Hermes

Hermes
Ἑρμῆς
bóg dróg, podróżnych, kupców, pasterzy, złodziei, posłaniec bogów i psychopomp
Ilustracja
Hermes z małym Dionizosem Praksytelesa
Występowanie

mitologia grecka

Atrybuty

kaduceusz, petasos, sandały ze skrzydłami

Siedziba

Olimp

Teren kultu

starożytna Grecja

Szczególne miejsce kultu

Arkadia

Odpowiednik

Merkury (rzymski)

Rodzina
Ojciec

Zeus

Matka

Maja

Dzieci

Hermafrodyta, Pan i wiele innych

Multimedia w Wikimedia Commons
Hasło w Wikisłowniku

Hermes (gr. Ἑρμῆς Hermḗs, łac. Mercurius) – w mitologii greckiej bóg dróg, podróżnych, kupców, pasterzy, złodziei, posłaniec bogów. Hermes jako bóg handlu musiał mieć opanowane techniki dobijania targu, uznano go więc za boga „przekonującej wymowy”. A ponieważ stąd już tylko krok od oszustw, Hermes został także opiekunem złodziei, co przypisywano mu raczej żartem niż naprawdę. Jeden z 12 bogów olimpijskich.

W mitologii

Hermes był synem Zeusa i najmłodszej Plejady – Mai. Urodził się w grocie góry Kyllene w czwartym dniu miesiąca, stąd ten dzień został mu poświęcony. Choć po narodzinach owinięto go w powijaki, szybko opuścił kołyskę i udał się do Pierii. Tam ukradł stado krów należących do Apollina. Aby zatrzeć ślady, przywiązał do ich racic prowizoryczne obuwie wykonane z dębowej kory splecionej z trawą. W innej wersji mitu przywiązał do ich ogonów gałęzie drzewa i przeszedłszy ze stadem całą Grecję, ukrył je w grocie w Pylos.

Gdy Apollo odkrył kradzież, bezskutecznie poszukiwał zwierząt w Onchestos i Pylos. Wtedy wyznaczył nagrodę za schwytanie sprawcy. W poszukiwania włączyli się Sylen i satyrowie. Przemierzając Arkadię, usłyszeli dźwięki liry. Od nimfy Kyllene, piastunki Hermesa, dowiedzieli się, że nowo narodzony bóg skonstruował instrument ze skorupy żółwia i krowich jelit. Gdy dostrzegli skóry zwierząt rozłożone przed wejściem do jaskini, oskarżyli niemowlę o kradzież stada Apollina, co doprowadziło do sporu z nimfą.

Kierując się wskazówkami ptaka, wieszczy Apollo dotarł do Pylos, gdzie od Battosa, jedynego który widział, dokąd Hermes pędził stado, dowiedział się, kto jest sprawcą. Znalazł złodzieja i zażądał zwrotu skradzionego bydła. Maja zaprzeczyła oskarżeniom, wskazując na śpiące niemowlę. Apollo jednak zabrał chłopca do Zeusa, któremu pokazał skóry krów jako dowód kradzieży. Zeus początkowo zachęcał młodszego syna do wyparcia się winy, lecz Hermes ostatecznie przyznał się do popełnionego czynu. Wyjaśnił przy tym, że dwie zabite krowy podzielił na dwanaście części, z których złożył pierwszą w dziejach ofiarę dla bogów, zachowując jedną część dla siebie. Po powrocie na górę Kyllene Hermes zaprezentował Apollinowi swoją lirę i wykonał na niej porywający utwór, wychwalając zalety boga słońca. Urzeczony muzyką Apollo natychmiast wybaczył mu kradzież. Bracia pogodzili się i zawarli ugodę w Pylos: Hermes oddał lirę Apollinowi w zamian za jego trzodę.

Następnie Hermes wykonał fujarkę z naciętej trzciny i zaczął na niej grać, czym ponownie wzbudził zainteresowanie Apollina. Bóg zaproponował mu w zamian za instrument złotą laskę pasterską (kaduceusz) oraz władzę nad pasterzami bydła i owiec. Hermes wynegocjował dodatkowo naukę wróżenia z kamyków od Trii, piastunek Apollina zamieszkujących Parnas. Po zawarciu układu Apollo zaprowadził Hermesa na Olimp i przedstawił go bogom. Zeus upomniał syna, nakazując mu szanować cudzą własność i wystrzegać się kłamstwa. Doceniwszy jednak jego pomysłowość i dar wymowy, mianował go swoim heroldem. Hermes objął opieką handel, zawieranie układów i podróżnych, zobowiązując się zarazem do poszanowania własności należącej do bogów. W zamian otrzymał od Zeusa laskę herolda ozdobioną białymi wstążkami, kapelusz chroniący przed deszczem oraz złote, skrzydlate sandały. Po dołączeniu do grona bogów olimpijskich Hermes nauczył ich również krzesania ognia za pomocą świdra ogniowego.

Zgodnie z umową Trije nauczyły Hermesa wróżenia z kamyków wirujących w wodzie. Sam bóg wynalazł natomiast grę w kości oraz wróżenie z ich układu. Z czasem Hermes podjął również służbę u Hadesa jako herold zmarłych, których wzywał do świata podziemnego, dotykając ich oczu złotą laską. Przypisywano mu także udział w stworzeniu alfabetu we współpracy z Mojrami, a ponadto wynalezienie astronomii, gamy muzycznej, boksu, gimnastyki, wag i miar oraz zapoczątkowanie uprawy oliwek. W niektórych przekazach wynalezienie miar przypisywano jednak Palamedesowi.

Archaiczne korzenie

Mimo przynależności do panteonu bóstw olimpijskich Hermes wykazywał szereg cech zbieżnych z postaciami z okresu prehistorycznego i tytanicznego, takimi jak Kronos, Prometeusz czy Perseusz. Dotyczyło to przede wszystkim sfery atrybutów i magii. Bóg posługiwał się sierpowatym mieczem, czapką niewidką (hełmem Hadesa), czarodziejską różdżką wywołującą sen i budzącą z niego oraz uskrzydlonymi sandałami. W eposach homeryckich występował jako dysponent dawnych praktyk magicznych, przykładowo w Odysei przekazał Odyseuszowi ziele chroniące przed czarami Kirke.

Na dawne pochodzenie kultu wskazuje także etymologia jego imienia, wywodzącego się od przydrożnych stosów kamieni (herm), przy których wznoszono słupy o charakterze fallicznym. Świadczy to o pierwotnym związku Hermesa z kultami płodności i wyznaczaniem granic. W toku rozwoju wierzeń czarodziejsko-falliczny archetyp uległ przekształceniu, dając początek homeryckiemu wyobrażeniu elokwentnego i pełnego wdzięku posłańca bogów.

Tradycja homerycka

W tradycji homeryckiej Hermes był bogiem, należącym do kręgu olimpijskiego. Jego rysy jednak odróżniały się od pozostałych bóstw. Cechował go brak dystyngowania i wysublimowania, a jego domena opierała na sprycie, elokwencji i zręczności. Postać Hermesa reprezentowała idealne cechy sługi i posłańca. Wśród obowiązków miał wykonywanie prac domowych na Olimpie, był usłużny i nie miał wygórowanej dumy. Poza tym patronował złodziejom, oszustom i osobom potrafiącym wykorzystywać nadarzające się okazje.

W przekazach epickich Hermes cechował się urokliwym, łagodnym usposobieniem, brakiem dbałości o prestiż i godność w walce. W przeciwieństwie do innych bogów unikał bezpośrednich konfrontacji, jak na przykład podczas bitwy bogów w XXI księdze Iliady, kiedy ustąpił Latonie bez walki. Z kolei w epizodzie z Odysei (pieśń o Aresie i Afrodycie) wykazywał swobodny, humorystyczny stosunek do norm obyczajowych, wzbudzając pobłażliwą wesołość u Apollina.

Potomstwo

Hermes miał licznych potomków, wśród których wymienia się imiona:

Zobacz też

Przypisy

  1. 1 2 3 4 Grimal 2008 ↓, s. 141.
  2. ↑ Graves 1974 ↓, s. 74.
  3. ↑ Graves 1974 ↓, s. 74–75.
  4. 1 2 Graves 1974 ↓, s. 75.
  5. ↑ Graves 1974 ↓, s. 75–76.
  6. ↑ Graves 1974 ↓, s. 76.
  7. ↑ Graves 1974 ↓, s. 76–77.
  8. 1 2 3 4 Otto 2022 ↓, s. § 1.
  9. 1 2 Grimal 2008 ↓, s. 142.
  10. ↑ Graves 1974 ↓, s. 77.

Bibliografia