócz Steinaów do wspólnego kręgu towarzyskiego obu twórców należeli również malarze André Derain i Georges Braque oraz poeta Guillaume Apollinaire.

Kąpiące się z żółwiem, 1907–1908
Kąpiące się nad rzeką, 1916–1917

Ekspresyjna kolorystyka i zdecydowana linia obrazu Matisse’a Kobieta w kapeluszu stanowiły dla Picassa wyzwanie wobec jego ówczesnego, bardziej klasycyzującego stylu i skłaniały go do wypracowania własnej odpowiedzi artystycznej. Istotnym punktem odniesienia w badaniach nad wzajemnym oddziaływaniem malarzy jest Błękitny akt: Pamiątka z Biskry Matisse’a (1907), zestawiany pod względem formy i kompozycji z powstałymi w tym samym roku Pannami z Awinionu Picassa. Z kolei obraz Picassa Panny z Awinionu stanowił prawdopodobny impuls dla Matisse’a przy tworzeniu Kąpiących się z żółwiem(inne języki) (1908), a następnie monumentalnego obrazu Kąpiące się nad rzeką(inne języki) (1909–1917).

W 1913 odnowienie kontaktów z Picassem zbiegło się u Matisse’a ze zwrotem ku bardziej geometrycznej konstrukcji obrazu, a wpływ kubizmu na tę zmianę uznaje się za prawdopodobny. W niektórych pracach Matisse’a z tego okresu ograniczenie palety barwnej, w tym wykorzystanie odcieni niebieskich, pozwalało silniej zaakcentować strukturę kompozycji i autonomię formy malarskiej. Matisse konsekwentnie rozwijał ekspresję koloru, dekoracyjność i autonomię płaszczyzny obrazu, podczas gdy Picasso, zwłaszcza w okresie kubizmu, radykalnie przekształcał przedstawienie formy i przestrzeni. Konfrontacja tych odmiennych koncepcji malarskich przyczyniła się do poszerzenia możliwości sztuki nowoczesnej i wpłynęła na kierunek rozwoju zachodnioeuropejskiego malarstwa XX wieku. Relacja malarzy nie była nieprzerwaną zażyłą przyjaźnią, jednak zachowane świadectwa z 1913 opisują wizyty Matisse’a u Picassa, przynoszenie mu kwiatów oraz wspólne spacery w okolicach Clamart, świadczące o odnowieniu ich osobistych kontaktów. Z kolei Picasso odwiedził ciężko chorego Matisse’a w lutym 1946. Towarzyszyła mu Françoise Gilot, jego ówczesna partnerka, która później opisała to spotkanie. Matisse mieszkał wówczas w Vence i z powodu stanu zdrowia często przebywał w łóżku.

Dzieła

Bibliografia

Przypisy

  1. ↑ Agnieszka Kijas: Henri Matisse. Geniusz koloru, światła i formy. Warszawa: Wydawnictwo SBM, 2025, s. 218. ISBN 978-83-8348-544-7.
  2. ↑ Henri Matisse. French, 1869–1954. moma.org. [dostęp 2026-09-09]. (ang.).
  3. ↑ Henri Matisse. sammlung.staedelmuseum.de. [dostęp 2026-09-09]. (ang.).
  4. 1 2 3 Henri Matisse. French, 1869–1954. nga.gov. [dostęp 2026-09-09]. (ang.).
  5. ↑ Raphaël Laloum: Henri Matisse, peindre à en perdre le nord. radiofrance.fr, 2026-08-28. [dostęp 2026-09-09]. (fr.).
  6. ↑ Elie sur les bords du torrent du Carith. catzarts.beauxartsparis.fr. [dostęp 2026-09-09]. (fr.).
  7. 1 2 3 4 5 Magdalena Dabrowski: Timeline of Art History: Henri Matisse (1869–1954). metmuseum.org, 2004-10-01. [dostęp 2026-09-09]. (ang.).
  8. ↑ Musée national Gustave Moreau. Press kit. Paris: 2023, s. 18. [dostęp 2026-09-09]. Cytat: Matisse also acknowledged his debt to Moreau. (ang.).
  9. ↑ Giulia Bogliolo Bruna: Matisse, anamnèse d’une vocation. institut-charles-cros.eu. [dostęp 2026-09-09]. (fr.).
  10. ↑ The Sculpture of Matisse,Part I. artforum.com. [dostęp 2026-09-09]. (ang.).
  11. ↑ Albert Elsen: Transmission. bourdelle.paris.fr. [dostęp 2026-09-09]. (fr.).
  12. ↑ Valentin Grivet: Corte: 1898, Matisse in Corsica, „a wonderful country”. gazette-drouot.com, 2021-09-14. [dostęp 2026-09-09]. (ang.).
  13. ↑ Luxe, Calme et Volupté, 1904 by Henri Matisse. henrimatisse.org. [dostęp 2026-09-09]. (ang.).
  14. ↑ Henri Dorra. The Wild Beasts — Fauvism and its Affinities at the Museum of Modern Art. „Art Journal”. 36 (1), s. 50–54, 1976. The College Art Association of America. DOI: 10.1080/00043249.1976.10793324. JSTOR: 25152288. (ang.).
  15. 1 2 About Matisse. moma.org. [dostęp 2026-09-09]. (ang.).
  16. ↑ Vertigo of Color: Matisse, Derain, and the Origins of Fauvism. metmuseum.org. [dostęp 2026-09-09]. (ang.).
  17. ↑ Henri Matisse and Fauvism. henrimatisse.org. [dostęp 2026-09-09]. (ang.).
  18. ↑ Henri Matisse: mistrz koloru i formy. asartem.pl, 2025-04-30. [dostęp 2026-09-09].
  19. ↑ Henri Matisse. maison-matisse.com. [dostęp 2026-09-09]. (ang.).
  20. ↑ Spain and Morocco. musee-matisse-nice.org. [dostęp 2026-09-09]. (ang.).
  21. ↑ Henri Matisse and Nice. musee-matisse-nice.org. [dostęp 2026-09-09]. (ang.).
  22. ↑ Matisse et la Chapelle du Rosaire. musee-matisse-nice.org. [dostęp 2026-09-09]. (fr.).
  23. ↑ The Cut-Outs. moma.org. [dostęp 2026-09-09]. (ang.).
  24. ↑ The Snail. tate.org.uk. [dostęp 2026-09-09]. (ang.).
  25. ↑ Henri Matisse. centrepompidou.fr. [dostęp 2026-09-09]. (ang.).
  26. ↑ Henri Matisse. britannica.com. [dostęp 2026-09-09]. (ang.).
  27. ↑ Artworks. centrepompidou.fr. [dostęp 2026-09-09]. (ang.).
  28. ↑ A unique collection. musee-matisse-nice.org. [dostęp 2026-09-09]. (ang.).
  29. ↑ Musée Matisse – Le Cateau-Cambrésis. lejournaldesarts.fr. [dostęp 2026-09-09]. (fr.).
  30. ↑ 506 Henri Matisse. moma.org. [dostęp 2026-09-09]. (ang.).
  31. ↑ Search for Art. metmuseum.org. [dostęp 2026-09-09]. (ang.).
  32. ↑ [=artwork Search Results]. nga.gov. [dostęp 2026-09-09]. (ang.).
  33. ↑ Artworks. tate.org.uk. [dostęp 2026-09-09]. (ang.).
  34. ↑ Henri Matisse. sfmoma.org. [dostęp 2026-09-09]. (ang.).
  35. ↑ Henri Matisse. artic.edu. [dostęp 2026-09-09]. (ang.).
  36. ↑ Henri Matisse „Taniec II”. niezlasztuka.net, 2023-06-29. [dostęp 2026-10-21].
  37. ↑ Objects. Matisse. collection.pushkinmuseum.art/. [dostęp 2026-10-21]. (ang.).
  38. ↑ Training. musee-matisse-nice.org. [dostęp 2026-09-26]. (fr.).
  39. 1 2 Matisse et Marguerite. Le regard d’un père, 4 avril – 24 août 2025. Paris: Musée d’Art Moderne de Paris, 2025, s. 4. [dostęp 2026-09-26]. Cytat: February 10, 1897 Matisse officially recognizes Marguerite.. (ang.).
  40. ↑ Discovering modern art. musee-matisse-nice.org. [dostęp 2026-09-26]. (ang.).
  41. ↑ Biography of Henri Matisse. musee-matisse-nice.org. [dostęp 2026-09-26]. (ang.).
  42. 1 2 Henri Matisse (Exhibition) The Museum of Modern Art, Nov. 13, 1951-Jan. 13, 1952 the Cleveland Museum of Art, Feb. 5-Mar. 16, 1952 the Art Institute of Chicago, Apr. 1-May 4, 1952 the San Francisco Museum of Art, May 22-July 6, 1952. New York: 1952, s. 5–7. [dostęp 2026-09-26]. (ang.).
  43. ↑ The Painter’s Family, 1911 by Henri Matisse. henrimatisse.org. [dostęp 2026-09-26]. (ang.).
  44. ↑ Hilary Spurling: Matisse and His Models. smithsonianmag.com, 2005-10. [dostęp 2026-09-06]. (ang.).
  45. ↑ Chantal Duverget: Entretien avec Chantal Duverget. Propos recueillis par Nathalie Jungerman. fondationlaposte.org, 2018-01. [dostęp 2026-09-26]. (fr.).
  46. ↑ Hilary Spurling: Obituary: Sister Jacques-Marie. theguardian.com, 2005-10-08. [dostęp 2026-09-26]. (ang.).
  47. ↑ The Vence Paintings. metmuseum.org. [dostęp 2026-09-26]. (ang.).
  48. ↑ In the Studio. moma.org. [dostęp 2026-09-26]. (ang.).
  49. ↑ The Steins Collect: Matisse, Picasso, and the Parisian Avant-Garde. metmuseum.org. [dostęp 2026-10-21]. (ang.).
  50. ↑ Luxe, calme et volupté. centrepompidou.fr. [dostęp 2026-10-21]. (fr.).
  51. 1 2 Cristina Chan: Matisse’s Femme au chapeau: From Scandal to Icon. sfmoma.org, 2026-03. [dostęp 2026-10-21]. (ang.).
  52. ↑ Gallery Six. Sarah and Michael. metmuseum.org. [dostęp 2026-10-21]. (ang.).
  53. ↑ Portrait of Sergei I. Shchukin. metmuseum.org. [dostęp 2026-10-21]. (ang.).
  54. ↑ Морозов Иван Абрамович. newestmuseum.ru. [dostęp 2026-10-21]. (ros.).
  55. 1 2 Giovanni Casini: Claribel and Etta Cone. metmuseum.org, 2019-12. [dostęp 2026-10-21]. (ang.).
  56. ↑ Henri Matisse. The Dance. collection.barnesfoundation.org. [dostęp 2026-10-21]. (ang.).
  57. ↑ Henri Matisse. Reclining Figure in a Landscape. collection.barnesfoundation.org. [dostęp 2026-10-21]. (ang.).
  58. ↑ Jackie Wullschläger: Gustave Fayet’s art collection was the glory of Paris — now it dazzles again. ft.com, 2026-10-15. [dostęp 2026-10-21]. (ang.).
  59. ↑ Cézanne to Picasso: Ambroise Vollard, Patron of the Avant-Garde. September 14, 2006–January 7, 2007. metmuseum.org. [dostęp 2026-10-21]. (ang.).
  60. ↑ Berthe Weill. Gallery owner of the Avant-garde. musee-orangerie.fr. [dostęp 2026-10-21]. (ang.).
  61. ↑ Henri Matisse. Houses (Fenouillet). collection.barnesfoundation.org. [dostęp 2026-10-21]. (ang.).
  62. ↑ Still Life with Apples on a Pink Tablecloth. nga.gov. [dostęp 2026-10-21]. (ang.).
  63. ↑ Henri Matisse. Still Life with Gourds (Nature morte aux coloquintes). collection.barnesfoundation.org. [dostęp 2026-10-21]. (ang.).
  64. ↑ Pianist and Checker Players. nga.gov. [dostęp 2026-10-21]. (ang.).
  65. ↑ Odalisque Seated with Arms Raised, Green Striped Chair. nga.gov. [dostęp 2026-10-21]. (ang.).
  66. ↑ Lorette with Turban, Yellow Jacket. nga.gov. [dostęp 2026-10-21]. (ang.).
  67. ↑ Magdalena Dabrowski: Henri Matisse (1869–1954). metmuseum.org, 2004-10-01. [dostęp 2026-10-26]. (ang.).
  68. ↑ The Art Institute of Chicago: Matisse: Radical Invention, 1913–1917. Restlessness and Exploration. archive.artic.edu. [dostęp 2026-10-26]. (ang.).
  69. ↑ Tomàs Llorens: Henri Matisse. Canal du Midi. museothyssen.org. [dostęp 2026-10-26]. (ang.).
  70. ↑ Henri Matisse. 1898–1916. maison-matisse.com. [dostęp 2026-10-26]. (ang.).
  71. ↑ Biography of Henri Matisse. 1906. musee-matisse-nice.org. [dostęp 2026-10-26]. (ang.).
  72. ↑ Henri Matisse. Blue Nude. 1907. artbma.org. [dostęp 2026-10-26]. (ang.).
  73. 1 2 3 4 Lawrence Gowing: Henri Matisse. 64 Paintings. New York City: Museum of Modern Art, 1966, s. 57–59. [dostęp 2026-10-26]. (ang.).
  74. ↑ Exhibitions. Matisse: Color in the Modern Interior. centrepompidou.fr, 2020-11-10. [dostęp 2026-10-26]. (ang.).
  75. ↑ The Museum off Modern Art: Henri Matisse’s Travels in Morocco. Chronology. moma.org. [dostęp 2026-10-26]. (ang.).
  76. ↑ Beginning of the Nice period. musee-matisse-nice.org. [dostęp 2026-10-26]. (ang.).
  77. ↑ Matisse Picasso. Feb 13–May 19, 2003 MoMA. moma.org. [dostęp 2026-10-24]. (ang.).
  78. ↑ Jack Foley: Matisse Picasso is the hot ticket of the summer. indielondon.co.uk. [dostęp 2026-10-24]. (ang.).
  79. ↑ Matisse & Picasso. Exhibition 13 Dec 2019 – 13 Apr 2020. nga.gov.au. [dostęp 2026-10-24]. (ang.).
  80. 1 2 Vincent Giroud: Picasso and Gertrude Stein. New York • New Haven: Metropolitan Museum of Art • Yale University Press, 2006, s. 18–19. ISBN 978-1-58839-210-7. (ang.).
  81. 1 2 Arthur Lubow: An Eye for Genius: The Collections of Gertrude and Leo Stein. smithsonianmag.com, 2012-01. [dostęp 2026-10-24]. (ang.).
  82. ↑ About the Exhibition. metmuseum.org, 2012. [dostęp 2026-10-24]. (ang.).
  83. ↑ Special Installation: Matisse, Picasso, and Les Demoiselles d’Avignon Jan 23–31, 1993 MoMA. moma.org. [dostęp 2026-10-24]. (ang.).
  84. ↑ Bathers by a River. artic.edu. [dostęp 2026-10-24]. (ang.).
  85. ↑ Potwierdza to list Evy Gouel, partnerki Picassa, do Gertrude Stein z 22 lipca 1913.
  86. ↑ Matisse: Radical Invention, 1913–1917. Methods of Modern Construction, 1913. archive.artic.edu, 2013. [dostęp 2026-10-24]. (ang.).
  87. ↑ Magdalena Dabrowski: Henri Matisse (1869–1954). metmuseum.org, 2004-10-01. [dostęp 2026-10-24]. (ang.).
  88. ↑ Matisse and Picasso: the mistress’s eyewitness account. grafico-qld.com. [dostęp 2026-10-24]. (ang.).
  89. ↑ Isabelle Monod-Fontaine: Henri Matisse. La Blouse roumaine. centrepompidou.fr. [dostęp 2026-08-25]. (fr.).

Linki zewnętrzne