Lipusz

Lipusz
Lëpùsz
wieś
Ilustracja
Kościół pw. św. Michała Archanioła w Lipuszu
Państwo

 Polska

Województwo

 pomorskie

Powiat

kościerski

Gmina

Lipusz

Wysokość

150 m n.p.m.

Liczba ludności (2025)

2184

Strefa numeracyjna

58

Kod pocztowy

83-424

Tablice rejestracyjne

GKS

SIMC

0166120

Położenie na mapie gminy Lipusz
Mapa konturowa gminy Lipusz, w centrum znajduje się punkt z opisem „Lipusz”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, u góry nieco na lewo znajduje się punkt z opisem „Lipusz”
Położenie na mapie województwa pomorskiego
Mapa konturowa województwa pomorskiego, blisko centrum na lewo znajduje się punkt z opisem „Lipusz”
Położenie na mapie powiatu kościerskiego
Mapa konturowa powiatu kościerskiego, u góry po lewej znajduje się punkt z opisem „Lipusz”
Ziemia54°05′52″N 17°47′02″E/54,097778 17,783889
Strona internetowa

Lipusz (dodatkowa nazwa w j. kaszub. Lëpùsz; niem. Lippusch) – wieś kaszubska o charakterze małomiasteczkowym położona w północnej Polsce w województwie pomorskim, w powiecie kościerskim, w gminie Lipusz. Leży nad rzeką Wdą. Na północ od Lipusza znajduje się jezioro Lubiszewskie.

Miejscowość jest sołectwem, siedzibą gminy Lipusz. W skład sołectwa wchodzą także miejscowości Borowiec, Konitop, Mechowo, Nowe Karpno, Stare Karpno, Płociczno, Skoczkowo, Zdroje, i Papiernia. W końcu 2025 sołectwo liczyło 2631 mieszkańców.

Historia

Pierwsza wzmianka o wsi, w formie Lyndenpush, pochodzi z czasów krzyżackich, z roku 1398 i dotyczyła danin duchowieństwa pomorskiego dla papiestwa.

W roku 1892 Lipusz miał 647 mieszkańców, w tym 420 Kaszubów (388 katolików i 32 ewangelików), 218 Niemców (31 katolików i 187 ewangelików), 5 Żydów i 4 Polaków katolików.

W roku 1900 Lipusz uzyskał połączenie kolejowe z Kościerzyną. W 1901 z Bytowem i w 1902 z Chojnicami, stając się lokalną stacją węzłową.

Po otwarciu połączeń kolejowych, w roku 1913 Lipusz miał już 1278 mieszkańców. Znacznymi posiadaczami ziemskimi byli: Boleslaus von Janikowski, A. von Kekowski (Rekowski?), Boleslaus von Keschke, Fritz von Kolbiecki (Rolbiecki?), Ad. Mackowski, Emil Pirch i Johaness Schröder. Właścicielem młyna i tartaku był Ignatz Thimm. Była restauracja dworcowa prowadzona przez Augusta Dinglera i 3 karczmy, których właścicielami byli: Alexander Cysewski, Jakob Kropidlowski i Otto Schnick. Było 2 piekarzy: wdowa Marie Kobierowski i Johaness von Kalben; 4 kowali: G. Bauschke, Wladislaus Glaza, F. Limberg i O. Muck; 3 krawców: J. Czapiewski, St. Stolz i V. Turzinski; 3 szewców: P. Janitzki, J.Sarnowski i O. Schaldach; 2 rzeźników: O. Felske i St. Kallas; 3 sklepy kolonialno spożywcze: jeden spółki 'Bazar', drugi Maximiliana Steina i ostatni w karczmie Schnicka. Rymarzem był J. Paliwodda; handlem maszynami rolniczymi zajmował się kowal Wladislaus Glaza, a handlem bydłem Johann Kreft.

W dawnym kościele ewangelickim wybudowanym w 1865 roku od 2002 roku znajduje się Muzeum Gospodarstwa Wiejskiego, prezentujące ok. 320 eksponatów (wóz strażacki z 1913 roku, kierzonki, kopanka, kamienie do śrutownika itp.). Na Wdzie znajduje się młyn wodny pochodzący z początku XIX wieku.

W latach 1954–1972 wieś należała i była siedzibą władz gromady Lipusz. W latach 1975–1998 należała do ówczesnego województwa gdańskiego.

W 2017 roku lasy otaczające wieś zostały silnie zniszczone w wyniku przechodzącej tędy fali nawałnic (zniszczeniu uległo 4200 ha lasów zarządzanych przez Nadleśnictwo Lipusz). W 2018 roku w ramach restytucji lasu i w związku z obchodami 100-lecia niepodległości Polski z pomocą harcerzy i wolontariuszy (razem ok. 3 tys. osób) na powierzchni ponad 10 ha zasadzono nowe drzewa w taki sposób, aby utworzyły one wizerunek godła państwowego, widoczny z okien przelatujących samolotów. Ponadto leśnicy pozostawili na obszarze 2 ha połamane drzewa, aby przypominały o tym, jak wyglądały okoliczne lasy po nawałnicy.

Zbrodnia w Nowym Karpnie

15 października 1939 roku członkowie Selbstschutzu i niemieccy policjanci z Lipusza rozstrzelali kilkunastu Polaków (według różnych źródeł 17 lub 19). Podczas akcji aresztowano 49 mężczyzn, których zaprowadzono do pobliskiego lasu w Karpnie. Wszyscy zatrzymani mieli wykopać duży grób. Po zakończeniu pracy zatrzymanych podzielono na dwie grupy. Mniejsza grupa została rozstrzelana. Pozostali mężczyźni musieli zakopać grób, po czym zostali wypuszczeni.

Zabytki

Według rejestru zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są:

Młyn wodny

Inne:

Transport

Transport drogowy

Transport kolejowy

Lipusz posiada kilka połączeń kolejowych z Kościerzyną i Chojnicami poprzez Brusy. Pasażerski ruch kolejowy na linii do Bytowa został zawieszony.

Turystyka

Miejscowość znajduje się na turystycznym Szlaku Kamiennych Kręgów i na szlaku kajakowym rzeki Wdy.

Zobacz też