Liwistona

Liwistona
	; Livistona humilis
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	liliopodobne (≡ jednoliścienne)
Rząd	arekowce
Rodzina	arekowate
Rodzaj	liwistona
	Nazwa systematyczna
	Livistona R. Brown; Prodr. 267. 27 Mar 1810
	Typ nomenklatoryczny
	L. humilis R. Brown
Synonimy
	Saribus Blume; Wissmannia Burret;
	Saribus Blume; Wissmannia Burret;
	Systematyka w Wikispecies
	Multimedia w Wikimedia Commons

Liwistona (Livistona R. Br.) – rodzaj roślin z rodziny arekowatych, czyli palm (Arecaceae). Obejmuje w zależności od ujęcia systematycznego ok. 28, 30 do 33 gatunków. Kilka gatunków dawniej tu zaliczanych, w tym liwistona okrągłolistna, wyłączonych zostało w 2011 roku w osobny rodzaj Saribus. Rośliny te występują w północno-wschodniej Afryce, w południowo-zachodniej i południowo-wschodniej Azji, sięgając na północy po wyspy Riukiu, rosną też w Australii i na wyspach Oceanii. Dużym zróżnicowaniem gatunkowym cechuje się Australia (zwłaszcza jej północno-wschodnia część), gdzie rośnie 15 gatunków, w tym 13 endemitów.

Gatunki z tego rodzaju rosną głównie w lasach, w tym górskich, co nie jest częste wśród palm. Niektóre gatunki występują na pustyniach i w takich miejscach cechują się bardzo głęboko sięgającym systemem korzeniowym.

Liczne gatunki uprawiane są jako rośliny ozdobne, a ich pąki są jadalne (stąd zwane są „kapuścianymi palmami” – cabbage palm, zwłaszcza liwistona australijska). W klimacie umiarkowanym rosną jako rośliny doniczkowe (zwykle liwistona chińska i australijska). Pnie używane są do budowania konstrukcji. Podejrzewa się, że ich włókniste nasady pochew liściowych, z przemiennie ułożonych włókien, mogły zainspirować ludzi do tkania włókien w tkaniny.

Nazwa naukowa nadana została przez Roberta Browna na cześć Patricka Murraya, barona Livingston, założyciela ogrodu, którego kolekcja roślin posłużyła do założenia Królewskiego Ogrodu Botanicznego w Edynburgu (w nazwie utrwalona została literówka, którą Brown popełnił w dedykacji: …in memoriam viri nobilis Patricii Murray Baronis de Livistone).

Morfologia

Pokrój: Palmy osiągające zarówno niewielkie rozmiary, jak i okazałe. Mają pojedynczą kłodzinę, smukłą do tęgiej (przekraczającej czasem 20 cm średnicy). Zwykle kłodzina jest szorstka – okryta trwałymi nasadami liści, rzadziej oczyszcza się od nasady i jest wygładzona, jedynie z bliznami liściowymi.
Liście: Zebrane zwykle na szczycie pędu w gęstą koronę w liczbie od 10 do 60. Często z martwymi liśćmi długo zwisającymi poniżej korony. Liście okazałe, wachlarzowate – dłoniastozłożone. Ogonek liściowy nieuzbrojony lub z ząbkami na krawędziach (zwłaszcza u młodszych roślin), z języczkiem liściowym położonym bocznie. Trwałe zwykle pochwy liściowe są mocno włókniste, zachowują się jako maty splecionych przemiennie włókien. Blaszka liściowa złożona pojedynczo, rzadziej kilkukrotnie, co najmniej do połowy długości, a często i do nasady. W przypadku liści silniej podzielonych ich cienkie końce często zwisają. U nasady blaszki i na końcu ogonka znajduje się zwykle wyrostek zwany hastulą.
Kwiaty: Zebrane w kwiatostany, często silnie rozgałęzione (do odgałęzień 5-go rzędu), rzadziej tylko pojedynczo na trzy odgałęzienia, zwykle pokryte na całej długości pochwiastymi przysadkami, w kątach których wyrastają kwiaty pojedynczo lub grupami. Okwiat z listkami w dwóch okółkach. Trzy zewnętrzne listki tworzą rurkę, trzy wewnętrzne są wywinięte. Kwiaty zwykle są obupłciowe, rzadziej funkcjonalnie jednopłciowe. Pręcików jest 6, ich nitki są u nasad zrośnięte w mięsisty pierścień otaczający zalążnię rozwijającą się z trzech owocolistków.
Owoce: Pestkowce, kuliste do jajowatych lub gruszkowate, różnie zabarwione (purpurowoczarne, niebieskoczarne, niebieskie, brązowe, pomarańczowe i czerwone), krótkoszypułkowe i jednonasienne. Nasiono elipsoidalne.

Systematyka

Rodzaj w obrębie arekowatych Arecaceae klasyfikowany jest do podplemienia Livistoninae Saakov (1954) z plemienia Corypheae Mart (1837) i podrodziny Coryphoideae Griff. (1844). W innych ujęciach plemię Corypheae bywa wąsko definiowane jako monotypowe i Livistona włączana jest do plemienia Trachycarpeae.

Wykaz gatunków

Livistona alfredii F.Muell.
Livistona australis (R.Br.) Mart. – liwistona australijska
Livistona benthamii F.M.Bailey
Livistona boninensis (Becc.) Nakai
Livistona carinensis (Chiov.) J.Dransf. & N.W.Uhl
Livistona chinensis (Jacq.) R.Br. ex Mart. – liwistona chińska
Livistona concinna Dowe & Barfod
Livistona decora (W.Bull) Dowe
Livistona drudei F.Muell. ex Drude
Livistona eastonii C.A.Gardner
Livistona endauensis J.Dransf. & K.M.Wong
Livistona exigua J.Dransf.
Livistona fulva Rodd
Livistona halongensis T.H.Nguyên & Kiew
Livistona humilis R.Br.
Livistona inermis R.Br.
Livistona jenkinsiana Griff.
Livistona lanuginosa Rodd
Livistona lorophylla Becc.
Livistona mariae F.Muell.
Livistona muelleri F.M.Bailey
Livistona nasmophila Dowe & D.L.Jones
Livistona nitida Rodd
Livistona rigida Becc.
Livistona saribus (Lour.) Merr. ex A.Chev.
Livistona speciosa Kurz
Livistona tahanensis Becc.
Livistona victoriae Rodd

Przypisy

↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
1 2 Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2019-11-10] (ang.).
1 2 Livistona. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2019-11-10].
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Livistona. [w:] Flora of China [on-line]. eFlora. Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.. [dostęp 2019-11-10].
1 2 3 4 5 6 Maria Witkowska: Palmy. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1982, s. 35-36. ISBN 83-09-00595-4.
1 2 Livistona R. Br.. [w:] World Flora Online [on-line]. [dostęp 2019-11-10].
1 2 3 4 5 David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 534, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
1 2 3 4 5 6 7 8 K.Kubitzki (red.): The Families and Genera of Vascular Plants. IV. Flowering Plants. Monocotyledons. Alismatanae and Commelinanae (except Gramineae). Berlin, Heidelberg: Springer, 1998, s. 311, 321, 329-330. ISBN 978-3-642-08378-5.
↑ Janet Marinelli (red.): Wielka encyklopedia roślin. Warszawa: Świat Książki, 2006, s. 82. ISBN 83-7391-888-4.
↑ William T. Stearn: Stearn's Dictionary of plant names for gardeners. London: Cassell, 2004, s. 193. ISBN 978-0-3043-6469-5.
1 2 3 4 Livistona R. Brown. [w:] Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2019-11-10].
1 2 3 4 5 Andrew Henderson: Palms of Southern Asia. The New York Botanical Garden, Princeton University Press, 2009, s. 131-132. ISBN 978-0-691-13449-9.

[ruggiero-1] Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).

[apweb-2] 1 2 Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2019-11-10] (ang.).

[ing-3] 1 2 Livistona. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2019-11-10].

[china-4] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Livistona. [w:] Flora of China [on-line]. eFlora. Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.. [dostęp 2019-11-10].

[witkowska-5] 1 2 3 4 5 6 Maria Witkowska: Palmy. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1982, s. 35-36. ISBN 83-09-00595-4.

[wfo-6] 1 2 Livistona R. Br.. [w:] World Flora Online [on-line]. [dostęp 2019-11-10].

[mabb-7] 1 2 3 4 5 David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 534, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .

[kubitzki-8] 1 2 3 4 5 6 7 8 K.Kubitzki (red.): The Families and Genera of Vascular Plants. IV. Flowering Plants. Monocotyledons. Alismatanae and Commelinanae (except Gramineae). Berlin, Heidelberg: Springer, 1998, s. 311, 321, 329-330. ISBN 978-3-642-08378-5.

[marinelli-9] Janet Marinelli (red.): Wielka encyklopedia roślin. Warszawa: Świat Książki, 2006, s. 82. ISBN 83-7391-888-4.

[10] William T. Stearn: Stearn's Dictionary of plant names for gardeners. London: Cassell, 2004, s. 193. ISBN 978-0-3043-6469-5.

[america-11] 1 2 3 4 Livistona R. Brown. [w:] Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2019-11-10].

[henderson-12] 1 2 3 4 5 Andrew Henderson: Palms of Southern Asia. The New York Botanical Garden, Princeton University Press, 2009, s. 131-132. ISBN 978-0-691-13449-9.