Liburna

Model liburny (Muzeum Archeologiczne w Zadarze)

Liburna (łac. navis Liburnae, liburnica, stgr. λιβυρνίς lub λιβυρνόν) – typ lekkiego okrętu rzymskiego z dwoma rzędami wioseł (birema), o wydłużonym, wąskim, niskim kadłubie i niewielkiej wyporności.

Pochodzenie

Jego pierwowzór stanowiły szybkie i zwrotne okręty Liburnów, iliryjskiego plemienia z wybrzeża dalmatyńskiego, tradycyjnie zajmującego się morskim rozbojem. Ich pirackie okręty były rodzajem niszczyciela o niskiej, opływowej sylwetce, wyjątkowo przydatnego w działaniach rozpoznawczo-pościgowych, co ostatecznie zdecydowało o zaadaptowaniu go przez Rzymian. Na obecność liburn już w połowie I wieku p.n.e. wskazują Lukan (Farsalia III, 529-536) i Cezar (O wojnie domowej III 5, 9), a Horacy w 31 p.n.e. poświadcza je (Epody I,1) wśród okrętów Oktawiana. Wprowadzone wówczas liburny zostały po raz pierwszy licznie użyte pod wodzą Marka Agryppy w bitwie pod Akcjum.

Opis

Szczątki dna z kadłuba liburny eksponowane w Muzeum Archeologicznym w Zadarze

Niejednakowe rozmiary liburny, zależne od okresu i kategorii jednostki, szacowane są na 29-33 m do ok. 36 m długości przy 3,5-5 m szerokości i ok. 1 m głębokości zanurzenia. Liburny nie miały pełnego pokładu, a jedynie wąski pomost łączący kryty dziób z krytą rufą, wyposażoną w niewielką kabinę pokładową przeznaczoną dla sternika (gubernator) i oficerów. Na pierwotnych liburnach był prawdopodobnie jeden rząd ław wioślarskich, lecz później, we flotach w których je przyjęto, dodano drugi, zaś opuszczanie masztu i żagla przed walką nie stanowiło dla wiosłujących istotnej przeszkody. Zasadnicza różnica pomiędzy tym typem a innymi polegała jednak nie tyle na sposobie rozmieszczenia i liczbie wioseł, co na swoistej konstrukcji kadłuba z jej specyficznymi cechami. Wiadomo, iż liburny budowano z lekkiego drzewa jodłowego lub świerkowego (por. Naturalis historia XVI, 17), co znacząco wpływało na ich masę, prędkość i zdolność manewrową.

Zależnie od wielkości jednostki, załoga składała się z 50-80 wioślarzy (remiges) i 30-50 żołnierzy (classiarii). Wczesne liburny miały 10-14 par wioseł w jednym rzędzie, ławy wioślarskie były odsłonięte, a napęd pomocniczy stanowił prostokątny żagiel rejowy na grotmaszcie i niekiedy drugi, na skośnym fokmaszcie (artemonie). Według Pliniusza (Naturalis historia IX, 5; X, 32) okręty miały ostry dziób stawiający falom możliwie najmniejszy opór, zakończony taranującą ostrogą. Natomiast przy liczbie 60 wioseł na burcie liburny mogły dysponować obsadą 120 wioślarzy, mając w załodze oprócz 10-15 marynarzy (nautes) także 40 żołnierzy. Za czasów Oktawiana Augusta nawet okazałe liburny były uważane za jednostki niewielkie i szybkie w porównaniu z niezwrotnymi okrętami Antoniusza walczącymi pod Akcjum. Współczesne ustalenia dopuszczają, że liburna mogła rozwijać prędkość 14 węzłów pod żaglami i 7 węzłów na wiosłach. Wprowadzane późniejsze modyfikacje, jak np. zwiększenie ochrony przed pociskami, zapewne wpływały ujemnie na prędkość jednostki, dlatego ekrany takie można w razie potrzeby demontować.

Rola i wykorzystanie

Liburny rzeczne na reliefie z Kolumny Trajana

Ze względu na niewielkie wymiary i dużą manewrowość liburny stosowano głównie jako jednostki zwiadowcze przeznaczone do rozpoznania (navis lusoria), choć źródła informują też o ich udziale w poważnych starciach. Jedna z inskrypcji (CIL X, s. 1128) świadczy, że typ ten początkowo zaliczano do okrętów najniższej klasy we flocie rzymskiej. W czasach cesarstwa stanowiły już główną kategorię jednostek pływających, zwłaszcza w składzie flot prowincjonalnych. Używano ich w całym imperium rzymskim, nie tylko na akwenach morskich (jak classis Britannica w Gesoriacum), ale też we flotyllach rzecznych, np. na Nilu, Renie (classis Germanica) czy Dunaju i jego dopływach (classis Pannonica). Do tej ostatniej należą najpewniej jednostki ukazane na płaskorzeźbie Kolumny Trajana. Były też zasadniczym typem w morskiej eskadrze aleksandryjskiej, z okrętami o nazwach takich jak Neptunius, Mercurius, Sol, Lupa, Draco, Fides.

Według źródeł historycznych o niejednolitej terminologii, liburnami nazywano później każdy rzymski okręt, od prostych birem do wielkich galer sześciorzędowych, i w praktyce ich nazwa stała się synonimem okrętu wojennego (np. u Tacyta i Swetoniusza). W pewnym okresie terminu tego używano również jako synonimu galery.

Wyobrażenie liburny na albańskiej monecie (20 leków)

Wzmianka zawarta w dialogu Lukiana z Samosaty (Amores 6) świadczy, iż dwurzędową liburnę wykorzystywano również w funkcji statku handlowego, a wówczas zabierała ona również pasażerów. Ich wyjątkowe zalety (w tym niewielki koszt i wielostronność) sprawiły, iż jako sprawdzona konstrukcja liburny przetrwały aż do V wieku, kiedy we flocie bizantyjskiej zastąpiono je podobnym typem jednostki (pamfylion).

Jedna z toponomastycznych hipotez od tego typu okrętu wywodzi prawdopodobne pochodzenie historycznej nazwy toskańskiego nadmorskiego Livorno (Liburna, Liorna, Livorna).

Uwagi

  1. ↑ W szczytowym okresie dysponowali na Adriatyku flotą ok. 220 jednostek, udzielając też wsparcia władcom Macedonii; ich zgubę i upadek spowodował sojusz z Perseuszem podczas wojny z Rzymem (L. Casson: Starożytni żeglarze, dz. cyt., s. 219-220.)
  2. ↑ Swetoniusz w swym dziele wspomina nawet o zbudowanych na rozkaz Kaliguli „dziesięciorzędowcach liburnijskich” wyposażonych w termy, portyki i jadalnie z otoczeniem ogrodowym (Żywoty cezarów, Kaligula 37, 2).

Przypisy

  1. 1 2 3 Der Kleine Pauly. Lexikon der Antike. T. 3. München: Deutscher Taschenbuchverlag, 1979, kol. 627, ISBN 3-423-05963-X.
  2. ↑ Oxford – Wielka Historia Świata. T. 12: Cywilizacje Europy. Indoeuropejczycy – Celtowie. Poznań: Polskie Media Amer.Com, 2006, s. 168, ISBN 83-7425-367-3.
  3. 1 2 3 Lionel Casson: Starożytni żeglarze basenu Morza Śródziemnego. Warszawa: Państwowe Wyd. Iskry, 1965, s. 219, 234.
  4. ↑ Paul Gauckler: Liburna ou liburnica (navis). W: Charles Daremberg, Edmond Saglio: Dictionnaire des antiquités grecques et romaines d'après les textes et les monuments. T. III/2. Paris: Hachette, 1904, s. 1238-1239.
  5. ↑ Andrzej Murawski: Akcjum 31 p.n.e. Warszawa: Wydawnictwo MON, 1986, s. 107-113.
  6. 1 2 Zdzisław Żygulski jun.: Broń starożytna. Grecja – Rzym – Galia – Germania. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1998, s. 109, ISBN 83-03-03702-1.
  7. 1 2 Krzysztof Kubiak: Piraci końca republiki. W: Mare nostrum. Wielkie wojny Rzymian z piratami i Galami, seria: Bitwy i wyprawy morskie nr 8, s. 14. „Rzeczpospolita” 6 marzec 2010.
  8. 1 2 3 Andrzej Murawski: Akcjum 31 p.n.e., dz. cyt., s. 74.
  9. 1 2 Raffaele D’Amato, Giuseppe Rava: Okręty cesarskiego Rzymu 27 przed Chr.–197 po Chr.. Oświęcim: Wydawnictwo Napoleon V, 2016, s. 20, 38, ISBN 978-83-65652-29-4.
  10. ↑ Friedrich Lübker: Reallexikon des classischen Alterthums. Wyd. 6. Leipzig: B.G. Teubner, 1882, s. 666.
  11. ↑ Richard A. Gabriel: The Roman Navy. Masters of the Mediterranean. „Military History” 29 (9), 2007, s. 36–43.
  12. ↑ Oktawiusz Jurewicz, Lidia Winniczuk: Starożytni Grecy i Rzymianie w życiu prywatnym i państwowym. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970, s. 418.
  13. 1 2 Peter Connolly: Grecja i Rzym na wojnie. Oświęcim: Wydawnictwo Napoleon V, 2021, s. 339, ISBN 978-83-8178-708-6.
  14. ↑ Adam Łukaszewicz: Egipt Greków i Rzymian. Warszawa: Książka i Wiedza, 2006, s. 256, ISBN 83-05-13452-0.
  15. ↑ Mała encyklopedia wojskowa. T. 2 (K-Q). Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1970, s. 181.
  16. ↑ Lionel Casson: Ships and Seamanship in the Ancient World. Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1995, s. 149-150, ISBN 0-8018-5130-0.
  17. ↑ Dizionario di toponomastica. Torino: UTET, 1990, s. 420, ISBN 88-02-07228-0.

Linki zewnętrzne