Liczne gatunki lip uprawiane są poza swym rodzimym zasięgiem. W Polsce uprawianych jest ok. 20 gatunków. Kolekcja Narodowa Rodzaju Tilia znajduje się w Chwalęcicach koło Gorzowa Wielkopolskiego. Znajdują się w niej 163 taksony, w tym 23 gatunki (dane z roku 2024).
Lipy mają duże znaczenie kulturowe i użytkowe – dostarczają cenionego drewna, sadzone są jako ozdobne, użytkowane są jako rośliny miododajne i lecznicze.
Morfologia
Pokrój
Drzewa osiągające znaczne rozmiary, niektóre do ok. 37 m wysokości, choć niektóre gatunki są mniejsze – maksymalnie do 15 m wysokości. Korony często regularne. Kora włóknista – z biegnącymi wzdłuż spękaniami i sieciowato rozgałęzionymi listewkami. Pnie osiągają średnicę ponad 2 m. Różne organy w różnym stopniu pokryte są włoskami pojedynczymi i gwiazdkowatymi.
Ulistnienie zwykle gęste, liście opadające na zimę, pojedyncze, skrętoległe. Wsparte szybko odpadającymi przylistkami. Ogonki liściowe nie oskrzydlone. Blaszka okrągława do jajowatej, u nasady zwykle sercowata, czasem ucięta lub zaokrąglona, często lekko asymetryczna. Brzegi karbowano-piłkowane. Od spodu zwykle z włoskami w kątach wiązek przewodzących (domacjach).
Promieniste, obupłciowe, zielonkawo-białe do żółtych, zebrane zwykle w baldachogrona lub dwuramienne wierzchotki. Do osi kwiatostanu (zwykle wiotkiej i zwisającej) przyrośnięta jest podłużna i wąska podsadka. Płatków korony i działek kielicha po 5. Na działkach znajdują się okryte włoskami miodniki. Słupek jest jeden. Zalążnia 5-komorowa, w każdej z komór z dwoma zalążkami. Szyjka słupka jest cienka i zakończona pięcioramiennym znamieniem. Pręciki są liczne, zgrupowane w 5 wiązek. U części gatunków występują płonne pręciki, tzw. prątniczki, jest ich 5 i są podobne do płatków (różnią się od nich tym, że są mniejsze).
Orzeszki zawierające 1–3 nasiona, otoczone twardą, zdrewniałą owocnią, rzadziej torebki o owocni skórzastej i pękającej.
Biologia
Rośliny wieloletnie. Są to drzewa dość długowieczne – osiągać mogą do ok. 300–500 lat, czasem prawdopodobnie także ponad tysiąc lat.
Liście rozwijają zwykle wcześnie. Kwiaty są zwykle pachnące i miododajne, rozwijające się latem. Kwiaty są przedprątne i owadopylne. Intensywny opad spadzi z koron drzew powoduje silne namnażanie się bakterii nitryfikacyjnych w glebie i zasilanie ich w związki azotu, co poprawia warunki rozwoju tych drzew.
Lipa jest jedynym obecnie rozpoznanym rodzajem w rodzinie ślazowatych wchodzącym w symbiozę ektomykoryzową.
Systematyka
Pozycja systematyczna
Rodzaj w systemach APG klasyfikowany jest do podrodziny Tilioideae, rodziny ślazowatychMalvaceae i rzędu ślazowców. W niektórych ujęciach systematycznych (np. w systemie Reveala 1993–1999) podrodzina ta podnoszona jest do rangi odrębnej rodziny.
Badania molekularne wskazują na bliskie pokrewieństwo lip z rodzajami Craigia i Mortoniodendron, tworzących razem grupę na tyle odległą od reszty lipowych, że uzasadniają wyodrębnienie ich w osobną podrodzinę lub nawet rodzinę. Współcześnie te trzy rodzaje tworzą podrodzinę Tilioideae, dawniej i w niektórych ujęciach (np. system Takhtajana z 2009) szerzej ujmowaną.
Wykaz gatunków
Według Plants of the World w obrębie tego rodzaju rozróżniono 31 gatunków.
Rośliny ozdobne – często sadzone w parkach jako drzewa alejowe, przy kościołach, placach, na terenach sportowych. Zastosowanie lip jest ograniczanie przez problematyczność intensywnego opadu spadzi pod nimi (ok. 1 kg cukrów na 1 m²), na której rozwijają się zwykle grzyby sadzakowe powodujące czernienie powierzchni oblepionych wcześniej spadzią, poza tym drzewa te są wrażliwe na zasolenie – powszechne przy drogach.
Pasma łyka wykorzystywano w plecionkarstwie do wyrobu mat, koszyków i obuwia. Z włókien w nich zawartych splatano także sznury i liny.
Cenne rośliny miododajne, aczkolwiek nektar niektórych gatunków ze względu na wysokie stężenie mannozy uważany bywa za toksyczny dla pszczół w nadmiarze.
Drewno lipy było uznawane przez Indian Ameryki Północnej za najlepsze drewno do ługowania (procesu moczenia niektórych roślin w roztworze popiołu drzewa liściastego w celu wytrącenia szkodliwych substancji).
Napar z kwiatów lipy spożywany jest jako popularna herbatka ziołowa. Tłuczone owoce i kwiaty lipy mongolskiej stanowić mają substytut czekolady. Olej z nasion lipy drobnolistnej jest cenionym olejem spożywczym.
Do leczenia kaszlu wykorzystywany jest olej pozyskiwany z bielma nasion. W lecznictwie wykorzystywany jest także nektar, pyłek i spadź lipowe.
Działanie: Napar z kwiatostanów lipy działa napotnie i poprawia oddychanie przez skórę. Stosowany jest w chorobach układu oddechowego, przy bezsenności, nadciśnieniu i migrenach. Olejek eteryczny z kwiatów oraz flawonoidtilirozyd ma działanie uspokajające. Łagodzi także kaszel i stosowany jest do płukania jamy ustnej.
Lipa w kulturze
Rodło z liściem lipowym – odznaka młodzieży polskiej w Niemczech
Liść lipowy był także w okresie międzywojennym symbolem polskiej mniejszości w Niemczech używanym przez Związek Polaków w Niemczech. W latach 1924–1939 był elementem znaku młodzieży polskiej w Niemczech.
Lipa była opisywana przez wielu poetów i pisarzy. Najbardziej znana jest fraszkaNa lipę autorstwa Jana Kochanowskiego. Juliusz Słowacki w swej „Podróży na Wschód”, myśląc z tęsknotą o Polsce, wyznaje: „Lubiłem lipę, co nad sławnym Janem”. Maria Konopnicka, znakomita znawczyni chłopskich obyczajów pisała: „Kołysz mi się, kołysz, kołysko lipowa! Niechaj cię, Jasieńku, Pan Jezus zachowa!”.
Ślady uwielbienia lipy przetrwały do dziś w nazwach niektórych miejscowości – Święta Lipa, Świętolipie, Święte Lipy... a wieś Święta Lipka (na granicy Warmii i Mazur, nad jeziorem Dejnowo) jeszcze długo po przyjęciu chrześcijaństwa słynęła jako przybytek pogańskich bogów. Dawni Słowianie wierzyli, że lipa ochrania przed piorunami, a dotknięcie jej pnia uzdrawia. W mitologii rzymskiej drzewo to poświęcone było bogini Wenus.
Nazwa miesiąca lipca pochodzi od kwitnących wówczas lip.
W mitologi greckiej w lipy zostały przemienione dwie kobiety. Baucis, uboga staruszka o złotym sercu ugościła wraz ze swoim mężem Filemonem Zeusa i Hermesa. W nagrodę bogowie spytali, czego para sobie życzy. Odparli, że chcieliby umrzeć razem, tak by jedno nie musiało tęsknić za drugim. Gdy nadszedł ich czas ona zamieniła się w lipę, a on w dąb. Drugą z postaci jest Filyra (z gr.lipa), nimfa-Okeanida, kochanka władcy bogów, Kronosa. Po tym, jak przyłapała ich jego żona Rea, Kronos uciekł konno, a syn nimfy przybrał częściowo końską postać. Zszokowana Filyra poprosiła Kronosa, aby przemienił ją w coś, co też nie ma ludzkiej postaci. W ten sposób zmieniła się w lipę.
↑Michael A.M.A.RuggieroMichael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI:10.1371/journal.pone.0119248, PMID:25923521, PMCID:PMC4418965 [dostęp 2020-03-10](ang.).
↑United States Department of Agriculture Agricultural Research Service:Family: Malvaceae Juss..Germplasm Resources Information Network (GRIN).[dostęp 2010-02-19].(ang.).
12ZbigniewPodbielkowski:Słownik roślin użytkowych.Warszawa:PWRiL,1989,s.197-198. ISBN83-09-00256-4.
123ElizaE.Lamer-ZarawskaElizaE., BarbaraB.Kowal-GierczakBarbaraB., JanJ.NiedworokJanJ. (red.), Fitoterapia i leki roślinne, Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2007, s. 277-278, ISBN978-83-200-3401-1, OCLC750093865.
12Ben-Erik VanB.E.V.WykBen-Erik VanB.E.V., Rośliny lecznicze świata: ilustrowany przewodnik naukowy po najważniejszych roślinach leczniczych świata i ich wykorzystaniu, Wrocław: MedPharm Polska, [cop. 2008], s. 324, ISBN978-83-60466-51-3, OCLC749816856.
↑Praca zbiorowa:Oxford – Wielka Historia Świata. Cywilizacje Europy. Anglia – Słowianie. Cywilizacje Australii i Oceanii. Papuasi.T.13.Poznań:Polskie Media Amer.Com,2006,s.72. ISBN83-7425-368-1.
